1895-1896 жылдардағы Қытайдағы мұсылман көтерілісі және демографиялық өзгерістер

1895-96 жылғы Қытайдағы мұсылман көтерілісі: себептері, салдары, құрбандар саны (21 млн). Ресейдің қолдауы, Хуэй мұсылмандарының трагедиясы. Тарих, демография.

30 мин оқу

100%

Дереккөз: Dungan Revolt (1862–1877) — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Цинь Қытайға қарсы мұсылман көтерілісі, 1895–1896 жылғы көтеріліс

Muslim revolt against Qing China
the revolt of 1895–1896

Supported by:
Russian Empire

Hui Muslim loyalists

Khufiyya order under Ma Zhan'ao in Gansu (1872–1877)

Eleven Gedimu Battalions of Shaanxi (1872–1877)
Cui Wei's battalion (1872–1877)
Hua Dacai's battalion (1872–1877) It resulted in massive demographic shifts in Northwest China, and led to a population loss of 21 million people from a combination of massacres, migration, famine, and corpse transmitted plague. Due to the conflict, Gansu lost 74.5% (14.55 million) of its population, Shaanxi lost 44.6% (6.2 million) of its population, and Northern Xinjiang lost 72.6% (0.34 million) of its population. The population reduction of Hui in Shaanxi was particularly severe. According to research by modern historians, at least 4 million Hui were in Shaanxi before the revolt, but only 20,000 remained in the province afterwards, with most of the Hui either killed in massacres and reprisals by government and militia forces, or deported out of the province. For example, on one occasion where 700,000 to 800,000 Hui from Shaanxi were deported to Gansu, most were killed along the way from thirst, starvation, and massacres by the militia escorting them, with only a few thousand surviving. Large numbers of Han people were also relocated to Inner Mongolia after the war. Modern Ningxia and eastern Qinghai regions such as Xining, Hualong and Xunhua used to be a part of Gansu province before the 20th century. Harsh punishments were meted out against Hui in Shaanxi by Manchus over communal disputes at this time since they regarded Hui as the aggressors. The Qing governor of Shaanxi put all the blame of the rebellion on the Shaanxi Hui and said the Gansu Hui were not to blame and were forced to join the rebellion and that they had good relations with Han unlike Shaanxi Hui who he accused of committing massacres so he told Gansu officials Shaanxi would not let deported Shaanxi Hui in Gansu back in. Officials in Shaanxi wanted military force to be used against Hui rebels while officials in Gansu wanted leniency for Hui rebels. Han Nian rebels worked with the Shaanxi Hui rebels until general Zuo Zongtang defeated the Nian in the province by 1868 and the Hui rebels in Shaanxi fled to Gansu in 1869. The Hunan Army was extensively infiltrated by the anti Qing, Han Gelaohui secret society, who started several mutinies during the Dungan Revolt, delaying crucial offensives. Zuo put down the mutinies and executed those involved. Hubei Gelaohui soldiers mutinied in Suide in Zuo Zongtang's army in 1867. The Han Gelaohui had infiltrated the Qing military in Xinjiang during the Dungan Revolt (1895–1896) and allegedly planned to help the Hui rebels before the Hui rebels were crushed. The conflict initially erupted on the western bank of the Yellow River in Shaanxi, Gansu and Ningxia, excluding Xinjiang Province. A chaotic affair, it often involved diverse warring bands and military leaders with no common cause or a single specific goal. A common misconception is that the revolt was directed against the Qing dynasty, but evidence does not show that the rebels intended to overthrow the Qing government or attack the capital of Beijing. Instead it indicates that the rebels wished to exact revenge on personal enemies for injustices. In the aftermath of the conflict, mass emigration of the Dungan people from Ili to Imperial Russia ensued.

Қолдау көрсеткендер:
Ресей империясы

Хуй мұсылман достары

Ма Чжаньоның басшылығымен Ганьсудағы Хуфия ордені (1872–1877)

Шаңсидің он бір Гедиму батальоны (1872–1877)
Цуй Вэй батальоны (1872–1877)
Хуа Дакай батальоны (1872–1877)

