Техас штатының саяси басқару құқығы мен институтары

Техас штатының саяси құрылымы, конституциясы және заңдары туралы мағлұмат. 1876 жылғы конституция, түзетулер тарихы, негізгі құқықтар. 🔍🏛️⚖️

11 мин оқу

100%

Дереккөз: Constitution of Texas — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Техас штатының саяси басқару принциптері, институттары және заңдары

Техас штатының Конституциясы – Техас штаты үкіметінің құрылымын және функцияларын белгілейтін, сондай-ақ Техас азаматтарының негізгі құқықтарын тізбектейтін құжат. Қазіргі құжат 1876 жылдың 15 ақпанында қабылданды және Техас тарихындағы жетінші конституция болып табылады (мексикалық конституцияны қоса алғанда). Алдыңғы алты конституция 1827 жылы (Техас Мексиканың құрамында және Коахуила-и-Техас штатының жартысы болған кезде), 1836 жылы (Техас Республикасының Конституциясы), 1845 жылы (АҚШ-қа қабылдағаннан кейін), 1861 жылы (Америка Азамат соғысының басында), 1866 жылы (Америка Азамат соғысының соңында) және 1869 жылы қабылданды. Конституция АҚШ-тағы екінші ең ұзын штаттық конституция болып табылады (тек Алабама Конституциясы одан ұзын, тіпті ол 2022 жылы жаңа құжат ретінде қайта жазылғанмен) және сонымен қатар үшінші ең көп түзетілген штаттық конституция (тек Алабама және Калифорния конституциялары жиірек түзетілген). 1876 жылдан 2022 жылға дейін (87-ші заң шығарушы жиналыстың соңына дейін) Техас заң шығарушы органы 700 конституциялық түзету ұсынды. Олардың 517-сі сайлаушылармен бекітілді, 180-і қабылданбады, ал үшеуі дауысқа қойылған жоқ. Түзетулердің көп бөлігі құжаттың өте шектеулі сипатына байланысты: конституцияда Техас штатының тек оған тікелей берілген өкілеттіктерге ие екендігі айтылған; федералдық «қажетті және лайықты» ережесінің аналогы жоқ. Көптеген штаттық конституциялар сияқты, ол биліктердің бөлінуін нақты белгілейді және өзінің құқықтар туралы билльін конституция мәтініне тікелей қосады (I-бап ретінде). Құқықтар туралы билль федералдық Құқықтар туралы билльден әлдеқайда ұзын және егжей-тегжейлі, сондай-ақ федералдық Конституцияда қамтылмаған кейбір ережелерді қамтиды.

1-бап: "Құқықтар туралы жарлық"

1-бап – Техас конституциясының құқықтар туралы жарғысы. Бастапқыда бұл бапта 29 бөлім болды; кейіннен бес бөлім қосылды. Баптың кейбір ережелері мемлекет билігіне нақты негізгі шектеулер қояды. Техас конституциясының ережелері тек Техас мемлекетінің билігіне ғана қатысты. Дегенмен, АҚШ Конституциясының бірқатар ережелері АҚШ Конституциясының 14-ші түзетуіне енген Әділетті сот процесі туралы бабына сәйкес штаттарға да қолданылады.

АҚШ Құқықтар туралы жарғысымен айырмашылықтар

Құқықтар туралы заңда АҚШ-тың Құқықтар туралы заңындағы сияқты көптеген құқықтар бар, бірақ ол айтарлықтай ұзынырақ және егжей-тегжейлі, сондай-ақ Техас штатына тән ерекше ережелерді қамтиды. 12-бап Habeas Corpus құқығын мойындайды және оны тоқтатуға кез келген жағдайда тыйым салады. Бұл АҚШ Конституциясынан сәл өзгеше, онда "қозғалыс немесе басқыншылық жағдайында, егер қоғамдық қауіпсіздік талап етсе" тоқтатуға рұқсат беріледі. 21-бап қанды сыбайлас жемқорлықты және мүлікті тәркілеуді (өзіне-өзі қол жұмсау жағдайларын қоса алғанда) тыйымдайды, бұл федералдық шектеуден (III баптың 3-тармағы) асып түседі, ол тек мемлекетке опасыздық жасаған жағдайларда ғана қолданылады және тіпті кінәлі танылған адамның өмір бойы мүлігін тәркілеуге рұқсат береді (бірақ одан кейін емес). 34-бап жануарларды қорғау заңдарына сәйкес аң аулау, балық аулау және жабайы жануарларды жинау құқығын кепілдейді. Алайда, бұл бапта "жасырын кіру, меншік құқығы немесе мәжбүрлі түрде сатып алу туралы" заңның ешбір ережесіне әсер етпейтіні нақты көрсетілген.

