Кіріспе
Гүлді өсімдік түрі
Mitchella repens (әдетте бөдене жидегі немесе қатын жүзімі деп аталады) Mitchella туысының ең жақсы белгілі өсімдігі. Бұл Солтүстік Америкада өсетін, маддер тұқымдасына (Rubiaceae) жататын, төмен жатарлық, жапырақты, бұталы өсімдік.
Аттар
Митчелла репенс – Карл Линней алғаш сипаттаған көптеген түрлердің бірі. Оның түрлік атауы латын тіліндегі "repens" сөзінен шыққан, ол "тарланып өсетін" деген мағынаны білдіреді. Митчелла репенс үшін қолданылатын халықтық атауларға бөдене жидек, сквау өрмесі, егіз жидек, ондогада тіліндегі noon yeah ki'e oo nah'yea және коасати (кушатта) тіліндегі fiːtó imilpá жатады.
Сипаттама
Қайың жемісі – мәңгі жасыл өсімдік, биіктігі 6 см-ден аспайтын, 15–30 см аралығындағы, төмен өсетін сабақтары бар, өрмелемейтін жүзім сияқты өседі. Жарқырап тұратын, қою жасыл, жылтыр жапырақтары жұмыртқа немесе жүрек тәрізді пішіндес. Жапырақтарының орталық жиыры көк сары түсті. Жапырақ сағақтары қысқа, ал жапырақтары сабақтарда қарама-қарсы жұптарда орналасқан. Тораптарында қосымша тамырлар өсіп, тамырланатын сабақтар қайта-қайта тармақталып, тамырланып, кең жайылған топтамалар құрайды. Кішкентай, мүйіз тәрізді, жапырақ қойнауындағы гүлдер жұптарда пайда болады, әрбір гүл жұбы бір ортақ тостағаннан шығады, ол жұқа түктермен жабылған. Әр гүлдің төрт ақ жапырағы, бір аналық және төрт аталық мүшесі бар. Қайың жемісі – дистилиялы таксон. Өсімдіктерде ұзын аналық мүшесі және қысқа аталық мүшесі бар гүлдер (ұзын стилді гүлдер, «шұңқырлар» деп аталады) немесе қысқа аналық мүшесі және ұзын аталық мүшесі бар гүлдер («тромс» деп аталатын қысқа стилді гүлдер) болады. Екі стилді морф генетикалық тұрғыдан анықталады, сондықтан бір морфтың тозаңы екінші морфты ұрықтандыра алмайды, нәтижесінде гетероморфты өзін-өзі тозаңдандыруға қабілетсіздік пайда болады. Екі гүлдің жұмыртқалықтары бірігіп, әр жемісте екі гүл пайда болады. Әр жемістегі екі қызыл дақ – осы процестің іздері. Жемісі шілде мен қазан аралығында піседі және қыс бойы сақталуы мүмкін. Жемісі – сегіз тұқымға дейін сиятын дрюпа. Жемістер көптеп өспейді. Олар қалыңқұйрық тоқылдақ, үшқырлы тоқылдақ, солтүстік аққұба және жабайы түйеқұс сияқты бірнеше құстардың рационында болуы мүмкін. Сондай-ақ оларды түлкілер, ақ аяқты егеуқұйрықтар және скунстар жейді. Жапырақтарын кейде аққұйрықты бұғылар жейді. Көбеюдің негізгі жолы – вегетативтік, өсімдіктер кең жайылған колониялар құрайды.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Бұл түр Солтүстік Американың шығысында, Канаданың оңтүстік-шығысынан Флорида және Техасқа, сондай-ақ Гватемалаға дейін кеңінен таралған. Ол құрғақ немесе ылғалды орманды жерлерде, өзендер мен ағыстардың жағалауларында және құмды төбелерде өседі.
Өсіру және пайдалану
Митчелла репенс әшекейлік қызыл жидектері мен жылтыр, жарық жасыл жапырақтары үшін өсіріледі. Бұл өсімдіктер Рождество мерекесіне арналған әшекейлер үшін кеңінен жиналған, ал оларды шамадан артық жинау кейбір жергілікті популяцияларға жағымсыз әсер еткен. Қызыл жидектер жеуге жарамды, бірақ аса дәмді емес, қыстағы жаңғақ сияқты, жусан жидектеріне (кранберриге) ұқсайды, бірақ олармен туыс емес. Ежелгі халықтардың әйелдері жапырақтары мен жидектерінен шәй жасап, босанған кезде ішкен; Меномині тайпасы жапырақтарды ұйқысыздықтан құтылу үшін қолданған. Дәстүрлі медицинада бұл өсімдіктердің көптеген қолданыстары болған, оның ішінде зәр айдайтын (диуретик) (Чероки және Ирокездер), тер шығаратын (диафоретик) (Чероки), әйелдерге тән мәселелерді немесе репродуктивтік денсаулықты жақсарту үшін (Чероки, Делавэр, Ирокездер), сондай-ақ ауырсықты басу үшін немесе қызба мен ісікті азайту үшін (Абенаки, Ирокездер, Монтанье) пайдаланылған.