Орталық Американың майя тілі: Чортиʼ тілінің тарихы мен жағдайы
Chʼortiʼ language
Чортиʼ тілі: Орталық Америкадағы майя халқының ежелгі тілі. Майя жазуын түсінуге көмектесетін "Розетта тасы" саналады. Тіл мен мәдениет туралы ақпарат!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орталық Америкада сөйлейтін майя тілі – чʼортиʼ тілі (кейде Чорти) – майя халқының ежелгі тілі. Чʼортиʼ тілі – Колумбтан бұрынғы дәуірде майя жазуымен жазылған көптеген жазбалардың тілі болған классикалық майя тілінің тікелей ұрпағы.
Mayan language spoken in Central America
The Chʼortiʼ language (sometimes also Chorti) is a Mayan language, spoken by the indigenous Maya people who are also known as the Chʼortiʼ or Chʼortiʼ Maya. Chʼortiʼ is a direct descendant of the Classic Maya language in which many of the pre Columbian inscriptions using the Maya script were written.
Майя тілдерінің басқа тілдермен байланысы
Чорти'ді майя тілдерінің тірі "Розетта тасы" деп атауға болады. Чорти' – майя жазуларының мазмұнын түсіндірудегі маңызды құрал, олардың кейбіреулері әлі толыққанды түсініксіз. Бірнеше жыл бойы көптеген тіл білімі мамандары мен антропологтар чорти' тілінің сөздері мен тіркестерін зерттеп, оның мәдениеті мен тілін түсінуге үміттенді. Чорти' тілі негізінен Гватемаланың Чикимула департаментіндегі Джокотан мен Камотан қалаларында және оларға жақын Гондурас батысының Копан қираған жерлері маңындағы аудандарда қолданылады. Классикалық майя тілі қазіргі чорти' тілінің атасы болғандықтан, оны ежелгі тілді түсіндіру үшін пайдалануға болады. Осы үш ұрпақ әлі де сөйлеп тұр. Чорти' және Чолти' – Шығыс Чоланға жататын екі тармақ; алайда Чолти' тілі қазірдің өзінде жойылған. Ғалымдар арасында Чолан тілдерін қалай жіктеу керектігі туралы пікірталастар бар. Джон Робертсон отарлық Чолти' тілінің тікелей ата-бабасы майя жазуының тілі (яғни майя глифтері) деп санайды. Джон Робертсон, Дэвид Стюарт және Стивен Хьюстон майя глифтерінің тілін "классикалық Чолтиан" деп сипаттайды. Осылайша, майя жазуының тілі – чорти' тілінің атасы. Бұл қарым-қатынас төмендегі кестеде көрсетілген.
Chʼortiʼ can be called a living "Rosetta Stone" of Mayan languages. Chʼortiʼ is an important tool for interpreting the contents of Maya glyphic writings, some of which are not yet fully understood. For several years, many linguists and anthropologists expected to grasp the Chʼortiʼ culture and language by studying its words and expressions. Chʼortiʼ is spoken mainly in and around Jocotán and Camotán, Chiquimula department, Guatemala, as well as in adjacent areas of parts of western Honduras near the Copán Ruins. Because the Classic Mayan language was ancestral to the modern Chʼorti, it can be used to decipher the ancient language. These three descendants are still spoken today. Chʼortiʼ and Chʼolti are two sub branches belonging to Eastern Chʼolan; Chʼolti is, however, already extinct. There are some debates among scholars about how Chʼolan should be classified. John Robertson considered the direct ancestor of colonial Chʼoltiʼ to be the language of the Mayan script (also known as Mayan Glyphs). The language of the Mayan Glyphs is described as 'Classic Chʼoltiʼan' by John Robertson, David Stuart, and Stephen Houston. The language of the Mayan script is thus the ancestor of Chʼortiʼ. The relationship is shown in the chart below.
