Кіріспе
Gemma Augustea (лат. Gemma Augustea, Августтың зергерлік тасы) – екі қабатты араб ониксінен кесілген, төменгі рельефтегі римдік камеомен өрнектелген ежелгі асыл тас. Оны жасаған зергер Диоскурид немесе оның шәкірттерінің бірі болған деп саналады, бұл шамамен бірінші ғасырдың екінші немесе үшінші онжылдығында жасалды.
Құрылысы мен ерекшеліктері
Gemma Augustea – екі қабатты араб ониксінен кесілген, төмен рельефті камео. Бір қабаты ақ, екіншісі көкшіл қоңыр. Тас кесу әдісі өте мұқият болған, бұл бейнелер мен фон арасындағы айқын контраст пен көлеңкелердің ойнауына мүмкіндік берді. Тастың өлшемі оны оңай манипуляциялауға және кең көлемді сурет жасауға қолайлы болды. Оның биіктігі – , ені – , орташа қалыңдығы – .
It is commonly agreed that the gem cutter who created Gemma Augustea was either Dioscurides or one of his disciples. Dioscurides was Caesar Augustus’ favorite gem cutter, and his work and copies of it are seen from all over the ancient Roman world. In terms of the ages of the portrait figures, the gem is "set" as though in the period c. AD 10–20, although some scholars believe it to have been created decades later because of their interpretation of the scene. If Dioscurides, or cutters following his example, made it, the gemma was probably made in the court of Caesar Augustus. At some time in antiquity it moved to Byzantium, perhaps after Constantine I had officially moved the capital of the empire there. Augustus, though fully accepting and encouraging cult worship of the emperor outside Rome and Italy, especially in more distant provinces with traditions of deified rulers, did not allow himself to be worshipped as a god inside Rome. If this gem was made during his lifetime (he died in AD 14), it would perhaps have been made as a gift to a respected family in a Roman province or client kingdom. Alternatively, if the gem was made after Augustus’ death, the identity of one or more of the portraits may be different from the usual identification. Another viewpoint is that the gem does portray Augustus as a god in his lifetime, but was cut specifically for a close friend or relative in the inner court circle. Similar issues arise with other Imperial cameos such as the Blacas Cameo in the British Museum. The whereabouts of the gemma were undocumented, though it remained relatively intact and was probably always above ground, until 1246 when it was recorded in the treasury of the abbey of Saint Sernin in the French city of Toulouse. The gemma aroused from that time the lusts of the powerful: in 1306 Pope Clement V offered to exchange it for the construction of a bridge over the Garonne, the magistrates of Toulouse then had to strengthen its surveillance because there were several attempts to seize it with the complicity of the abbot, including one of Pope Paul II in 1470. In 1533 King Francis I of France, visiting the city, took the opportunity to appropriate it on the pretext of showing it to Pope Clement VII. But he took it directly to his palace at Fontainebleau, where sympathisers of the Catholic League of France stole it in 1590. Not long thereafter it was sold for 12,000 ducats to Rudolph II, Holy Roman Emperor. During the 17th century, it was set in German gold. This setting shows that the gem must have been damaged, the upper left side being broken with at least one other figure missing, probably before Rudolph II bought it, but definitely before 1700. The gem is now in the Kunsthistorisches Museum in Vienna.
