Кіріспе

Рим әскерінің офицері

Әскери трибун (латынша tribunus militum, "әскердің трибуны") – рим әскерінің легаттан төмен, жүзбасыдан жоғары тұратын офицері. Екіпады санатқа жататын жас жігіттер көбінесе Сенатқа өту үшін әскери трибун қызметін атқарды. Tribunus militum халық трибунының (tribunus plebis) сайланған саяси лауазымымен және консулдік билікке ие әскери трибун (tribunus militum consulari potestate) лауазымымен шатастырылмауы керек.

Ертедегі Рим

Трибун сөзі "тайпа" деген мағына беретін tribus сөзінен туындаған. Римнің ең ерте тарихында, тұрақты әскер болмағандықтан, әскер жиналғанда үш тайпаның (Рамн, Луцер және Тити) әрқайсысы бір қолбасшы жіберген. Трибундар – бастапқыда үш мыңдық легионның қолбасшылары болған. Грек тарихшысы Полибий (б.з.д. 118 ж. қайтыс болған) заманында трибундардың саны алтыға жеткен, оларды консулдар тағайындаған. Дегенмен, трибундарды іріктеу және тағайындау процесі күрделі және әртүрлі кезеңдерде әртүрлі болған.

Республикалық кезең

Республика кезеңінде әр легионда алты адам тағайындалды. Билік екі адамға бірден беріліп, командалық алты адамның арасында кезекпен жүргізілді. Трибундар – Рим Сенаты тағайындаған, сенатор мәртебесіне ие болған адамдар еді. Трибун лауазымына ие болу үшін, тек билеуші топтың мүшесі болу жеткілікті. 311 жылға дейін плебейлер әскери трибундарды сайлау құқығын алды, яғни рим армиясын құрайтын төрт легионның әрқайсысына тағайындалған алты трибунның төртеуін сайлай бастады. Бұрын осы лауазымдар көбінесе консулдар мен диктаторлардың ықпалымен берілетін. Сонымен қатар, Республиканың алғашқы кезеңдерінде Рим мемлекетінің басшысы ретінде жыл сайын сайланатын консулдардың орнына кейде тағы бір әскери трибун таңдалатын. Бұл латын тілінде tribuni militum consulari potestate ("консулдық билігі бар әскери трибундар") деп аталады. Ол кезде консулдарға тек патрицистер ғана тағайындалса, патрицистер мен плебейлердің екеуі де консулдық билігі бар трибун ретінде сайлана алатын. Әдеттегі екі консулдың орнына, жыл ішінде төрттен алтыға дейін әскери трибун сайланды. Бұл таңдаудың себептері нақты белгісіз, бірақ Ливий осы шешімді осы кезеңде кең таралған таптық күреспен байланыстырды, онда патрицистер көбінесе консулдарды, ал плебейлер әскери трибундарды қолдаған. "Консулдық трибун" лауазымы б.з.б. 366 жылдан кейін қолданыстан шықты.

Әлеуметтік соғыстан кейін

Рим армиясының әлеуметтік соғысы (б.з.д. 91-87 жж.) және одан кейінгі азаматтық соғыстар (кейіннен император Клавдий ресми түрде бекіткен) кәсіби әскери жүйені құрғаннан кейін, легиондар легионерлік легат (лега́т) басшылығымен басқарылды. Әр легионда алты трибун қызмет етті, бірақ олардың міндеттері мен жауапкершілігі өзгеріп, әскери шеннен гөрі саяси лауазымға айналды. Легаттың оң қолы – tribunus laticlavius немесе ‘кең жолақты’ трибун (оның тоғасы мен киіміндегі жолақтың енімен аталған), көбінесе сенаторлық дәрежедегі жас адам болатын. Ол осы лауазымға легаттың іс-қимылын үйрену және бақылау үшін тағайындалған. Олар легаттың болмаған жағдайында бөлімдерін басқарды, ал кейбір легиондар, Мысырдағылар сияқты, кең жолақты трибунның тұрақты басшылығында болды, себебі Август заңы бойынша Сенаторлар орденінің ешбір өкілі Мысырға кіре алмады. Кең жолақты трибуннан өзгеше, қалған бесеуі ‘тар жолақты’ трибун деп аталды және олардың дәрежесі төмен болды – tribuni angusticlavii. Бұл ‘әскери курсанттар’ – әскери тәжірибесі бар, бірақ билігі жоқ, атты әскер шені бар адамдар еді: оларға әскери сотқа қатысуға рұқсат берілді, бірақ шайқаста ешқандай билікке ие болмады. Көптеген тар жолақты трибундар легионерлік легатқа қызмет етті, бірақ кейбіреулері (мысалы, Агрикола) провинциялық губернатордың штабында қызмет етуге таңдалды. Тацит айтуынша, олар өз тағайындамаларын кейде жеңілдеп қабылдады, Агриколаның трибундық қызметін оның құрбыларымен салыстырып былай деді: “[Агрикола], көптеген жастар сияқты, әскери қызметті бекерге ысыраптап, трибундық шенінен жеңілтек немесе жалқаулықпен пайдаланбады, ал тәжірибесіздігін ләззатқа және қызметтен қашуға пайдаланбады”.

Принципаты

Август тұсында бес атты трибун кейде центурион шенінен көтеріліп, көмекші атқыштар әскерінде немесе преториандық гвардияда қолбасшылыққа дейін жете алатын еді.