Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Баскетбол ойынының ережелері
Rules governing the game of basketball
Баскетбол ережелері – баскетбол ойынының барысын, төрешілік етуді, жабдықты және процедураларын реттейтін ережелер мен қағидалар жиынтығы. Көптеген негізгі ережелер дүние жүзінде біркелкі болғанымен, кейбір өзгерістер де бар. Солтүстік Америкадағы көптеген лигалар мен басқарушы органдар, олардың ішінде Ұлттық баскетбол қауымдастығы (NBA) және NCAA ең маңыздылары, өз ережелерін әзірлейді. Бұған қоса, Халықаралық баскетбол федерациясының (FIBA) Техникалық комиссиясы халықаралық жарыстар үшін ережелерді анықтайды; Солтүстік Америкадан тыс көптеген лигалар толық FIBA ережелерін қолданады.
The rules of basketball are the rules and regulations that govern the play, officiating, equipment and procedures of basketball. While many of the basic rules are uniform throughout the world, variations do exist. Most leagues or governing bodies in North America, the most important of which are the National Basketball Association and NCAA, formulate their own rules. In addition, the Technical Commission of the International Basketball Federation (FIBA) determines rules for international play; most leagues outside North America use the complete FIBA ruleset.
Бастапқы ережелер
1892 жылғы 15 қаңтарда Джеймс Нейсмит өзі ойлап тапқан "Баскетбол" ойынының ережелерін жариялады: Бұл ережелерге сәйкес ойналған бастапқы ойын бүгінгіден мүлдем өзгеше болды, себебі дриблинг, данк, үш ұпайлық лақтыру немесе соққы сағаты болған жоқ, сондай-ақ голға кедергі келтіру заңды саналды. Допты бір немесе екі қолмен кез келген бағытта лақтыруға болады. Допты бір немесе екі қолмен кез келген бағытта соғуға болады (бірақ ешқашан жұдырықпен емес). Ойыншы доппен жүгіре алмайды, допты ұстаған жерден лақтыруы керек, бірақ егер ойыншы жоғары жылдамдықпен жүгіріп келе жатса, рұқсат етіледі. Допты қолдың ішінде немесе екі қолдың арасында ұстау керек; оны ұстау үшін қолдарды немесе денеді пайдалануға болмайды. Қарсылас ойыншының денесіне итеруге, ұстауға, итермелеуге, аяғын сүйретуге немесе кез келген түрде соққы беруге рұқсат етілмейді. Осы ереженің алғашқы бұзуы фол ретінде есептеледі; екіншісі келесі гол соғылғанға дейін немесе егер қарсыласты жарақаттау ниеті болса, ойынның соңына дейін дисквалификацияланады. Ауыстыруға рұқсат етілмейді. Фол – допты жұдырықпен ұру, 3-ші және 4-ші ережелерді бұзу, сондай-ақ 5-ші ережеде сипатталған жағдайлар. Егер бір команда үш қатарынан фол жасаса, қарсыластарға гол есептеледі (қатарынан жасалған фолдардың арасында қарсыластар фол жасамайды). Егер доп алаңнан себетке лақтырылса немесе соғылса және онда қалып (төгілмей) тұрса, сондай-ақ егер себетті қорғаушылар себетке тиіспесе немесе оны бұзбаса, гол соғылған болып есептеледі. Егер доп себет жиегінде тұрса және қарсылас себетті жылжытса, ол гол ретінде есептеледі. Доп алаң шегінен шығып кетсе, оны алаңға лақтырып, бірінші тиген адам ойнайды. Егер дау туындаса, төреші допты тікелей алаңға лақтырады. Допты ұстаған ойыншыға 5 секунд беріледі, егер ол одан ұзақ ұстаса, доп қарсыластарға беріледі. Егер бір команда ойынды кешіктіруді жалғастырса, төреші оларға фол жасайды. Төреші ойыншылардың әрекеттерін бағалап, фолдарды тіркеп, үш қатарынан фол жасалғанда төрешіге хабарлайды. Ол 5-ші ережеге сәйкес ойыншыларды дисквалификациялауға құқылы. Төреші доптың бағытын қадағалайды және доп қашан ойналып жатқанын, алаң шегінде ме, қай жаққа тиесілі екенін анықтайды, сондай-ақ уақытты есептейді. Ол гол соғылғанда шешім шығарады және голдарды есептейді, сондай-ақ төрешінің басқа да міндеттерін орындайды. Ойын екі 15 минуттан тұрады, олардың арасында 5 минуттық үзіліс болады. Осы уақыт ішінде ең көп гол соққан команда жеңімпаз деп жарияланады. Егер тең түссе, капитанның келісімімен ойын келесі гол соғылғанға дейін жалғастырылуы мүмкін. Джеймс Нейсмиттің баскетбол ережелерінің 1892 жылғы түпнұсқа қолжазбасы, әлемдегі ең қымбат қолжазбалардың бірі ретінде Канзас университетінің кампусындағы Аллен Филдхауста қойылған. Нейсмит Канзас Джейхокс баскетбол командасының тарихындағы алғашқы жаттықтырушы болды.