Қауіпсіз бөліктер

2005 жылы қосылған 32-бап, АҚШ Жоғарғы Сотының Обергефеллге қарсы Ходжес ісінде жарамсыз деп танылған, бір жынысты некелерді мемлекеттік деңгейде мойындаудан бас тартады. 4-бап лауазым иелеріне кез келген діни талаптардан босатылғандықтарын білдіреді, егер олар "Жоғарғы Күштің бар екенін мойындаса" ғана. Бұл АҚШ Конституциясының діни талаптарға қатысты ережесіне қайшы келеді және егер сотқа шағым түсірілсе, күшін жойған болар еді, өйткені Сильверманға қарсы Кэмпбелл (Оңтүстік Каролина) және Тоскасоға қарсы Уоткинс (Мэриленд) істерінде осыған ұқсас талаптар жарамсыз деп танылған.

Басқа құқықтар

11-бөлім сотқа дейін ұсталған әрбір адамның жеткілікті кепілдік көрсету арқылы босатылуға құқылы екенін кепілдейді, өлім жазасы қарастырылған қылмыстардан басқа, және нақты ерекше жағдайларға байланысты.

2-бап: "Үкіметтің өкілеттігі"

2-бапта мемлекеттік биліктің заң шығару, атқару және сот салаларының өкілеттіктерінің бөлінуі қарастырылған, әр саланың басқа салалардың құзыретіне тікелей араласуына тыйым салынады.

3-бап: "Заң шығарушы бөлім"

3-бапта мемлекеттік заң шығару билігі "Техас штатының заң шығарушы органына" жүктеледі, ол штат Сенаты мен Өкілдер палатасынан тұрады. Сондай-ақ, сенаторлар мен өкілдерге қойылатын талаптарды, сонымен қатар заңнамалық процестің көптеген егжей-тегжейін реттейді. Бұл бапта заң шығарушы органның өкілеттігіне көптеген шектеулер қойылған және осы шектеулерге көптеген ерекшеліктер қарастырылған. Екі палатаның сайланған мүшелерінің үштен екісі (2/3) (10-бап) ішкі істерді жүргізу үшін кворум құрайды, бұл АҚШ Конгресі үшін қажетті көпшілік дауысқа қарама-қарсы келеді (мұндай үлкен талаптың салдарынан бір саяси партияның өкілдерінің көп саны заң қабылдауды тоқтату мақсатымен штатты тастап, кворумды қамтамасыз етуге кедергі келтірген жағдайлар болған). Әр палатадағы мүшелердің аз саны күн сайын отырысты жабуға және қатыспаған мүшелердің келуін міндеттеуге құқылы. АҚШ Конституциясындағыдай, екі палатаның кез келгені заң жобаларын ұсына алады (31-бап), бірақ кірістерді көтеруге бағытталған заң жобалары Өкілдер палатасынан басталуы керек (33-бап). 39-бапқа сәйкес, егер заң жобасында басқаша көрсетілмесе, егер заң жобасы екі палатаның үштен екісінің дауысымен қабылданса, ол губернатор қол қойғаннан кейін дереу күшіне енеді. Егер заң жобасы осы көпшілік дауыспен қабылданбаса, ол келесі қаржы жылының бірінші күнінен бастап күшіне енеді (Техаста қаржы жылы 1 қыркүйектен 31 тамызға дейін жалғасады). Осы баптың ең үлкен бөлімі – 49-бөлім ("Мемлекеттік қарыздар"), оған 30 жеке кіші бөлім кіреді (оның ішінде 2003 жылы қосылған екі кіші бөлім де бар, екеуі де "49 n" деп нөмірленген, сондай-ақ "49 d 14" деп нөмірленген тағы екі кіші бөлім бар). 49-бап заң шығарушы органның қарыз алу құқығын Конституцияда көрсетілген мақсаттармен ғана шектейді; заң шығарушы органға Конституцияда көрсетілмеген мақсаттар үшін қарыз алуға рұқсат беру үшін осы бапқа көптеген түзетулер енгізіліп, халықтың бекітуі қажет болды. Сонымен қатар, 49а-бап Техас мемлекеттік шоттарды есепке алу басқармасынан қолдағы қолма-қол ақшаның сомасын және келесі екі жылға күтілетін түсімдерді растауды талап етеді; ешқандай қаржыландыру осы сомадан аспауы керек (тәуірсіз жағдайларды қоспағанда, және тек екі палатаның төрттен үш бөлігінің дауысымен ғана), ал басқарма осы талапты бұзатын кез келген қаржыландыруды қабылдамай, заң шығарушы органға қайтаруға міндетті. 49 g-бап (осы сияқты нөмірленген екі бөлімнің бірі, екіншісі қазір жойылған, кейіннен тоқтатылған суперөткізгіш суперколайдер жобасын қаржыландырумен айналысты) мемлекеттік "Жаңбырлы күн қорын" (техникалық түрде "Экономикалық тұрақтандыру қоры" деп аталады) құрды.

