Кіріспе
Тибет буддизмінің құдайы Дордже Шугден (, Wylie: rdo rje shugs ldan, ), сондай-ақ Долгьял және Гьяльчен Шугден деп те аталады, Тибет буддизмі мектептерінің ең жаңасы – Гелуг мектебімен байланысты тұлға. Дордже Шугденге түрліше қарастырылады: жойылған гьялпо, кішігірім дүниелік қорғаушы, үлкен дүниелік қорғаушы, сыртқы түрі гьялпо сияқты болған толыққанды қорғаушы, немесе сыртқы түрі толыққанды болған толыққанды қорғаушы. Тибет буддизмінде Дордже Шугден Дже Цонкхапаның таза дхармасының қорғаушысы саналады, ол дәстүрлі түрде Гелуг мектебінің негізін қалаушы деп есептеледі. Дордже Шугденге қатысты дау 1930 жылдары Тибет буддизмінің барлық мектептерінде, соның ішінде Гелуг мектебінің өзінде Дордже Шугденнің мәні, оның толыққандылығы, дәстүрлі Гелуг үйретімдерінен өзгешеліктері, дәстүрлі Гелуг қорғаушыларын алмастыру, секталық функциялары және Жаңа Кадампа дәстүрінің батыстық жақтастарының іс-әрекеттері туралы мәселелерді қозғады.
Dorje Shugden (, Wylie: rdo rje shugs ldan, ), also known as Dolgyal and Gyalchen Shugden, is an entity associated with the Gelug school, the newest of the schools of Tibetan Buddhism. Dorje Shugden is variously looked upon as a destroyed gyalpo, a minor mundane protector, a major mundane protector, an enlightened major protector whose outward appearance is that of a gyalpo, or as an enlightened major protector whose outward appearance is enlightened. In Tibetan Buddhism, Dorje Shugden is considered to be the protector of Je Tsongkhapa's pure dharma, traditionally regarded as the founder of the Gelug school. The Dorje Shugden controversy arose in the 1930s within all schools of Tibetan Buddhism, including the Gelug school itself, regarding Dorje Shugden's nature, status of enlightenment, differences from traditional Gelug teachings, replacement of traditional Gelug protectors, sectarian functions, and actions by western adherents of the New Kadampa Tradition.
Кіші қорғаныш
Дорже Шугден, сондай-ақ Долгьял деп те аталады, Оңтүстік Тибеттің "гьялпо" "ашулы және кекшіл рухы" болды, кейіннен ол Гелуг мектебінің "кіші қорғаушысы" ретінде қабылданды, бұл Тибет буддизмі мектептерінің ең жаңасы, оны Далай-ламалар басқарды (номиналды түрде Ганден Трипасы болғанымен). Жорж Дрейфус былай дейді: "1930 жылға дейін Шукден Гелугтың қарапайым қорғаушысы ғана болды, содан кейін Пабонгка оны Гелугтың басты қорғаушысы ретінде белсенді түрде насистеуге кірісті".
Пабонгканың өзгеруі
Пабонгка Дорже Шугденнің "шектеулі практикасын Гелук дәстүрінің орталық элементіне" айналдырды, осылайша "Дзонгкабаның өзі тағайындаған қорғаушыларды" және "Гелук дәстүрінің дәстүрлі әлемдік қорғаушыларын ығыстырды". Пабонгка Шугденді басқа дәстүрлерге қарсы қолданылатын Гелуг мектебінің қатал қорғаушысы ретінде бейнеледі. Шұғден Пабонгканың Риме қозғалысын қуғындауындағы маңызды құрал болды. Гелуг мектебінің ішінде Пабонгка Шугденді Тсонхвапаның тағайындаған дәстүрлі Гелуг қорғаушылары – Пехар, Нечгунг, Палден Лхамо, Махакала, Вайшравана және Каларупаның орнына қойды. Шұғден практикасына шектеулерді 13-ші Далай-лама енгізді.
Келсанг Гьяцо
Дэвид Кей Келсанг Гьяцо Фабонгха мен Триянг Ринпочеден ерекшеленетінін, Дордже Шугденнің пайда болуы дүниелік емес, ағартылған екенін айтқандығын атап өтеді. Кей мынадай мәлімдеме жасайды:
Кей былай дейді: "Ағартылған жаратылыс ретінде Шугден – маргиналды көзқарас және салыстырмалы түрде жақында пайда болған".