Солтүстік-Батыс Қытайдағы демографиялық өзгерістер зор болды, нәтижесінде жаппай қырғын, көші-қон, ашаршылық және мәйіттер арқылы тараған оба салдарынан 21 миллионнан астам адам қаза тапты. Соғысқа байланысты Ганьсу халқының 74,5% (14,55 миллион), Шаңси халқының 44,6% (6,2 миллион) және Солтүстік Шыңжаң халқының 72,6% (0,34 миллион) қысқарды. Шаңсидегі хуэй халқының санының азаюы ерекше ауыр болды. Қазіргі заманғы тарихшылардың зерттеулеріне сәйкес, көтеріліске дейін Шаңсиде кем дегенде 4 миллион хуэй болған, бірақ кейін провинцияда бар болғаны 20 000 адам қалды. Олардың көпшілігі үкімет пен жасақтардың жасаған қырғыны мен жазалауларынан қаза тапты немесе провинциядан қуылды. Мысалы, бірде 700 000–800 000 хуэй Шаңсиден Ганьсуға жер аударылғанда, олардың көпшілігі шөлге, аштыққа және оларды сүйемелдеген жасақтардың жасаған қырғынынан жол бойында қаза тапты, тек бірнеше мың адам ғана аман қалды. Соғыстан кейін көптеген хань халқы Ішкі Моңғолияға қоныс аударды. Қазіргі Нинся және Шыңжаңның шығыс аймақтары, мысалы, Синьнин, Хуалонг және Суньхуа 20 ғасырға дейін Ганьсу провинциясының бір бөлігі болған. Осы кезде маньчжурлар хуэйлерге қарсы Шаңсидегі қауымдық дауларға байланысты қатал жазалар берді, себебі олар хуэйлерді агрессор деп есептеді. Шаңсидің Цин губернаторы бүліктің бар кінәсін Шаңси хуэйлеріне таңды және Ганьсу хуэйлері кінәлі емес екенін, олар көтеріліске мәжбүр болғанын және ханьдермен жақсы қарым-қатынаста болғанын айтты. Ол Шаңси хуэйлерін қырғын жасады деп айыптады, сондықтан Ганьсу әкімдеріне Шаңсиден қуылған хуэйлерді Ганьсуға қайтаруға рұхсат бермейтінін мәлімдеді. Шаңси әкімдері хуэй көтерілісшілеріне қарсы әскери күш қолдануды қаласа, Ганьсу әкімдері хуэй көтерілісшілеріне мейірімділік көрсетуді талап етті. Хан Ниань көтерілісшілері 1868 жылы генерал Цуо Зонгтанг провинциядағы Нианьды жеңгенге дейін және 1869 жылы Шаңсидегі хуэй көтерілісшілері Ганьсуға қашқанға дейін Шаңси хуэй көтерілісшілерімен бірлесіп жұмыс істеді. Хунань армиясына Цинге қарсы Хан Гелаохуй құпия қоғамы еніп, Дунган көтерілісі кезінде бірнеше бүліктер ұйымдастырды, бұл маңызды шабуылдарды кешіктірді. Цуо бүліктерді басып, қатысушыларды жазалады. Хубэй Гелаохуй әскерлері 1867 жылы Суйдеде Цуо Зонгтанг армиясында көтеріліс жасады. Хан Гелаохуйі Дунган көтерілісі (1895–1896) кезінде Шыңжаңдағы Цин әскеріне кіріп, хуэй көтерілісшілеріне көмектесуді жоспарлаған, бірақ хуэй көтерілісшілері талқандалғанға дейін. Қақтығыс бастапқыда Шыңжаң провинциясын қоспағанда, Шаңси, Ганьсу және Нинся облыстарындағы Сары өзеннің батыс жағалауында басталды. Бұл оқиға хаостық болды, көбінесе ортақ мақсаты немесе нақты бір мақсаты жоқ әртүрлі соғысқан топтар мен әскери басшыларды қамтыды. Көптеген адамдардың пікірінше, көтеріліс Цин әулетіне қарсы бағытталған, бірақ дәлелдер көтерілісшілер Цин үкіметін құлатуды немесе Пекин астанасына шабуыл жасауды көздегенін көрсетпейді. Керісінше, көтерілісшілер әділетсіздік үшін жеке жауларынан кек алуды қалаған. Соғыстан кейін дунган халқының Ілиден Ресей империясына қоныс аударуы басталды.

Номенклатура

Бұл мақалада "дуган" термині Қытайдағы, негізінен мұсылман дінін ұстанатын, қытай тілінде сөйлейтін хуй этностық тобын білдіреді. Олар кейде "қытай мұсылмандары" деп те аталады және оларды ұйғырлар, қазақтар, қырғыздар, татарлар және өзбектер сияқты айтылған "түркістандықтар" немесе "түрік" халықтарынан шатастырмау керек.

Анахронизмдер

Қазіргі ұйғыр халқы деп танылатын этникалық топ 20 ғасырға дейін осы атпен белгілі болған жоқ. Алдыңғы кезде Тарым бассейніндегі ұйғырлар "түрік" деп аталған. Тарым бассейнінен Іле өңіріне қоныс аударған ұйғырлар "Тараңшы" деп аталған. "Ұйғыр" деген қазіргі ат бұл этносқа 1921 жылы Кеңес Одағы Ташкентте өткен конференцияда берілді, ал "Ұйғыр" атауы ежелгі ұйғыр қағанатынан шыққан. Осының салдарынан Дунган көтерілісі кезеңіндегі дереккөздерде ұйғырлар туралы ешқандай мәлімет жоқ. "Хуэй" атауы мұсылман халықтарын жалпылама білдіретін қытайша атау болғанымен, бұл термин Қытайдағы қытай тілінде сөйлейтін мұсылмандар қауымына қатысты, олар ханьмен көптеген мәдени ұқсастықтарды бөліседі. Еуропалықтар осы халықты Дунган немесе Тунган деп атаған. "Андижандықтар" немесе "Кокандтықтар" деп аталған халықтарға Коканд хандығының халқы – өзбектер, сарттар, оңтүстік қирғыздар, Ферғана қыпшақтары және тәжіктер кіреді. Коканд армиясының негізгі құрамына өзбектер, көшпелі қирғыздар және қыпшақтар кірген.