Гондурас
Гондурас үкіметі испан тілін бірыңғай ұлттық тіл ретінде насихаттауға тырысып келеді, сондықтан шорти сияқты жергілікті тілдерді қолдану мен оқытуға кедергі келтіреді. Гондурастағы шорти халқы біртектіленуге ұшырап, қоршаған ортаға бейімделуге мәжбүр. Үкімет 1800 жылдардан бері шорти халқымен жер дауы бойынша қақтығысқа түсіп келеді, бұл халықты (демек, тілді де) қауіпке тігеді. 1997 жылы екі белгілі шорти көшбасшысы қаза тапты. Бұл кісі өлтіру – шорти жақтастарына зиян келтірілген немесе өлтірілген көптеген жағдайлардың тек бір мысалы ғана. Осындай әрбір өлім шорти тілінде сөйлейтін адамдардың санын азайтады. Қазіргі таңда Гондураста тек 10 туған тілде сөйлейтін адам қалған.
The government of Honduras has been trying to promote a uniform national language of Spanish, and therefore discourages the use and teaching of native languages such as Chʼorti. The Chʼortiʼ people in Honduras face homogenization and have to assimilate to their surroundings. The government has been clashing with the Chʼorti people over land disputes from the 1800s, which puts the people (and thus the language) at risk. In 1997, 2 prominent Chʼorti leaders were assassinated. This assassination is just one example of many cases where Chʼorti advocates have been harmed or killed. Every one of these killings reduces the number of Chʼorti speakers. As of right now, there are only 10 remaining native speakers in Honduras.
Гватемала
Гватемала үкіметі чʼорти тілінде сөйлейтіндерге көбірек қолдау көрсетіп, чʼорти тілін оқып-үйренуді және оқытуды қолдайтын бағдарламаларды іске қосты. Гватемаладағы чʼорти тайпасы өздерінің дәстүрлі киімдерін киеді, ал Гондурастағы чʼорти тайпасы заманауи киімдерді таңдайды.
The government of Guatemala has been more supportive of Chʼorti speakers and has promoted programs that encourage the learning and teaching of Chʼorti. The Chʼorti's in Guatemala wear traditional clothing, unlike their counterparts in Honduras, who wear modern day clothing.
Фонеология және орфография
Чорти тілінің стандартты жазу жүйесі бар. Дегенмен, дыбыстарды дұрыс емес көрсету салдарынан жақында жарық көрген басылымдарда кейбір айырмашылықтар пайда болды.
The Chʼortiʼ have their own standard way of writing their language. However, inaccurate ways to represent phonemes led to some variation among recent publications.
Тілдік ұйымдар
Қазіргі уақытта Чорти тілін жаңғырту, құжаттау және оқытумен айналысатын бірнеше ұйым мен жоба бар.
There are currently multiple organizations and projects that are currently working on the revitalization, documentation, and education of the Chʼortiʼ language.
Francisco Marroquín тілдік жобасы (PLFM)
PLFM 1969 жылы құрылған. Қор ашылған кезде ұйымның екі басты мақсаты – Гватемаладан келген ана тілі испан тілінде сөйлейтін оқытушылар арқылы испан тілін үйрету, сондай-ақ Гватемала аймағында қолданылатын майя тілдерін оқыту, зерттеу және сақтап қалу болды. Бұл бағдарлама көптеген майя тілдері бойынша сөздіктер, грамматикалық еңбектер және басқа да оқу-әдістемелік материалдар жариялаған. Ұйым шетелдіктерге испан тілі сабақтарын беру арқылы қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етеді және түскен қаражатты өз оқу курстары мен басылымдарына жұмсайды.
