Кіріспе

Грек мифологиясында Тиринт патшасы Еврисфей (/j/ʊəˈr/ɪ/s/θ/i/ə/s/; Εὐρυσθεύς,) – Арголидтегі үш микендік бекінісінің бірі Тиринттің патшасы болған, алайда Гомер мен Еврипид сияқты басқа авторлар оны Аргос билеушісі деп көрсетеді.

Отбасы

Евристей патша Стенол мен Никипптің (кейде Антибия немесе Архипп деп те аталады) ұлы, сондай-ақ Персей батырдың немересі еді. Оның қарындастары Алькиона мен Медуза (Астимедуза) болды. Евристей Аркадиялық Амфидаманың қызы Антимахқа үйленді. Олардың балалары: Адмет, Александр, Ифимедон, Еврибий, Ментор, Перимед және Еврипил.

Гераклдің еңбектері

Евристий мен Гера арасындағы ерік-жігердің күресінде, кімнің үміткері батыр болары, ескі тәртіптің қалдықтарын жеңіп, Он екі Олимпиада құдайының билігін орнатар еді, Евристий – Гераның үміткері, ал Геракл – оның аты миф жасаудың ерте кезеңінде «Гераның даңқын» алып жүргенін көрсетеді, бірақ ол Зевстің үміткері болды. Осы терең өзгерістерге алып келетін іс-қимылдардың аренасы – Евристийдің Гераклға тапсырған Он екі Еңбегі. Гераклдың Еңбектерінің тікелей себебі – Гераклдың өзінің отбасын қырғынға ұшыратқаны үшін өтелмелі жаза, оны Гера жіберген, бірақ мифографтар микендік тәжді таласқан отбасыларының араласқандығын көрсетеді, бұл мифтік емес, адамдық себептерді қосады. Жеке эпизодтардың толық мәліметтерін Гераклдың Еңбектері туралы мақалада табуға болады, бірақ Гера Геракл жеңуге тиіс барлық қарсыластарымен байланысты болды. Гераклдың әкесі Амфитрион да Персейдің немересі болған, ал Амфитрионның әкесі (Алькей) Евристийдің әкесінен (Стенолдан) үлкен болғандықтан, патшалықты оған берген болуы мүмкін, бірақ Стенол Амфитрионды отбасының үлкен ұлын (Электрионды) қазақстандық өлтіргені үшін қуған. Геракл туылар алдында Зевс Персей ұрпағының келесісі патшалықты мұраға алатынын жариялағанда, Гера оның ниеттерін Алкменнің босануын кешіктіріп, өзінің үміткері Евристийдің жеті айлық кезінде ерте дүниеге келтіруімен тоқтатып қойды. Екінші Еңбегінде, Лернейлік Гидраны өлтіру үшін Геракл өзінің жүйрігі Иолды соғыс көлігіне алды. Евристий Гераклдың жүйрігі оған көмектескенін білгенде, ол Еңбек оқшау орындалмағанын және нәтижесінде оған белгіленген он Еңбекке есептелмейтінін мәлімдеді. Евристийдің үшінші міндеті – аңды өлтіру емес, тірі ұстап алу – Керинейлік Елік, алтын мүйізді елік немесе Артемидаға қасиетті елік. Геракл Артемидаға уәде бергендей, оны Артемидаға қайтаруға тиіс екенін білгендіктен, Евристей оны өзі алып кетсе, оны беруге келісті. Евристей келді, бірақ Геракл елікті жібергенде, ол қожайынына қарай қашқан, ал Геракл Евристей жеткілікті жылдам болмағанын айтып кетіп қалды. Геракл Эримантиялық Доңызбен оралғанда, Евристей қайтадан қорқып, құмырасына жасырынды, Гераклдан аңнан құтылуын өтінді; Геракл орындады. Евристей ұсынған бесінші Еңбек – Аугейдің көптеген аңбарын тазарту. Аугеймен келісім жасасқан Геракл жұмыс сәтті аяқталса, Аугейдің мал басының оннан бірін төлеуді ұсынды. Оқиғаға сенбеген Аугей келісіп, ұлы Филейден куәлік беруін өтінді. Геракл аңбары арқылы екі өзенді (Альфей мен Пенеи) басқа бағытқа бұрып, көмірді тез тазартты. Аугей Гераклдың тапсырмаға келісімін білгенде, төлемнен бас тартты. Геракл істі сотқа алып барып, Филей әкесіне қарсы куәлік берді. Ашуланған Аугей сот шешімін шығармай тұрып Филей мен Гераклді елден қуды. Алайда, Евристей Еңбекті Гераклге есептемеді, өйткені ол оны ақы алғандықтан орындаған. Сондықтан Геракл Аугейді патшалықтан қуды және Филейді патша етіп қойды. Содан кейін Геракл малдың оннан бірін алып, үйінің жанындағы далаға жайылуға қалдырды. Алтыншы Еңбегі үшін Геракл Стифал құстарын олар бағындырған батпақтардан қуды. Ол бірнеше құсты уланған жебелерімен атып, Евристейге дәлел ретінде әкелді. Жетінші Еңбегі үшін Геракл Крит бұқасын тұтқынға алды. Ол лассоны пайдаланып, онымен туған ағасына оралды. Евристей бұқаны Гераклді жек көретін қамқоршысына құрбандыққа шалуға ұсынды. Ол құрбандықты қабылдамады, өйткені ол Гераклдің даңқын арттырды. Бұқа босатылып, Марафонға қашып кетті. Геракл Диомедтің жылқыларын жеген жылқыларды сәтті әкелгенде, Евристей жылқыларды Гераға бағыштап, Арголидте еркін жүріп-тұруға рұқсат берді. Бұған қоса, олар осы жылқылардан шыққан Буцефал атты жылқыны да таныды. Гераклдің тоғызыншы міндеті – амазонка патшайымы Гипполиттен белдік алу. Бұл тапсырманы Евристейдің қызы Адметті орындауға мәжбүр болды. Оныншы Еңбек үшін ол алып Герионның малын ұрлап, Евристей оны Гераға құрбан етті. Бұрын он Еңбек болған оннан онға дейін ұлғайту үшін, Евристей Гидраны есептемеді, өйткені оған көмек көрсетілді, не Агие қораларын, өйткені Геракл өз жұмысы үшін ақы алды. Он бірінші Еңбегі үшін Геракл Гесперидтердің алмасын алуға тиіс болды; ол олардың әкесі, Титан Атласты өзіне көмектесуге көндірді, бірақ Титанның орнына уақытша аспанды ұстап тұру арқылы өз жұмысын атқарды. Соңғы Еңбегі үшін ол үш басты итті, Аидтың кіреберісін күзеткен Церберді ұстап алуға тиіс болды. Ол күрескен жануарды әкелгенде, қорқып қалған Евристей қайтадан құмырасына жасырынды, Гераклді мәңгілікке кетіп, итті алып кетуін өтінді.