Жалпы, Gemma Augustea-ны жасаған асыл тас кесушінің Диоскурид немесе оның шәкірттерінің бірі болғаны қабылданған. Диоскурид – Цезарь Августың сүйікті асыл тас кесушісі, оның еңбектері мен көшірмелері ежелгі Рим әлемінің түкпір-түкпірінде кездеседі. Портреттердің жасына сәйкес, асыл тас шамамен б.з. 10-20 жылдары жасалған секілді, бірақ кейбір ғалымдар көріністің интерпретациясына байланысты ондаған жылдар кейін жасалған деп санайды. Егер Диоскурид немесе оның үлгісімен кескендер жасаған болса, онда Gemma Август патшаның сарайында жасалған болуы мүмкін. Кейінде ол Византияға көшіп, Константин I империяның астанасын ресми түрде сол жерге көшіргеннен кейін барған болуы мүмкін. Август, Рим мен Италиядан тыс, әсіресе тәңірленген билеушілер дәстүрі бар алыс провинцияларда императорға табынуды толық қабылдап, қолдағанмен, Рим ішінде өзіне құдай ретінде табынуға рұқсат бермеді. Егер бұл асыл тас оның өмірлік кезеңінде (б.з. 14 жылы қайтыс болған) жасалған болса, онда ол Рим провинциясының немесе клиенттік патшалықтың беделді отбасына сыйлық ретінде жасалған болуы мүмкін. Егер асыл тас Августтың өлімінен кейін жасалған болса, портреттердің бірі немесе бірнешесі әдеттегіден өзгеше болуы мүмкін. Тағы бір пікір бойынша, асыл тас Августың өмірлік кезеңінде құдай ретінде бейнелейді, бірақ ол жақын дос немесе туыс үшін арнайы кесілген. Осыған ұқсас мәселелер басқа императорлық камеоларда, мысалы Британ мұражайындағы Блакас камеосында да туындайды. Асыл тастың қайда екені туралы мәлімет болмаған, бірақ ол салыстырмалы түрде сақталған және 1246 жылға дейін жер бетінде болған, ол француздық Тулуза қаласындағы Сент-Сернин аббаттығының қазынасында тіркелген. Сол кезден бастап асыл тас күштілердің құмарлығын оятты: 1306 жылы Папа Климент V оны Гароннадағы көпір салуға айырбастауды ұсынды, Тулузаның магистраттары оны күзетуді күшейтті, өйткені аббаттың көмегімен оны ұрлауға бірнеше рет тырысты, соның ішінде 1470 жылы Папа Павел II жасаған әрекет. 1533 жылы Франция королі Франциск I қалаға келген кезде оны Папа Климент VII-ге көрсету сылтауымен өзіне иеленді. Бірақ ол оны тікелей Фонтенблодағы сарайына алып барды, онда 1590 жылы Франция католик лигасының жақтастары оны ұрлап кетті. Көп ұзамай ол 12000 дукатқа Рим императоры Рудольф II-ге сатылды. XVII ғасырда ол неміс алтынымен әшекейленді. Бұл орнату асыл тастың зақымдалғанын көрсетеді, жоғарғы сол жағы сынған, кем дегенде бір фигура жоқ, бұл Рудольф II оны сатып алғанға дейін, бірақ 1700 жылға дейін болған болуы мүмкін. Қазір асыл тас Венадағы Кунст-Исторический мұражайында сақтаулы.
It is commonly agreed that the gem cutter who created Gemma Augustea was either Dioscurides or one of his disciples. Dioscurides was Caesar Augustus’ favorite gem cutter, and his work and copies of it are seen from all over the ancient Roman world. In terms of the ages of the portrait figures, the gem is "set" as though in the period c. AD 10–20, although some scholars believe it to have been created decades later because of their interpretation of the scene. If Dioscurides, or cutters following his example, made it, the gemma was probably made in the court of Caesar Augustus. At some time in antiquity it moved to Byzantium, perhaps after Constantine I had officially moved the capital of the empire there. Augustus, though fully accepting and encouraging cult worship of the emperor outside Rome and Italy, especially in more distant provinces with traditions of deified rulers, did not allow himself to be worshipped as a god inside Rome. If this gem was made during his lifetime (he died in AD 14), it would perhaps have been made as a gift to a respected family in a Roman province or client kingdom. Alternatively, if the gem was made after Augustus’ death, the identity of one or more of the portraits may be different from the usual identification. Another viewpoint is that the gem does portray Augustus as a god in his lifetime, but was cut specifically for a close friend or relative in the inner court circle. Similar issues arise with other Imperial cameos such as the Blacas Cameo in the British Museum. The whereabouts of the gemma were undocumented, though it remained relatively intact and was probably always above ground, until 1246 when it was recorded in the treasury of the abbey of Saint Sernin in the French city of Toulouse. The gemma aroused from that time the lusts of the powerful: in 1306 Pope Clement V offered to exchange it for the construction of a bridge over the Garonne, the magistrates of Toulouse then had to strengthen its surveillance because there were several attempts to seize it with the complicity of the abbot, including one of Pope Paul II in 1470. In 1533 King Francis I of France, visiting the city, took the opportunity to appropriate it on the pretext of showing it to Pope Clement VII. But he took it directly to his palace at Fontainebleau, where sympathisers of the Catholic League of France stole it in 1590. Not long thereafter it was sold for 12,000 ducats to Rudolph II, Holy Roman Emperor. During the 17th century, it was set in German gold. This setting shows that the gem must have been damaged, the upper left side being broken with at least one other figure missing, probably before Rudolph II bought it, but definitely before 1700. The gem is now in the Kunsthistorisches Museum in Vienna.