The PLFM was founded in 1969. When the foundation was opened the two main purposes of the organization were to teach Spanish Language with native Spanish speakers from Guatemala as well as to teach, investigate, and preserve the Mayan Languages spoken around Guatemala. “The program has published dictionaries, grammars, and other pedagogical materials on many Mayan languages. The organization sustains itself by offering Spanish language classes to foreigners and applying the proceeds to their trainings and publications”
PLFM майя тілдерін сақтауға қатысты түрлі жобаларды жүзеге асырады, мысалы, Chʼortiʼ тілін, соның ішінде Гватемаланың майя тілдері академиясы ALMG, Солола облысының үкіметі, Майя халқының ежелгі ұйымы MAM және Мезоамерика аймағындағы майя тілдік қауымдастықтарымен ынтымақтастық жасайды. Сондай-ақ АҚШ-тың Тулан университеті, Вандербильт университеті (Нэшвилл, Теннесси штаты), Мексиканың Чиапас штатындағы Тожолаб'аль тілі зерттеу орталығы, Чиапас мәдени-аралық университеті UNICH мен байланыс орнатып жұмыс істейді.
The PLFM hosts a variety of projects regarding the preservation of Mayan languages, such as Chʼortiʼ, including cooperation with: Academy of Mayan Languages of Guatemala ALMG , the Indigenous Municipality of Sololá, the Ancient Maya organization for the Mayas MAM and liaison with brothers of the Mayan Linguistic Communities of the Mesoamerican area, the University of Tulane USA, Vanderbilt University, Nashville, Tennessee USA, the Tojolab'al Language Research Center, Chiapas – Mexico, Intercultural University of Chiapas – Mexico. UNICH.
Гватемаладағы майя тілдері академиясы (АЛМГ)
Гватемаладағы Майя тілдері академиясы 1990 жылы елдегі жергілікті тілдерді зерттеуге, дамытуға және насихаттауға қызығушылық танытқан гватемалалық мамандардың тобымен құрылды. Академия қазіргі уақытта кейбір адамдар тарапынан «елдегі майя тілдерін дамыту және насихаттау жөніндегі ең жоғары басқару органы» деп есептеледі. АЛМГ – Гватемала мемлекетінің майя тілдерін қолдану, жазу және насихаттауды реттейтін ұйымы. АЛМГ веб-сайтында Chʼortiʼ және көптеген басқа майя тілдері туралы әртүрлі ақпараттар мен ресурстар ұсынылады. Chʼortiʼ тілі үшін тарихи және оқу-әдістемелік құжаттар бар, олардың барлығы Chʼortiʼ және испан тілдерінің қосындысынан тұрады.
The Academia de Lenguas Mayas de Guatemala was founded in 1990 by a group of Guatemalan professionals interested in the research, development and promotion of the indigenous languages existing in the country. The academy is currently considered by some to be "the highest governing body for the promotion and development of Mayan languages in the country". The ALMG is an organization of the State of Guatemala that regulates the use, writing and promotion of Mayan languages. The ALMG website provides a variety of information and resources regarding Chʼortiʼ, as well as many other Mayan languages. For Chʼorti, there are historical as well as pedagogical documents available, all of which are in a mixture of Chʼortiʼ and Spanish.
"Чорти" жобасының серіктестігі
Chʼortiʼ жобасы – Гватемала және Гондурасқа тән Chʼortiʼ (майя) тілінің құжатталуы, жаңғыртылуы және қайта жандандырылуына бағытталған, қауымдық қолдауға негізделген жоба. Оны 2013 жылы доктор Ребекка Форгаш және доктор Робин Квизар құрды. Жобаға МДУ Денверінің оқытушылары, студенттері, Chʼortiʼ қауымының мүшелері және басқа да мамандар қатысады. Жоба МГУ Антропология лабораториясымен бірлесіп жүзеге асырылады. Жоба көп салалы және көп қырлы, оның аясында Chʼortiʼ тіліндегі оқу материалдарын жасау, жергілікті жазу жүйесінде сақталған мәтіндерден Chʼortiʼ әңгімелерін дайындау, сондай-ақ тілдің түрлі аспектілерін зерттеу жұмыстары жүргізіледі. Қазіргі жоба элементтері: барлық бұрынғы жазбаларды ресми Chʼortiʼ алфавитіне ағылшын және испан тілдерінде сөзбе-сөз аудармаларымен қосу, факультет пен студенттердің жеке зерттеу жобаларын кампуста және далалық зерттеулермен қолдау, археологтар мен мұражайлармен бірлесіп Chʼortiʼ тілі мен мәдениетінің ежелгі майя өркениетімен байланысын көрсету. Гватемалалық ғалымдар мен Chʼortiʼ тілінде сөйлейтін адамдарға қолжетімді жазба ресурстарынан тұратын ақысыз интернет-платформа құрылуда, сонымен қатар Chʼortiʼ қауымын ежелгі майя жазуындағы мұрасымен қайта байланыстыруға бағытталған бастама да жүзеге асырылуда.