Article 3 vests the legislative power of the state in the "Legislature of the State of Texas", consisting of the state's Senate and House of Representatives. It also lists the qualifications required of senators and representatives, and regulates many details of the legislative process. The article contains many substantive limitations on the power of the legislature and a large number of exceptions to those limitations. Two thirds (2/3) of the elected members in either chamber constitutes a quorum to do business therein (Section 10), contrary to the provision for the United States Congress requiring only a majority (this larger requirement has resulted in occasions where a significant number of members from one political party, in an attempt to stop legislation, have in the past left the state so as to deny a quorum). A smaller number in each chamber is empowered to adjourn from day to day and compel the attendance of absent members. As with the United States Constitution, either house may originate bills (Section 31), but bills to raise revenue must originate in the House of Representatives (Section 33). Section 39 allows a bill to take effect immediately upon the Governor's signature if the bill passes both chambers by a two thirds vote, unless otherwise specified in the bill. If the bill does not pass by this majority it takes effect on the first day of the next fiscal year (in Texas, the fiscal year runs from September 1 until August 31). The largest Section within this article is Section 49 ("State Debts"), which includes 30 separate sub sections (including two sub sections both added in 2003 and both curiously numbered as "49 n", along with two other sub sub sections numbered "49 d 14"). Section 49 limits the power of the Legislature to incur debt to only specific purposes as stated in the Constitution; in order to allow the Legislature to incur debt for a purpose not stated numerous amendments to this section have had to be added and voted upon by the people. In addition, Section 49a requires the Texas Comptroller of Public Accounts to certify the amount of available cash on hand and anticipated revenues for the next biennium; no appropriation may exceed this amount (except in cases of emergency, and then only with a four fifths vote of both chambers), and the Comptroller is required to reject and return to the Legislature any appropriation in violation of this requirement. Section 49 g (one of two such sections numbered as such, the other now repealed dealt with funding for the later cancelled Superconducting Supercollider Project) created the state's "Rainy Day Fund" (technically called the "Economic Stabilization Fund").

4-бап: "Атқарушы бөлім"