Жоғарғы қабат
Тақта отырған бейне, нөмірленген суреттегі #1, әдетте Август деп есептеледі, бірақ кейбір түсіндірмелерде ол кейінгі римдік билеушіні бейнелеуі мүмкін. #1 бейне – литус деп аталатын, жоғары әскери биліктің символы – ағартушының таяғын ұстап тұр. #3 бейне ең оңай анықталатын, басқаларына тән емес ерекшеліктері бар. Әйел – Ойкумена, мекенделген әлемнің тұлғасы. Бұл мекенделген немесе өркениетті әлем ерте рим империясы, немесе одан да мүмкін, Александр Македонский жаулап алған Жерорта теңізі аймағы. Ол басына қабырға тәжін және жамылғысын киеді. Ол #1 бейнені емен жапырақтарынан жасалған corona civica – римдік азаматтың өмірін сақтағаны үшін мақтауға арналған тәжбен бағындырады. Бірақ, бұл үлкен көлемдегі бейнеде ол #1 бейнеге беріледі, себебі ол көптеген римдік азаматтарды құтқарды. #5 және #6 бейнелері тығыз байланысты болып көрінеді. #5 бейне – Океан немесе Нептун, оның маңызы көбінесе #4 және #7 бейнелерінің тепе-теңдігін сақтаумен және су әлемін білдіретін маңызды бақылаушы ретінде қарастырылады. Оның астында Гайя немесе Италия Туррита (#6) жатыр. Гайяны көрген ғалымдар оны айналасындағы балалармен және жыл мезгілдерін бейнелейтін мүйізбен байланыстырады. Гайяның қолында молшылық мүйізі болғаны таңғаларлық, себебі мүйіз қазір ештеңе өндірмейді. Бұл оның Гайя емес, Италия екенін көрсетеді, өйткені оқиға орнында аштық болған. Сонымен қатар, ол мойнында медальон – бір түрлі әшекей тағынып жүр, Гайя үшін мұндай әшекей киюге сәл де қиын болар еді. Қай жағдайда болсын, балалар маусымдарды бейнелейді, мүмкін жаз бен күзді, өйткені олардың бірі астық алып жүреді. #10 бейне – Юпитердің бүркіті. Бүркіт #1 бейне Юпитер рөлінде отырғанын көрсетеді. #1 бейнеге жақын Рим тұр. Қолғап киген әйел-құдай оң қолында найза ұстап тұр, ал сол қолымен жеңіл-желпі қылышының сабына тиіп тұр, бұл Рим соғысқа әрқашан дайын болғанын көрсетеді. Жеңіліп қалғандардың қару-жарағына аяғын тіреп отырғанынан басқа, Рим #1 бейнеге құрметпен қарайды. #1 кім екендігіне қатысты пікірталас болуы мүмкін, бірақ Рома бейнесі Августтың ұзақ өмір сүрген әйелі Ливияға өте ұқсайды деп жиі айтылады. Ол оның әйелі ғана емес, бұрынғы некеден Тиберийдің анасы да еді. Бұл әшекейдің кесілу себебі де сұрақ тудырады, өйткені Ромаға Римде Адриан билігі кезінде ғана табынушылық ете бастаған. Сондықтан, бұл әшекей провинциядағы досы үшін арнайы кесілген болуы мүмкін. #4 бейне – Виктория, #7 бейнесін алып келе жатқан арбаны айдап барады. Ол, әрине, жеңімпаздың құтқарушысы, бірақ міндетті түрде тойға қатысу үшін емес, #7 бейнесін келесі науқанына асықтырып жібергендей көрінеді. Викторияны арбамен байланыстырғанда, арба мен оның айналасындағы аттардың тарихи маңыздылығын талдау қажет. Арбаның алдындағы екі қысқа ат арба командасының бір бөлігі, ал бүйірдегі жалғыз ат арба командасына жатпайды және #8 бейнесіне тиесілі болуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, жеңіс арбасын төрт ат – төрттік құралмен айдайды, емес, геммада бейнеленгендей екі атпен (бига). Бұл #7 бейнесі жеңіске жеткен жоқ екенін көрсетеді.