On 15 January 1892, James Naismith published his rules for the game of "Basket Ball" that he invented: The original game played under these rules was quite different from the one played today as there was no dribbling, dunking, three pointers, or shot clock, and goal tending was legal. The ball may be thrown in any direction with one or both hands. The ball may be batted in any direction with one or both hands (never with fist). A player cannot run with the ball, the player must throw it from the spot on which he catches it, allowance to be made for a man who catches the ball when running at a good speed. The ball must be held in or between the hands; the arms or body must not be used for holding it. No shouldering, holding, pushing, tripping or striking in any way the person of an opponent shall be allowed. The first infringement of this rule by any person shall count as a foul; the second shall disqualify him until the next goal is made or, if there was evident intent to injure the person, for the whole of the game. No substitute allowed. A foul is striking at the ball with the fist, violation of rules 3 and 4, and such described in rule 5. If either side makes three consecutive fouls, it shall count a goal for the opponents (consecutive means without the opponents in the meantime making a foul). A goal shall be made when the ball is thrown or batted from the grounds into the basket and stays there (without falling), providing those defending the goal do not touch or disturb the goal. If the ball rests on the edge, and the opponent moves the basket, it shall count as a goal. When the ball goes out of bounds it shall be thrown into the field and played by the first person touching it. In case of dispute the umpire shall throw it straight into the field. The thrower in is allowed five seconds, if he holds it longer, it shall go to the opponent. If any side persists in delaying the game, the umpire shall call a foul on them. The umpire shall be the judge of the men and shall note the fouls, and notify the referee when three consecutive fouls have been made. He shall have power to disqualify people according to Rule 5. The referee shall be judge of the ball and shall decide when the ball is in play, in bounds, to which side it belongs, and shall keep the time. He shall decide when a goal has been made and keep account of the goals with any other duties that are usually performed by a referee. The time shall be two fifteen minute halves, with five minutes rest between. The side making the most goals in that time is declared the winner. In case of a draw the game may, by agreement of the captain, be continued until another goal is made. Naismith's original 1892 manuscript of the rules of basketball, one of the most expensive manuscripts in existence, is publicly displayed at Allen Fieldhouse on the campus of the University of Kansas. Naismith was the first coach in the history of Kansas Jayhawks men's basketball.