4-бапта губернатордың, вице-губернатордың, мемлекеттік хатшының, есеп комитетінің төрағасының, Жерді басқару басқармасының комиссарының және бас прокурордың өкілеттіктері мен міндеттері сипатталған. Мемлекеттік хатшыны қоспағанда, жоғарыда аталған лауазымдар «жалпы атқарушы билік» жүйесі деп аталатын тікелей сайлау арқылы тағайындалады. (Техас ауыл шаруашылығы комиссары да тікелей сайланады, бірақ бұл Конституциялық талап емес, заң шығарушы органның қаулысының нәтижесі.) Техас губернаторының талаптары: кем дегенде отыз жасқа толуы, АҚШ азаматы болуы және сайлауға дейін кем дегенде бес жыл штатта тұруы керек. Губернатор лауазымында болған кезде кез келген басқа азаматтық, әскери немесе жекеменшік лауазымды атқаруға құқығы жоқ, сондай-ақ кез келген кәсіппен айналысуға (немесе одан табыс табуға) тыйым салынған. Губернатор – «Мемлекеттің бас атқарушы органы» және «АҚШ-тың тікелей қызметіне тартылмаған жағдайда Мемлекеттің қарулы күштерінің бас қолбасшысы». Оған милицияны шақыру, ерекше жағдайларда заң шығарушы жиынды арнайы сессияға шақыру, мемлекеттік заңдарды орындау және заңмен көзделмеген бос орындарды толтыру құқығы берілген, егер Сенаттың үштен екісі келісім берсе. Губернатор заң шығарушы орган қабылдаған барлық заңдарға шартты вето құқығына ие, оны заң шығарушы органның екі палатасының үштен екісі «иә» және «жоқ» дауыстарымен қабылдау арқылы күштен шығаруға болады. Соңында, Мемлекеттік хатшы (Мемлекеттік мөрді сақтау бойынша конституциялық міндеті бар) губернатор тарапынан Сенаттың кеңесі мен келісімімен тағайындалады. Барлық тапсырыстарға губернатор қол қояды, оларға мемлекеттік мөр қойылады және Мемлекеттік хатшы куәлік етеді. Осы баптың 16-тармағына сәйкес, егер губернатор штаттан тыс сапарға кетсе немесе Техас Өкілдер палатасы оны импичментке ұсынса, вице-губернатор губернатордың өкілеттіктерін автоматты түрде иеленеді.

Article 4 describes the powers and duties of the Governor, Lieutenant Governor, Secretary of State, Comptroller, Commissioner of the General Land Office, and Attorney General. With the exception of the Secretary of State the above officials are directly elected in what is known as a "plural executive" system. (Although the Texas Agriculture Commissioner is also directly elected, that is the result of Legislative action, not a Constitutional requirement.) The qualifications of the Governor of Texas is that he is at least thirty years of age, a citizen of the United States, and had resided in the State for at least five years preceding his election. The Governor is prohibited from holding any other office, whether civil, military or corporate, during his tenure in office, nor may he practice (or receive compensation for) any profession. The Governor is the "Chief Executive Officer of the State" and the "Commander in Chief of the military forces of the State, except when they are called in actual service of the United States". He is vested with power to call forth the Militia, convene the Legislature for special session in extraordinary occasions, to execute the laws of the State, and to fill up vacancies not otherwise provided for by law, if consented to by two thirds of the Senate. The Governor has a qualified negative on all bills passed by the Legislature, which may be overridden by two thirds of both Houses of the Legislature by votes of the yeas and nays. Finally, the Secretary of State (who has the constitutional duty of keeping the Seal of the State) is appointed by the Governor, by and with the advice and consent of the Senate. All commissions are signed by the Governor, being affixed with the State Seal and attested to by the Secretary of State. Under Section 16 of this article, the Lieutenant Governor automatically assumes the power of Governor if and when the Governor travels outside of the state, or is subject to impeachment by the Texas House of Representatives.

5-бап: "Сот басқармасы"

5-бапта мемлекеттің Жоғарғы Сотының, Қылмыстық апелляциялық сотының, аудандық, округтік және комиссарлар соттарының, сондай-ақ Әділет судьяларының құрамы, өкілеттіктері және қарау құзыреті сипатталған.

6-бап: "Үкімдік"

6-бапта кәмелетке толмағандарға, қылмыстық құқық бұзғандарға және соттың ақыл-есі кем деп таныған адамдарға дауыс беру құқығы жоқ (бірақ заң шығарушы орган соңғы екі жағдайда ерекшеліктер енгізе алады). Бұл бапта сайлау қағидалары да сипатталған. Дауыс беруге құқылы азаматтар, мемлекетке қарсы қылмыс жасау, қылмыстық құқық бұзу және қоғамдық тәртіпті бұзудан басқа жағдайларда, сайлау учаскесіне бару, қатысу және одан қайтып келу кезінде тұтқындалмайды.