Өмірбаян

Дунган көтерілісі тек діни қақтығыстардан ғана емес, этностық антагонизм мен таптық соғыстардан туындады (кейде қате түсініледі). Қытай мұсылмандары Мин әулетінен жеңіске жеткеннен кейін Цин әулетінің алғашқы кезеңдеріне қарсы тұруда маңызды рөл атқарды. Мысалы, 1646 жылы Ганьсуда Милайин мен Дин Гуодун бастаған Минге адал мұсылмандықтар 1646 жылы көтеріліс ұйымдастырды, олардың мақсаты Цин әулетін қуып, Янчанның Мин ханзадасы Чжу Шичуанды император етіп қайтару еді. Минге адал мұсылмандықтарды Хами сұлтаны Саид Баба және Сұлтанның ұлы Турумтай ханзада қолдады. Сонымен қатар, ханьқытайлар мен тибеттіктер Минге адал мұсылмандықтарға көтеріліске қосылды. Қатыгез шайқастар мен келіссөздерден кейін 1649 жылы бейбіт келісімге қол жеткізілді. Милайин мен Дин Цинге номиналды түрде адал болуға ант берді және оларға Цин әскерінің құрамында шендер берілді. Бірақ, Цин Ганьсудан күштерін шығарып, Оңтүстік Қытайдағы қайта жанданған Мин одақтастарына қарсы күрес үшін жұмсағанда, Милайин мен Дин тағы да қаруға қолданып, Турумтайдың қолдауымен Цинге қарсы көтерілді. Олар ақыры Цин әулетімен талқандалып, 100 000-ға жуық адам – Милайин, Дин Гуодун және Турумтай шайқаста қаза тапты. Сонымен қатар, конфуцийшіл Хуй мұсылман ғалымы Ма Чжу (1640–1710) Цинге қарсы Оңтүстік Минге адалдармен бірге қызмет етті. Цяньлун дәуірінде (1735–1796) ғалым Вэй Шу Цзян Тунның «Сиронглун» эссесіне түсініктеме беріп, мұсылмандар көшпесе, Батыс Цзиньді құлатқан және Ху тайпалары мен ханьқытайлар арасында этникалық қақтығыс тудырған Бес Ху сияқты аяқтарына жететінін айтты. Цяньлун императорының тұсында Цин билігі мен Джахрия суфилік сектасы арасында қақтығыстар болды, бірақ суфи емес сүнниттермен немесе Хафия суфилерімен емес. Қытай мұсылмандары Хуй азшылықтары соғысына дейін көп жылдар бойы Батыс Азияға саяхаттаған. 18 ғасырда Ганьсудан бірнеше көрнекті мұсылман дінбасылары Мекке мен Йеменде Нақшбанди суфи мұғалімдерінен білім алды. Суфизмнің екі түрлі түрін екі харизматикалық Хуй шейхтары Қытайдың солтүстік-батысына әкелді: Ма Лайчимен байланысты Хуфийя (1681–1766) және Ма Мингсин (1719?–1781) құрған радикалды Жахрия. Бұл дәстүрлі, суфи емес сүннит тәжірибаларымен қатар өмір сүрді, олар жергілікті мешіттерде шоғырланған және gedimu (qadim, немесе) деп аталды. Хуфийя мектебі және суфи емес gedimu дәстүрі – екеуі де Цин билігімен толеранттылықпен қарастырылды – «Ескі ілім» деп аталды, ал билік күдікпен қараған Жахрия «Жаңа ілім» деп аталды. Хуфийя мен Жахрияның жақтастары арасындағы келіспеушіліктер, сондай-ақ дұрыс басқарудың жоқтығы, жемқорлық және Цин шенеуніктерінің суфизмге қарсы көзқарасы 1781 және 1783 жылдары Хуй және Салар «Жаңа ілім» жақтастарының көтерілісіне әкелді, бірақ олар дереу басылды. Суфилердің әртүрлі топтары арасындағы қақтығыстар 1862 және 1877 жылдардағы Дунган көтерілісіне дейін зорлық-зомбылық атмосферасына үлкен үлес қосты. Жахрия көтерілісі кезінде Нақшбанди суфилерінің екі тармағы – Жахрия суфилері мен олардың қарсыластары Хафия суфилері арасындағы сектанттық зорлық-зомбылық Жахрия суфилерінің көтерілісіне әкелді, оны Қытайдағы Цин әулеті Хафия суфилерінің көмегімен басып тастады.

The Dungan Revolt occurred partly because of ethnic antagonism and class warfare, not only because of religious strife (as is sometimes mistakenly assumed). Chinese Muslims played a major role in resisting the early Qing dynasty in the wake of its victory over the Ming. For example, in 1646, Muslim Ming loyalists in Gansu led by Milayin and Ding Guodong organized a revolt in 1646, aiming to drive the Qing out and restore as emperor the Ming Prince of Yanchang, Zhu Shichuan. The Muslim Ming loyalists were supported by Sa'id Baba, the Sultan of Hami, and the Sultan's son Prince Turumtay. Additionally, Han Chinese and Tibetans joined the Muslim Ming loyalists in the revolt. After fierce fighting and negotiations, a peace agreement was formulated in 1649. Milayin and Ding nominally pledged allegiance to the Qing, and they were given ranks as members of the Qing military. However, when the Qing withdrew their forces from Gansu to fight resurgent Ming loyalists in southern China, Milayin and Ding once again took up arms and rebelled with the support of Turumtay against the Qing. They were ultimately crushed by the Qing and 100,000 of them—including Milayin, Ding Guodong, and Turumtay—were killed in battle. Additionally, the Confucian Hui Muslim scholar Ma Zhu (1640–1710) served with the southern Ming loyalists against the Qing. During the Qianlong era (17351796), scholar Wei Shu commented on Jiang Tong's essay Xironglun , stating that if the Muslims did not migrate, they would end up like the Five Hu, who overthrew the Western Jin and caused an ethnic conflict to break out between the Five Hu and the Han Chinese. During the Qianlong Emperor's reign, there were clashes between the Qing authorities and the Jahriyya Sufi sect, but not with the majority non Sufi Sunnis or the Khafiyya Sufis. Chinese Muslims had traveled to West Asia for many years prior to the Hui Minorities' War. In the 18th century several prominent Muslim clerics from Gansu studied in Mecca and Yemen under Naqshbandi Sufi teachers. Two different forms of Sufism were brought back to northwest China by two charismatic Hui sheikhs: Khufiyya, associated with Ma Laichi (1681–1766), and the more radical Jahriyya, founded by Ma Mingxin (1719?–1781). These coexisted with the more traditional, non Sufi Sunni practices, centered around local mosques and known as gedimu (qadim, or ). The Khufiyya school and non Sufi gedimu tradition—both tolerated by Qing authorities—were referred to as "Old Teaching" , while Jahriyya, viewed by authorities as suspect, became known as the "New Teaching"
Disagreements between adherents of Khufiyya and Jahriya, as well as perceived mismanagement, corruption and the anti Sufi attitudes of Qing officials, resulted in uprisings by Hui and Salar followers of the New Teaching in 1781 and 1783, but these were promptly suppressed. Hostilities between different groups of Sufis contributed to the violent atmosphere before the Dungan Revolt between 1862 and 1877. In the Jahriyya revolt sectarian violence between two suborders of the Naqshbandi Sufis, the Jahriyya Sufi Muslims and their rivals, the Khafiyya Sufi Muslims, led to a Jahriyya Sufi Muslim revolt which the Qing dynasty in China crushed with the help of the Khafiyya Sufi Muslims.