Ойыншылар, орынбасарлар, командалар және команда мүшелері
Нейсмиттің бастапқы ережелерінде кортта қанша ойыншы болуы керектігі көрсетілмеген. 1900 жылы стандарт бойынша бес ойыншыдан команда құрылатын болды, ал ауыстырылған ойыншыларға қайтадан ойынға кіруге рұқсат етілмеді. Ойыншылар 1921 жылдан бастап бір рет, ал 1934 жылдан бастап екі рет ойынға қайта кіре алатын болды; мұндай ауыстыру шектеулері 1945 жылы алынып тасталды, содан бері ауыстырулар шексіз болды. Алғашқыда ойын барысында жаттықтырушыларға рұқсат етілмеген, бірақ 1949 жылдан бастап олар үзіліс кезінде ойыншыларға нұсқау бере алатын болды. Бастапқыда ойыншы екінші рет бұзушылық жасаса, ойыннан шеттетілетін. Бұл шектеу 1911 жылы төртке, ал 1945 жылы бесеуге дейін өсті, және баскетболдың көптеген түрлерінде ойынның қалыпты уақыты (қосқан уақыттардан бұрын) 40 минутты құрайды. Егер ойынның қалыпты уақыты 48 минут болса (Америка Құрама Штаттары мен Канаданың Ұлттық баскетбол лигасысында осылай), онда ойыншы алтыншы рет бұзушылық жасаған жағдайда ойыннан шеттетіледі.
Naismith's original rules did not specify how many players were to be on the court. In 1900, five players became standard, and players that were substituted were not allowed to re enter the game. Players were allowed to re enter a game once from 1921, and twice from 1934; such restrictions on substitutions were abolished in 1945 when substitutions became unlimited. Coaching was originally prohibited during the game, but from 1949, coaches were allowed to address players during a time out. Originally a player was disqualified on his second foul. This limit became four fouls in 1911 and five fouls in 1945, still the case in most forms of basketball where the normal length of the game (before any overtime periods) is 40 minutes. When the normal length is 48 minutes (this is the case with the National Basketball Association in the United States and Canada) a player is accordingly disqualified on his sixth foul.
Атыс уақыты мен уақыт шектері
Топты иеленудің уақыт шектеуі алғаш рет 1933 жылы енгізілді, онда командалар топты иеленуден кейін он секунд ішінде орталық сызықтан өткізуі керек болды. Бұл ереже 2000 жылға дейін сақталды, FIBA талапты сегіз секундқа дейін төмендетті, ал NBA 2001 жылы осы талапқа сәйкес келді. NCAA ерлер ойыны үшін 10 секундтық ережені сақтайды және 2013–14 маусымынан бастап әйелдер ойыны үшін де осы ережені қабылдады. АҚШ-тың жоғары мектептері, ережелерін NFHS әзірлейді, екі жыныс үшін де 10 секундтық ережені қолданады. Команда баскетболды ойынға енгізгенде, олардың солай етуге 5 секундтары бар. Бұл ереже команда қай жерде ойынға енгізсе де, желінің астында немесе жақтан болсын, күшінде болады. Егер олар 5 секунд ішінде баскетболды ойынға енгізбесе, ол айналым ретінде есептеледі және доп қарсы командаға беріледі. 1936 жылы үш секундтық ереже енгізілді. Бұл ереже шабуылшы ойыншылардың қарсыластың себетіне жақын жерде үш секундтан артық тұруына тыйым салады (бұл шектеулі аймақ жолақ немесе кілт деп те аталады). Осы ереже енгізілуіне себеп болған матчтардың бірі Кентукки университеті мен Нью-Йорк университеті арасындағы ойын болды. Кентуккидің бас жаттықтырушысы Адольф Рупп, Нотр-Дамның бас жаттықтырушысы Джордж Киоганның Орта батыс пен Шығыс арасындағы төрешіліктің айырмашылықтары туралы ескерткеніне қарамастан, өзінің төрешілерінің бірін өзімен бірге алып кетпеді, нәтижесінде ойын өте қатал өтті. Осы және басқа да ойындардың нәтижесінде 1,83 метрлік Кентукки университетінің үздік ойыншысы Лерой Эдвардс үш секундтық ережеге жауапты деп танылды. Бұл ереже бастапқыда үлкен ойыншылар арасындағы аймақтағы қақтығыстарды азайту мақсатымен қабылданған болса, қазір ол бойы ұзын шабуылшы ойыншылардың себетке жақын күтіп, артықшылыққа ие болуына жол бермеу үшін маңызды деп есептеледі. 2001 жылы НБА аймақтық қорғанысқа рұқсат берген кезде, қорғаныс ойыншылары үшін де үш секундтық ереже енгізілді. 