7-бап: "Білім беру"

7-бапта мемлекеттік мектептер, бейімдеу орталықтары және университеттер туралы қағидалар белгіленген. 1-тармақ мынадай мәлімдейді: «Мемлекеттік тегін мектептердің тиімді жүйесін құру және оны қолдауға қажетті жағдай жасау – штаттың заң шығарушы органының міндеті». Бұл мәселе штаттың білім беруді қаржыландыруы және жергілікті мектеп округтеріне қойылған түрлі шектеулерге қатысты сот істерінде қайта-қайта көтерілді. Бұл бапта Тұрақты университет қорын құру және оны сақтау (11-тармақ, 11а және 11б) туралы да сөз болады, сондай-ақ «бірінші сыныпты университет» (10-тармақ) құру талап етіледі, ол Техас университеті деп аталады, және «Егіншілік және механикалық факультет» (13-тармақ, бүгінгі Техас A&M университеті, ол жеті жыл бұрын ашылған); сонымен қатар 14-тармақта Prairie View A&M университеті құрылды. Техас университеті алғаш рет 1858 жылғы Конституцияда құрылған, ал Техас A&M университеті Моррилл заңы бойынша құрылған. 1915 және 1919 жылдары екі университет жүйесін бөлу үшін Конституцияға түзетулер енгізу ұсынылды, бірақ екеуі де қабылданбады.

8-бап: "Салық салу және кірістер"

8-бапта заң шығарушы орган мен жергілікті билік органдарының салық салу мүмкіндігіне түрлі шектеулер қойылады. Бұл шектеулердің көп бөлігі жергілікті мүлік салығына қатысты. 1-е тармақ штарт бойынша мүлік салығын салуға тыйым салады. Бұл тармақ, жергілікті мүлік салығына қатысты басқа заңнамалық шектеулер нәтижесінде штат бойынша мүлік салығы құрылды деген талаптармен көптеген мектеп округінің қаржыландыру жөніндегі сот процестерінің нысаны болды; Техас Жоғарғы Соты кейде бұл шектеулер шынымен де солай жасады (демек, конституцияға қайшы келді) деп шешті, ал кейде олар солай жасамады деп үкім шығарды. Техаста жеке табыс салығы болған емес. 2019 жылы конституцияға болашақ табыс салығын тыйым салуға түзетулер енгізілді, бұл тыйымды жою үшін заң шығарушы органның 2/3 көпшілігінің дауысы қажеттігін білдіреді. Бұрын болашақ табыс салығын қабылдау үшін штат бойынша референдум өткізу қажет болды, ол үшін заң шығарушы органның қарапайым көпшілігі референдумға сұрақ қосу үшін дауыс беруі керек еді. 2006 жылдың мамырында заң шығарушы орган қолданыстағы франшизалық салықты жалпы кіріс салығымен алмастырды.

9-бап: "Округтер"

9-бапта 254-ке жеткен округтерді құру және округ орталықтарының орналасқан жерін анықтау қағидалары қарастырылған. Бұған қоса, белгілі бір округтерде округ көлеміндегі ауруханалық аудандарды құруға байланысты бірнеше шаралар, сондай-ақ әуежайлар және психикалық денсаулық саласына қатысты әртүрлі ережелер де кіреді.

10-бап: "Темір жолдар"

10-бапта темір жолдар "қоғамдық жолдар" деп, ал темір жол тасымалдаушылары "жалпы тасымалдаушылар" деп жариялайтын бір ғана бөлім бар. 1969 жылы тағы сегіз бөлім күштен шығарылды.

11-бап: "Муниципаль корпорациялар"