Көтерілістің барысы

1862 жылдың көктемінде Тайпин әскерлері Шэньсидің оңтүстік-шығысына жақындаған кезде, Цин үкіметінің ықпалымен жергілікті хань тайпалары аймақты басқыншылардан қорғау үшін Йонг Ин жасақтарын құрды. Қаруланған хань тайпаларынан қорқып, мұсылмандар өздерінің әскери бөлімдерін құрды. Кейбір тарихшылардың пікірінше, Дунган көтерілісі 1862 жылы жоспарлы түрде емес, тривиальды себептермен туған жергілікті төбелес және көтерілістер тізбегі ретінде басталды. Сонымен қатар, Хуй мұсылмандары Тайпин көтерілісшілеріне көмектесіп жатыр деген жалған ақпарат тарады. Хуй Ма Сяоши Шэньси мұсылмандарының көтерілісі Тайпинмен байланысты екенін мәлімдеді. Императорлық армияның көптеген Жасыл Ту әскерлері хуй тайпаларынан болды. Кейбір тарихшылардың айтуынша, көтеріліске әкелген оқиғалардың бірі – хуэйге сатылған бамбук бағаны үшін хан саудагерімен болған жанжал. Осы жанжалдан кейін хуй тайпалары хан тайпаларына және олармен бірікпеген басқа хуй тайпаларына шабуыл жасады. Бамбук бағаны үшін болған осы көрінеу маңызсыз дау толыққанды көтеріліске бастап кетті. Дегенмен, сол дәуірдегі тарихи деректерге сүйенсек, хуй тайпалары найза жасау үшін бамбуктан үлкен көлемде таяқ сатып алған. Бұған қоса, Шэньшан бамбук оқиғасына дейін хан тайпаларына шабуылдар жасалған. Бамбук бағасына байланысты туған жанжалдан бұрын хуй қауымдастығы Қытайдың батысында Ислам мемлекетін құруды жоспарлаған. Шэньсидегі хуй халқы мешіттер мен муллалар арқылы ұйымдасып, бамбук таяқтарын көптеп сатып ала бастады. Осы таяқтардан найза жасалды. Шэньшан бамбук оқиғасынан бұрын Дали және Вейнань округтерінде хан тайпаларына шабуылдар жасалды. Қуғын-сүргіннен қорқып, Шанси хан халқы хуй тайпаларынан қашып кетті немесе жер астындағы жертөлелерге жасырылды. Цин әулетінің беделі төмен болғандықтан және оның әскерлері басқа жерде орналасқандықтан, 1862 жылдың көктемінде Вэй өзені аңғарында басталған көтеріліс бүкіл оңтүстік-шығыс Шэньсиге тез тарады. 1862 жылдың маусым айының соңында ұйымдасқан мұсылман топтары Сианьды қоршауға алды, оны 1863 жылдың күзіне дейін Цин генералы Доронга (кейде То лун а деп жазылады) босатып алмады. Доронга – Хунаньдағы әскердің қолбасшысы, маньчжур байрақты. Оның әскерлері мұсылман көтерілісшілерін жеңіп, Шанси провинциясындағы олардың позициясын толығымен жойып, оларды провинциядан Гансуға қуып жіберді. Доранга 1864 жылдың наурыз айында Шансиде Тайпин көтерілісшілері қолынан қаза тапты. Аймақтың генерал-губернаторы Эн Лин император үкіметін мұсылмандарды алаңдатудан аулақ болуға шақырды. Ол мұсылмандарға ешқандай жамандық жасау немесе кемсітушілік жасалмауы керектігін ресми түрде түсіндірді, нәтижесінде "келісу саясаты" жүзеге асырылды. Мұсылман көтерілісшілері кейбір мұсылмандар үкімет барлық мұсылмандарды өлтіретінін жалған хабарлар таратқандықтан, бірнеше шабуылда Линчжоу (қазіргі Лингу) мен Гуюаньды басып алуға тырысты. Шаньсиден көптеген мұсылман босқындары Гансуға қашып келді. Олардың кейбіреулері Шаньсидегі үйлеріне қайту үшін күресуге ниетті болып, Ганьсудың шығысында "Он сегіз үлкен батальон" құрды. Хуй көтерілісшілері Гансу мен Шаньсиге шабуыл жасауға дайындалған кезде, 1865 немесе 1866 жылы Ташкентті орыстарға жоғалтқаннан кейін Коканд хандығынан қашып кеткен Якуб Бег өзін Кашгардың билеушісі деп жариялады және көп ұзамай Синьцзяндағы Тарим алабының толық бақылауын қолға алды. 1867 жылы Цин үкіметі өзінің ең қабілетті қолбасшыларының бірі, Тайпин көтерілісін басуда маңызды рөл атқарған генерал Цуо Зонгтангты Шэньсиге жіберді. Цуоның әдісі – ауыл шаруашылығын, әсіресе мақта мен дәнді дақылдарды өсіруді, сондай-ақ конфуцийлік білім беруді қолдау арқылы аймақты бейбіт ету еді. Өңірдегі өте кедейшілікке байланысты Цуо Солтүстік-Батыс Қытайдан тыс қаржылай қолдау көрсетуге сүйенуге мәжбүр болды. Цуо Цзюньтанг үкіметті "солтүстік-батыс армиясын оңтүстік-шығыс ресурстарымен қолдауды" шақырды және оңтүстік-шығыс провинцияларындағы шетелдік банктерден миллиондаған теңгеге қарыз алу арқылы Гансуды жаулап алу үшін жоспарланған экспедициясының қаржысын ұйымдастырды. Банктерден алынған қарыздар Қытайдың порттары арқылы импортталатын тауарларға салынатын алымдар мен салықтар арқылы өтеледі. Зюо сондай-ақ шабуылға аттанмас бұрын, үлкен көлемде азық-түлікпен қамтамасыз етуді ұйымдастырды. Генерал Цзэн Гуофанның қолбасшылығындағы Хунань армиясы...