1954 жылы НБА ойынды жылдамдату үшін алғаш рет соққы сағатын енгізді. Командалар допты иеленгеннен кейін 24 секунд ішінде соққы жасауы керек болды, ал соққы сағаты доп себеттің жиегіне немесе қалқаншасына тигенде немесе қарсыластар допты иеленгенде қайта басталды. FIBA екі жылдан кейін 30 секундтық соққы сағатын қабылдады, соққы жасалғанда сағатты қайта бастады. Әйелдер баскетболы 1971 жылы 30 секундтық соққы сағатын қабылдады. NCAA 1985 жылы ерлер үшін 45 секундтық соққы сағатын қабылдады, ал әйелдер үшін 30 секундтық соққы сағатын сақтап қалды. 1993 жылы ерлердің соққы сағаты 35 секундқа дейін қысқартылды, ал 2015 жылы 30 секундқа дейін қысқартылды. FIBA 2000 жылы соққы сағатын 24 секундқа дейін қысқартты және сағатты доп себеттің жиегіне тигенде қайта бастау ережесін өзгертті. Бастапқыда, соққы сағаты аяқталғанда, доп әлі ауада болса, бұл бұзушылық болып есептелді. 2003 жылы ереже өзгертілді, егер доп жиекке тисе, ол тірі болып қалады. Егер доп жиекке тиіп, баскетбол шеңберінен сәл секіріп кетсе, ол бос доп деп есептеледі.
The first time restriction on possession of the ball was introduced in 1933, where teams were required to advance the ball over the center line within ten seconds of gaining possession. This rule remained until 2000, when FIBA reduced the requirement to eight seconds, the NBA following suit in 2001. The NCAA retains the 10 second rule for men's play, and adopted this rule for women's play starting with the 2013–14 season. U. S. high schools, whose rules are drafted by NFHS, also use the 10 second rule for both sexes. While a team is inbounding the basketball, they have 5 seconds to do so. This rule is in tact no matter where a team is inbounding the ball, whether it is under the net or from the sidelines. If they fail to release the basketball after 5 seconds, it will be counted as a turnover and possession will go to the other team. In 1936 the three second rule was introduced. This rule prohibits offensive players from remaining near their opponents' basket for longer than three seconds (the precise restricted area is also known as the lane or the key). A game central to this rule's introduction was that between the University of Kentucky and New York University. Kentucky coach Adolph Rupp did not take one of his referees with him, despite being warned of discrepancies in officiating between the Midwest and East by Notre Dame coach George Keogan, and the game became especially rough. Because of this game and others, 1.83 m Kentucky All American center Leroy Edwards is generally recognized as the player responsible for the three second rule. While the rule was originally adopted to reduce roughness in the area between big men, it is now considered to prevent tall offensive players from gaining an advantage by waiting close to the basket. When the NBA started to allow zone defense in 2001, a three second rule for defensive players was also introduced. The shot clock was first introduced by the NBA in 1954, to increase the speed of play. Teams were then required to attempt a shot within 24 seconds of gaining possession, and the shot clock would be reset when the ball touched the basket's rim or the backboard, or the opponents gained possession. FIBA adopted a 30 second shot clock two years later, resetting the clock when a shot was attempted. Women's basketball adopted a 30 second clock in 1971. The NCAA adopted a 45 second shot clock for men while continuing with the 30 second clock for women in 1985. The men's shot clock was then reduced to 35 seconds in 1993, and further reduced to 30 seconds in 2015. FIBA reduced the shot clock to 24 seconds in 2000, and changed the clock's resetting to when the ball touched the rim of the basket. Originally, a missed shot where the shot clock expired while the ball is in the air constituted a violation. In 2003 the rule was changed so that the ball remains live in this situation, as long as it touched the rim. If the ball touches the rim and slightly bounces over the basketball hoop it will be called as a loose ball.