Өлім

Геракл қайтыс болғаннан кейін, Евристей оның өзіне келтірген ұятқа ашуланып, қатты ренжіді. Ол Гераклдің көптеген балаларын (Гиллий басқарған Гераклидтерді) жоюға тырысты, олар Афинаға қашып кетті. Ол қалаға шабуыл жасады, бірақ күйретілді жеңіліске ұшырады, содан кейін Евристей мен оның ұлдары қаза тапты. Гилл Евристейді өлтірді деп кеңінен айтылғанмен, Евристейді кім өлтіргені және оның денесінің тағдыры туралы әртүрлі әңгімелер бар. Алайда, афиналықтар Евристейдің жерленген жері олардың жерінде қалғанына және ол елді Геракл ұрпақтарынан – дәстүр бойынша спарталықтар мен аргивтерден – қорғау үшін қызмет ететініне сенді. Евристей қайтыс болғаннан кейін, ол болмағанда қаланы басқарған Атрей мен Тиест аға-інілер қаланы иеленді. Атрей інісін жер аударып, патшалық билікті өзіне алды, ал Тиринт Аргос патшалығына қайта оралды.

Еврипидтегі Еврифей

Еврифей – Еврипидтің «Гераклида» пьесасының кейіпкері. Гераклдың қыздарының бірі Макария және оның бауырлары мен қарындастары Афинадағы Евристейден жасырынды, онда патша Демофон билік етті. Евристей шабуылға дайындалып жатқанда, оракул Демофонға егер бір құрметті әйел Персефонаға құрбандық болса ғана жеңіске жететінін айтты. Макария құрбандыққа өз еркімен келіп, оның құрметіне Макария бұлағы деп аталатын бұлақ пайда болды. Евристей Атикада жерленетіні туралы болжам жасайды, сондай-ақ ол бір түрлі антигерой болатынын, бірақ ақырында афиналықтарды қорғайтынын айтады.

Танымал мәдениетте

Эврисфей 1958 жылы шыққан «Геркулес» фильмінде итальяндық актер Артуро Доминичи рөлінде көрінеді. Фильмдегі Эврисфей кейіпкерінің мифологиялық нұсқасына қарағанда, ол Иольк патшасы Эсонды өлтіру үшін жалданып алынған қылмыскер ретінде бейнеленген, тек қосалқы рөлде ғана көрінеді. Фильмнің кульминациялық сахнасында ол Геркулестің тізбекті лассосымен тұншықтырылып өлтіріледі. Эврисфей 1960 жылы «Голиат пен Аждаһа» фильмінде де пайда болады, оны Бродерик Кроуфорд сомдайды. Бұл екінші фильмде ол Фива қаласын жаулап алып, жаңа патша болуды көздеген соғыс батыры ретінде көрсетілген. Ол Геркулесті қауіпті миссияға жібереді (бұл Геркулестің он екінші еңбегін еске түсіреді), батыр қаза табады деп сеніп, Фиваны қорғаусыз қалдырады. Кейіннен Эврисфей, Геркулеспен бірге түрме сахнасында, бір құл қыздың оны жыландарға толы шұңқырға итеріп жіберуінен кейін өлтіріледі. Эврисфей 2014 жылы шыққан «Геркулес» фильмінде Джозеф Файнс рөлінде ойнайды. Мұнда Эврисфей (б.з.д. 361 жылы Афина патшасы ретінде бейнеленген, бірақ шындығында қала демократиялық республика болған) Гераның сиқырымен емес, Геркулестің отбасының өліміне жауапты. Ол Геркулесті есірткіге салып, оған үш қара қасқырды шабуылдауға жіберген. Қасқырлар Геркулестің отбасын өлтірді, бірақ Геркулес өз отбасын өзі өлтіргенін ойлады. Геркулес өзінің отбасының қаны үшін Эврисфейді жеке қанынан өлтіріп, кек алады.