As Taiping troops approached southeastern Shaanxi in the spring of 1862, the local Han Chinese, encouraged by the Qing government, formed Yong Ying militias to defend the region against the attackers. Afraid of the now armed Han, the Muslims formed their own militia units as a response. According to some historians, the Dungan Revolt began in 1862, not as a planned uprising but as a succession of local brawls and riots triggered by trivial causes. There were also rumors—false, as it turned out—spread that the Hui Muslims were aiding the Taiping Rebels. It was also said that the Hui Ma Hsiao shih claimed that the Shaanxi Muslim revolt was connected to the Taiping. Many Green Standard Army troops of the Imperial army were Hui. According to some historians, one of the incidents which led to the revolt was caused by a fight over the price of bamboo poles that a Han merchant was selling to a Hui. After this fight, Hui mobs attacked the Han and other Hui people who had not joined them in revolt. It was this seemingly trivial and unimportant dispute over bamboo poles that set off the full scale revolt. However, according to historical records from the era, bamboo poles were bought in large quantities by the Hui to make spears as weaponry. Moreover, there had already been attacks on Han counties prior to the Shengshan bamboo incident. Historical records from the era show that prior to the conflict over the price of bamboo poles, there had already been plans among the Hui community to set up an Islamic State in the west of China Organized through mosques and mullahs, the Hui people in Shaanxi started purchasing bamboo poles in large volumes. These poles were then used to make spears. Before the Shengshan bamboo incident, there had already been attacks on Han in Dali county and Weinan county. Fearing persecution, the Shaanxi Han populace fled the Hui or hid underground in cellars. Given the low prestige of the Qing dynasty and its armies being occupied elsewhere, the revolt that began in the spring of 1862 in the Wei River valley spread rapidly throughout southeastern Shaanxi. By late June 1862, organized Muslim bands laid siege to Xi'an, which was not relieved by Qing general Dorongga [zh] (sometimes written To lung a) until the fall of 1863. Dorongga was a Manchu bannerman in command of the army in Hunan. His forces defeated the Muslim rebels and completely destroyed their position in Shaanxi province, driving them out of the province to Gansu. Dorangga was later killed in action in March 1864 by Taiping rebels in Shaanxi. The Governor general of the region, En lin, advised the Imperial government not to alienate Muslims. He officially made it clear that there was to be no mistreatment of or discrimination against Muslims, resulting in the implementation of a "policy of reconciliation". Muslim rebels tried to seize Lingzhou (present day Lingwu) and Guyuan in several attacks as a result of false rumors spread by some Muslims that the government was going to kill all Muslims. A vast number of Muslim refugees from Shaanxi fled to Gansu. Some of them formed the "Eighteen Great Battalions" in eastern Gansu, intending to fight their way back to their homes in Shaanxi. While the Hui rebels were preparing to attack Gansu and Shaanxi, Yaqub Beg, who had fled from Kokand Khanate in 1865 or 1866 after losing Tashkent to the Russians, declared himself ruler of Kashgar and soon managed to take complete control of Tarim Basin in Xinjiang. In 1867 the Qing government sent one of its most capable commanders, General Zuo Zongtang—who had been instrumental in putting down the Taiping Rebellion—to Shaanxi. Zuo's approach was to pacify the region by promoting agriculture, especially the growing of cotton and grain, as well as supporting orthodox Confucian education. Due to the region's extreme poverty, Zuo had to rely on financial support from outside Northwestern China. Zuo Zongtang called on the government to "support the armies in the northwest with the resources of the southeast", and arranged the finances of his planned expedition to conquer Gansu by obtaining loans worth millions of taels from foreign banks in the southeastern provinces. The loans from the banks would be paid back by fees and taxes levied by Chinese authorities on goods imported through their ports. Zuo also arranged for massive amounts of supplies to be available before he would go on the offensive. Ten thousand of the old Hunan Army troops commanded by General Zeng Guofan, were dispatched by him under Gen. Liu Songshan to Shaanxi to help General