11-бапта округтер мемлекеттің заңды саяси бөлімшелері ретінде мойындалады, қалалар мен округтерге белгілі бір өкілеттіктер беріледі және заң шығарушы органға мектептер мен басқа да арнайы аудандарды құруға құқық беріледі. Техас штаты Дастин қағидасы бойынша жұмыс істейді: округтер мен мектеп емес арнайы аудандарға өздік басқару құқығы берілмейді, ал қалалар мен мектеп аудандары осы құқыққа тек төменде көрсетілген шектеулі жағдайларда ғана ие болады. 4 және 5-тарауларда халық санына байланысты қалалардың қызмет ету тәртібі қарастырылады. 4-тарауда 5000 және одан аз халқы бар қалаға тек жалпы заңмен берілген өкілеттіктер ғана беріледі; 5-тарауда қала халқы 5000-нан асқан жағдайда, Техас Конституциясы немесе жалпы заңмен белгіленген шектеулерге қайшы келмейтін болса, өздік басқару негізінде жарғы қабылдауға рұқсат етіледі (қала өздік басқару мәртебесін сақтап қалу үшін жарғыны өзгерте алады, тіпті халық саны кейіннен 5000 немесе одан аз болса да). Мектеп аудандары өз мөлшеріне қарамастан өздік басқаруды қабылдауға құқылы, бірақ ешқайсысы оны пайдаланған жоқ.

12-бап: "Жеке корпорациялар"

12-бапта жекеше корпорациялар құру үшін жалпы заңдар қабылдауды заң шығарушы органға тапсыратын және арнайы заң арқылы жекеше корпорациялар құруға тыйым салатын екі бөлім қамтылған. 1969 жылы тағы төрт бөлім, ал 1993 жылы бесінші бөлім күштен шығарылған.

13-бап: "Испания мен Мексиканың жер тегіс құжаттары"

13-бапта мексика-американ соғысы кезеңіндегі испандық және мексикалық жер иеліктеріне қатысты ережелер бекітілді, бұл Мексика үкіметін қанағаттандыру мақсатында жасалды. Аталған бап 1969 жылы толығымен күштен шығарылды.

14-бап: "Мемлекеттік жерлер және жер конторасы"

14-бапта Жер басқармасын құру туралы жалғыз бір бөлім бар (Жер басқармасы комиссарының лауазымы IV-бапта талқыланады). 1969 жылы тағы жеті бөлім күштен шығарылды.

15-бап: "Айыптау"

15-бапта импичмент процесі сипатталады және судьяларды импичментке тарту негіздері тізімделген. Өкілдер палатасына импичмент жасайтын құқық берілген, ал Сенаттың барлық импичменттерді қарау құқығы бар. Сенаторлардың үштен екісінің келісімі болмаса, ешкім кінәлі деп танылмайды, олар импичментке тартылған адамды әділ бағалауға ант берген немесе міндеттенген болуы керек. Импичмент істері бойынша сот шешімі лауазымнан алудан және мемлекеттік қызметтен шеттетуден артық болмайды. Кінәлі деп танылған адам заң бойынша сотқа тартылып, айыпталып, жазалана береді. Импичмент туралы айыптаулар бойынша барлық лауазым иелері Сенат үкім шығарғанға дейін қызметтен уақытша шеттетіледі.

17-бап: "Осы мемлекеттің Конституциясын өзгерту тәртібі"

Тексас Конституциясы қабылданғалы бері көптеген түзетулер (және ұсынылған түзетулер) енгізілгеніне қарамастан, 17-бапта белгіленген Конституцияны түзетудің жалғыз жолы – сайлаушылардың бекітуімен заң шығарушы орган арқылы болып табылады. Конституцияда бастама, референдум, конституциялық конвенция немесе басқа да тәсілдермен түзетулер енгізу қарастырылмаған. 1974 жылғы конституциялық конвенция сайлаушылардан осы бапқа жеке бөлім қосу үшін Конституцияға түзету енгізуді талап еткен; аталған бөлім кейін 1999 жылы күштен шығарылды. Бұл бөлімде түзетулерді мақұлдау үшін сайлау туралы хабарлама таратудың ерекше ережелері де белгіленген. Оған сәйкес, заң шығарушы орган ресми бекітілген газеттерде әрбір түзетудің қысқаша мазмұнын және дауыс беру бюллетенінде қалай көрсетілетінін жариялауға міндетті. Сонымен қатар, әрбір түзетудің толық мәтіні сайлау күніне дейін кемінде 50 күн бұрын (бірақ 60 күннен ерте емес) әрбір округтік сотта ілуге тиіс. Түзетулер қабылданғаннан кейін, АҚШ Конституциясынан айырмашылығы, қолданыстағы құрылымға енгізіледі (яғни мәтін қосылады немесе жойылады).