The Chʼortiʼ Project is a community based language documentation, revitalization, and reclamation project focused on the Chʼortiʼ (Mayan) language of Guatemala and Honduras. It was founded in 2013 by Dr. Rebecca Forgash and Dr. Robin Quizar. The project is a collaborative effort involving MSU Denver faculty, students, Chʼortiʼ community members, and others. The project is run out of and in association with MSU Anthropology's Ethnography Lab. The project is multidisciplinary and multifaceted in that it has engaged in work on producing Chʼortiʼ language educational materials, preparing Chʼortiʼ stories from legacy texts in the local writing system, and conducting linguistic research on various aspects of the language, among other things. Current elements of the project include putting all previously written texts into the official Chʼortiʼ alphabet with English and Spanish word for word translations, supporting individual research projects for faculty and students with on campus and on the ground fieldwork, and working with archaeologists and museums to highlight the Chʼortiʼ language and cultural connection with the Classic Maya civilization. A free access internet platform of written resources available to Guatemalan scholars and Chʼortiʼ speakers is also in the works, as is an initiative to help reconnect the Chʼortiʼ community with the heritage held within the Classic Maya script.
CONIMCHH
CONIMCHH – Гондурасқа қатысты Ұлттық Майя Ч'орти Халықтары Кеңесі – Гондурастағы жеке коммерциялық емес ұйым. Ол өзінің мүше қауымдастықтарының жан-жақты дамуына көмектеседі, оның ішінде экономикалық дамуды, ата-бабаларының жерлерін қайтаруды, мәдени тануды және жалпы білім беруді қолдау шараларын жүзеге асырады.
“CONIMCHH – the Consejo Nacional Indigena Maya Ch'ortí de Honduras – is a private nonprofit organization in Honduras that facilitates the comprehensive development of its affiliated communities, including efforts promoting economic development, the recovery of ancestral lands, cultural recognition and general education.”
Стратегиялық жоспарлау, мүшелік жарналарын жүйелі төлеу және қаржы мен ресурстарды тиімді пайдалану арқылы, олар қауымдастықтардың қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізуі және қауым мүшелері лайықты өмір сапасын қамтамасыз етуі үшін қажетті барлық бағдарламалық салаларға тұрақты даму мақсаттарын енгізуге қажетті техникалық білім алуды жоспарлап отыр. Бұл ретте, ашық қауымдастық пен адамдық міндеттерге адалдық басымдыққа ие болады. Ұйым географиялық орналасуы мен нақты жобаларын көрсететін кіші топтарға бөлінген. Олар Гондурастағы Ч'орти халқының жағдайын жақсарту мақсатында әлеуметтік мәселелер үшін күресудің ұзақ тарихына ие.
Through strategic planning, the systematic payment of the membership dues, and the efficient use of funds and resources, they plan to achieve the technical training to introduce our goals of sustainable development to all of the necessary program areas for the communities to reach financial sustainability and the quality of the life the community members deserve, where an open community and a duty to human service prevail. The organization is divided into smaller groups that represent both geographical location as well as specific projects. They have a long history of fighting for social causes to try and benefit the conditions for Chʼortiʼ people in Honduras.