Zuo, who had already raised a 55,000 man army in Hunan before he began the final push to reconquer Gansu from the Dungan rebels. They participated along with other regional armies (the Sichuan, Anhui and Henan Armies also joined the battle). Zuo's forces consisted of the Hunan, Sichuan, Anhui and Henan Armies, along with thousands of cavalry. The Hunan soldiers were expert marksmen and excelled in battlefield maneuvers under the command of Gen. Liu Songshan. Western military drill was experimented with, but Zuo decided to abandon it. The troops practiced "twice a day for ten days" with their western made guns. The Lanzhou Arsenal was established in 1872 by Zuo Zongtang during the revolt and staffed by Cantonese. The Cantonese officer in charge of the arsenal was Lai Ch'ang, who was skilled at artillery. The facility manufactured "steel rifle barreled breechloaders" and provided munitions for artillery and guns. The Muslim Jahriyya leader Ma Hualong controlled a massive Muslim trading network with many traders, having control over trade routes to multiple cities over various kinds of terrain. He monopolized trade in the area and used his wealth to purchase guns. Zuo Zongtang became suspicious of Ma's intentions, thinking that he wanted to seize control over the whole of Mongolia. Liu Songshan died in combat during an offensive against the hundreds of rebel forts protected by difficult terrain. Liu Jintang, his nephew, took over his command whereupon a temporary lull in the offensive set in. After suppressing the revolt in Shaanxi and building up enough grain reserves to feed his army, Zuo attacked Ma Hualong. General Liu Jintang led the siege, bombarding the town over its walls with shells. The people of the town had to cannibalize dead bodies and eat grass roots to survive. Zuo's troops reached Ma's stronghold, Jinjibao in what was then north eastern Gansu
in September 1870, bringing Krupp siege guns with him. Zuo and Lai Ch'ang themselves directed the artillery fire against the city. Mines were also utilized. After a sixteen month siege, Ma Hualong was forced to surrender in January 1871. Zuo sentenced Ma and over eighty of his officials to death by slicing. Thousands of Muslims were exiled to other parts of China. Zuo's next target was Hezhou (now known as Linxia), the main center of the Hui people west of Lanzhou and a key point on the trade route between Gansu and Tibet. Hezhou was defended by the Hui forces of Ma Zhan'ao. As a pragmatic member of the Khafiya (Old Teaching) sect, he was ready to explore avenues for peaceful coexistence with the Qing government. When the revolt broke out, Ma Zhan'ao escorted Han Chinese to safety in Yixin, and did not attempt to conquer more territory during the revolt. After successfully repulsing Zuo Zongtang's initial assault in 1872 and inflicting heavy losses on Zuo's army, Ma Zhan'ao offered to surrender his stronghold to the Qing, and provide assistance to the dynasty for the duration of the war. He managed to preserve his Dungan community with his diplomatic skill. While Zuo Zongtang pacified other areas by exiling the local Muslims (with the policy of "washing off the Muslims" approach that had been long advocated by some officials), in Hezhou, the non Muslim Han were the ones Zuo chose to relocate as a reward for Ma Zhan'ao and his Muslim troops helping the Qing crush Muslim rebels. Hezhou (Linxia) remains heavily Muslim to this day, achieving the status of Linxia Hui Autonomous Prefecture under the PRC. Other Dungan generals including Ma Qianling and Ma Haiyan also defected to the Qing side along with Ma Zhan'ao. Ma's son Ma Anliang also defected, and their Dungan forces assisted Zuo Zongtang's Qing forces in crushing the rebel dungans. Dong Fuxiang also defected to the Qing. He was in no sense a fanatical Muslim or even interested in revolt, he merely gained support during the chaos and fought, just as many others did. He joined the Qing army of Zuo Zongtang in exchange for a Mandarinate. He acquired estates which were large. Reinforced by the Dungan people of Hezhou, Zuo Zongtang planned to advance westward along the Hexi Corridor toward Xinjiang. However, he felt it necessary to first secure his left flank by taking Xining, which not only had a large Muslim community of its own, but also sheltered many of the refugees from Shaanxi. Xining fell after a three month siege in late 1872. Its commander Ma Guiyuan was captured, and defenders were killed in the thousands. The escape of Han people from Hezhou during the revolt was assisted by Ma Zhan'ao.