Төменгі қабат: тропаионның орнатылуы
Төменгі сахнадағы кейіпкерлерді анықтау қиын, ол тропаионның орнатылуын көрсетеді. Кейбір түсіндірулерде төменгі сахнадағы барлық кейіпкерлер әдейі анонимді. Басқа түсіндірулерде кейіпкерлер нақты тарихи немесе мифологиялық тұлғалармен байланыстырылады. Сол жақта отырған ер және әйел тұлғалары (№11-де біріктірілген) киімдері мен шаштарының стилі, соның ішінде ер адамның сақалы бойынша кельттер немесе германдықтар болып көрінеді және римдік жеңісті бейнелейтін соғыс тұтқындары болып табылады. Ер адам қолын артына байлап, екеуі де әлі жартылай орнатылған тропаионның (№19 сурет) түбіне байлануға дайын тұр, ол жеңіс шайқасының "шешімді нүктесінде" жерге орнатылған соғыс трофеі. Трофей адам киімдерін ілуге арналған ағаштан жасалған кресттен тұрады. Оның үстіне қарулы жаудың қару-жарағы мен қалқандары қойылған. Сахнада төрт жас жігіт трофейді тік көтеріп тұр. №18 суреті анықтау қиын, бірақ оның қаруы кейбіреулерді Паннонияда Тиберийге көмектескен король Рометалк I-нің македондық сарбазы болуы мүмкін деген ойға жетеді. №15 суреті жиі Марс құдайының бейнесі ретінде танылады, оның қару-жарағы мен кең жағасы бар. №16 және №17 суреттері маңызды көрінбесе де, олар өте ұқсас және Егіздер шоқжұлдызын бейнелейтін болуы мүмкін. Егіздер шоқжұлдызын анықтау қиын, сондықтан ол №8 суретінің жасырын тұлғасын көрсетеді. Дегенмен, тағы екі ерекшелік бар. №20 суретінде үлкен сарышаян бейнеленген қалқан бар. Тиберий қараша айында туған, сондықтан оны осындай нысанмен бейнелеуге болады. №9 суреті Августтың сүйікті белгісі – Көкжұлдызды көрсетеді. Август желтоқсан айында туған болса да, ол Көкжұлдызды өзінің шоқжұлдызы деп жариялаған. Шоқжұлдыздың толық күшін көрсету үшін қажетті күн немесе ай белгінің артында көрінеді. Марс №15 суретімен бейнеленген, сондықтан Зодиактың кем дегенде үш белгісі анық көрінеді. №13 суреті, әдетте, аймен байланыстырылатын Диана болып саналады, бірақ кейбір зерттеушілер оны №14 суретімен бірге қосымша әскер деп санайды. Диана сол қолымен сүйретін найзаны ұстап тұр, ал оң қолы №12 суретіндегі адамның басына тигендей көрінеді, бірақ көптеген адамдар ойлағандай оның шашын ұстамайды. Диананың тағы бір ерекшелігі – аң аулауға дайындалған байланған шашы және аң аулау киімдері. №14 суреті қосымша әскер болуы мүмкін, бірақ одан да ықтимал, ол Меркурийді (Гермес) бейнелейді, оның жиекті бас киімі арқылы анықталады. Меркурий №12 суретіндегі әйелді шашынан сүйреп тропаионға қарай тартып бара жатқан сияқты. Сахна анық түрде күрделі. Көптеген түсіндірулерде "қосымша әскерлер" варвар тұтқындарын трофейге байлану үшін туыстарына сүйреп әкеледі делінеді. Алайда, мұның рас емес болуы мүмкін деген тұжырымдар бар. Біріншіден, тізе бүгіп отырған адам Дианадан мейірім сұрап жалбарынады, ол оған қарайды. Сол адамның мойнында торк бар, ол оның кельт немесе германдық екенін көрсетеді. Диананың көрерменге және мүмкін сахнаның өзіне арқасын бұруы маңызды болуы мүмкін. Ол жалғыз осындай, және бәлкім, шайқастағы жеңісті тойлаумен салыстырғанда, ол өмірі үшін жалбарынып тұрған адамға мейірімділік көрсетеді. Сонымен қатар, ол басшы болғандықтан, римдік құдайдың алдында жалбарынуы жақсы үгіт болады. Меркурий әйелді трофейге байлау үшін сүйреп әкелмей, Диананың алдында тізе бүгіп, мейірім сұрауы мүмкін. Ол қолдарын кеудесіне қойып, бітім туралы белгі береді. Бәлкім, Диана мен Меркурий оларды қорғап, жеңістің соңғы сәттерінде құтқаруға тырысады. Қалай болса да, №12 суретіндегі жұп №11 суретіндегі үмітсіз жұппен салыстыруға келмейді, олармен теңгерімде және қарама-қайшылықта болып көрінеді; оң және сол жақтағы варварлар арқылы теңгерімде, композицияны теңестіріп, бір жұптың трофейге байлануға тағдырланғанын, ал екіншісі мейірімге ие болу мүмкіндігін іздеп отырғанын көрсетеді.