Аң-таңдық

Көтерілісшілер ұйымдаспаған және ортақ мақсаттары болмады. Көтеріліс кезінде кейбір ханьқытайлар Цин мемлекетіне қарсы шықты, ал көтерілісшілердің топтары бір-бірімен соғысты. Хуэйдің бас көтерілісшісі Ма Хуалонгқа Цин әулеті көтеріліс барысында тіпті әскери шен берді. Тек кейіннен, Цзо Цзунтан аймақты бағындыру үшін жорық бастағанда ғана, ол қай көтерілісшілерді өлтіруге, ал қайларын аман қалдыруға шешті. 1865 жылы Ма Хуалонгқа Чхаоцин атағын Цин генералы Мутушань берді, ол Ма Хуалонг Цинге ресми түрде бағынғаннан кейін, бірақ Цзо Цзунтан оны жалған деп санады. Цзо Цзунтан көбінесе Жаңа ілімнің Джахрия көтерілісшілерін, тіпті олар бағынған жағдайда да, қырды, бірақ Ескі ілімнің Хафия және Сунни Гедиму көтерілісшілерін аман қалдырды. Ма Хуалонг Жаңа ілім мектебінің жақтасы болды, сондықтан Цзо оны өлімге жіберді, ал Ма Цзяньлинг, Ма Чжанао және Ма Анлиан сияқты Ескі ілімге жақын Хуэй генералдарына рақымшылық жасалып, тіпті Цин әскерінде жоғары лауазымдарға тағайындалды. Сонымен қатар, Донг Фуксян басқарған ханьқытай көтерілісшілерінің әскері бағынып, Цзо Цзунтанға қосылды. Цин билігі, зорлық-зомбылыққа қатысқан Хуэй көтерілісшілерін тек еретиктер деп жариялады, олардың ешқайсысы Хуэй халқының өкілі емес, дәл сол сияқты, еретикалық Ақ Лотос барлық буддистерді білдірмейді. Цин билігі мұсылман дінінің екі түрлі бағыты бар екенін мәлімдеді: «ескі» және «жаңа» дін. Жаңа бағыт еретиктерден тұрады және Исламнан Ақ Лотостың буддизм мен даосизмнен ауытқуындай ауытқыды, сондай-ақ Хуэй қауымдастығына бастапқы ислам діні жаңа «еретиктер» пайда болғанға дейін біртұтас болғанын жеткізу ниетін білдірді, олар мұсылман көтерілісшілерін олардың қай бағытына жататынына қарай ажыратып жіберді.

Көтерілістің сипаты

Көтеріліс кезінде кейбір хуй тайпасының өкілдері бастапқыда Цинь әскері үшін, көтерілісшілерге қарсы күресті. Хуй көтерілісшілеріне қарсы соғысқан, Цин мұсылман хуй көшбасшысы Ван Дагуиге сыйлық берілді. Ван Дагуи мен оның туыстары, кейіннен Циньге қарсы көтерілісшілер тарапынан өлтірілді. Сонымен қатар, хуй қытай көтерілісшілерінің басшылары ешқашан джихадқа шақырмады және ислам мемлекетін құруды мақсат еткендерін жарияламады. Бұл Шыңжаң түркі мұсылмандарының джихадқа шақыруына қайшы келді. Көтерілісшілер үкіметті құлатудың орнына, жергілікті сыбайлас шенеуніктерден және оларға жасалған зұлымдықтардан кек алуды көздеді. Ма Хуалонг өлім жазасына кесілгенімен, 1871 жылы Ма екінші рет тапсырылып, барлық қару-жарағын – зеңбіректерді, мылтықтарды, оқпандарды және батыстық қаруларды – тапсырғанда, Зуо оның өлім жазасын тоқтатты. Зуо оған басқа көшбасшыларды да тапсыруға көндіруді бұйырды. Кейін Зуо, Ма Хуалонгтың Цзиньпаодағы штаб-пәтерінде 1200 батыстық қарудан тұратын жасырын қойманы тапты, бірақ Ма басқаларын тапсыруға көндіре алмады. Осыдан кейін Ма, оның отбасының еркек мүшелері мен көптеген офицерлері өлтірілді. Зуо, өз ілімдерімен алданып, радикалданған және жаңылысқан Жаңа ілім мұсылмандарының тапсырылуын қабылдайтынын мәлімдеді. Халифалар мен муллалар тапсырылудан алынбады. Цзуо Цзунтанг 1866 жылы Шэньси және Ганьсу провинцияларының генерал-губернаторы болып тағайындалды. Ма Жанао мен оның ұлы Ма Анлиан Дунган көтерілісі кезінде Цинь әскеріне көшті. Бұрын айтылғандай, Зуо, Ма Чжанао және оның ізбасарлары тапсырылып, Цинь әскеріне қосылып көтерілісшілерді басып тастағаннан кейін, Хезхоудан хань тайпасының өкілдерін сыйлық ретінде көшірді. Зуо сондай-ақ Хезхоудан Шэньси мұсылман босқындарын көшірді, тек Ганьсу мұсылмандарына ғана қалдыруға рұқсат берді. Ма Жанао мен оның хуй әскерлері Цинь әскерінің Жасыл стандарттық армиясына қабылданды.

Көтерілісші емес аймақтардағы хуй мұсылмандары

Көтеріліске қатыспаған аймақтарда тұратын хуй мұсылмандары одан мүлдем әсер көрмеді, оларға ешқандай шектеу қойылған жоқ және олар көтерілісшілерге қосылуға тырыспады. Профессор Хью Д. Р. Бейкер өзінің «Гонконг суреттері: адамдар мен жануарлар» атты кітабында Пекиннің хуй мұсылман халқы Дунган көтерілісі кезінде мұсылман көтерілісшілерінен зардап шекпегенін айтты. Элизабет Аллес Хуй мұсылмандары мен хань халқы арасындағы қарым-қатынас Хэнань аймағында бұрынғысынша қалыпты жағдайда жалғасқан, ал басқа аймақтардағы мұсылман көтерілістерінен ешқандай салдар немесе аралық ведомстволық байланыс болған жоқ деп жазды. Аллес «Хэнаньдағы хуй және хань ауылдары арасындағы әзіл-қалжың қарым-қатынастар туралы ескертпелер» атты құжатында, оны Францияның заманауи Қытай зерттеу орталығы жариялаған, былай деп жазды: «XIX ғасырдың ортасында Шэньси, Ганьсу және Юньнаньдағы хуйлерді, сондай-ақ Синьцзяндағы ұйғырларды қамтыған ірі мұсылман көтерілістері орталық жазықтың осы аймағына тікелей әсер етпеген сияқты». Хуй мұсылман офицері және шенеунігі Ма Синьи Дунган көтерілісі кезінде Цин әулетіне қызмет етті. Шэньси хуй көтерілісшілеріне, әдетте, Цин үкіметі бақылауында болған Сианьдағы хуйлер қосылмағандықтан, Сиань хуйлері Цин үкіметінің соғысынан және шайқастардан аман қалды және соғыстан кейін Сианьда қалды. Сиань қабырғалары 1870 және 1871 жылдары екі жыл бойы көтерілісшілердің қоршауына төтеп берді және құлаған жоқ. Пантай көтерілісі кезінде 1858 жылы Цин Юньнаньға шақырған Чжэцзян және Сычуань хуй мұсылмандарымен бейбіт келіссөздер жүргізілді, олар көтеріліске қатыспады. Цин әулеті басылып берген мұсылмандарды жаппай қырған жоқ, бас көтерген мұсылмандарды басу үшін Цин жорығына қосылған мұсылман генерал Ма Рулонг шенді жоғарылатты және Цинге қызмет ететін Юньнаньның әскери шенеуніктері арасында ол ең күштісі болды. Цин әскерлері көтеріліске қатыспаған мұсылмандарды өз күйінде қалдырды, мысалы, Юньнаньдың солтүстік-шығысындағы Жаотоң префектурасында соғыстан кейін мұсылман халқының тығыздығы жоғары болды. Хуй мұсылмандарының адалдары мен хань тайпасы Шэньси хуй тайпасының жерін иеленді, олар Ганьсуға көшіп, соғыс аяқталғаннан кейін генерал Цуо Зонгтанг оларды Чжанцзячуаньға қоныстандырды.

Hui Muslims living in areas that did not take part in the revolt were completely unaffected by it, with no restrictions placed on them, nor did they try to join the rebels. Professor Hugh D. R. Baker stated in his book Hong Kong Images: People and Animals, that the Hui Muslim population of Beijing remained unaffected by the Muslim rebels during the Dungan Revolt. Elisabeth Allès wrote that the relationship between Hui Muslim and Han peoples continued normally in the Henan area, with no ramifications or interagency from the Muslim revolts of other areas. Allès wrote in the document Notes on some joking relationships between Hui and Han villages in Henan published by the French Center for Research on Contemporary China that "The major Muslim revolts in the middle of the nineteenth century which involved the Hui in Shaanxi, Gansu and Yunnan, as well as the Uyghurs in Xinjiang, do not seem to have had any direct effect on this region of the central plain." Hui Muslim officer and official Ma Xinyi served the Qing dynasty during the Dungan Revolt. Since the Shaanxi Hui rebels, in general, were not joined by the Hui in Xi'an which remained under Qing government control, the Hui of Xi'an were spared from the war by the Qing government, and from the fighting and remained in Xi'an after the war. Xi'an's walls withstood a rebel siege for two year in 1870 and 1871 and did not fall. During the Panthay Revolt, peace negotiations were held by Zhejiang and Sichuan Hui Muslims who were invited by the Qing to Yunnan in 1858 and they were not involved in the revolt. The Qing dynasty did not massacre Muslims who surrendered, the Muslim General Ma Rulong, who surrendered and join the Qing campaign to crush the rebel Muslims, was promoted, and among Yunnan's military officers serving the Qing, he was the strongest. The Qing armies left alone Muslims who did not revolt like in Yunnan's northeast prefecture of Zhaotong where there was a big Muslim population density after the war. Hui loyalists and Han both took over the land of the Shaanxi Hui who moved to Gansu and were relocated by General Zuo Zongtang to Zhangjiachuan after the war ended.

Көтеріліске дейінгі жағдай

1860 жылдары Синьцзян Цинь әкімшілігінің билігінде бір ғасыр болды. Аймақ 1759 жылы Джунгар хандығынан басып алынған, ал оның негізгі халқы – ораттар кейіннен геноцид құрбаны болды. Дегенмен, Синьцзян көбінесе шөлейт және құрғақ жерлерден тұрғандықтан, саудагерлерден басқа, Хан қоныс тебушілері үшін тартымды болған жоқ, сондықтан ұйғырлар сияқты басқа халықтар осы аймақта қоныстанды. Бүкіл Синьцзян үш әкімшілік округке бөлінді: Тяньшаньның солтүстік округі, оған Или ойпаты мен Джунгария кірді. Бұл аймақ қазіргі Іле қазақ автономиялық облысына шамамен сәйкес келеді және оған басқарылған округтармен бірге кішігірім көрші округтар да кірді. Тяньшаньның оңтүстік округі – Хотан, Яркенд, Яңғисары, Қашқар қалаларын қамтитын «Төрт Батыс қаласы» және Уш, Ақсу, Құша, Қарашахар қалаларынан тұратын «Төрт Шығыс қаласынан» құралған «Сегіз қала». Шығыс округі – Синьцзянның шығысында, Үрімші қаласының маңында орналасқан. Үш округтің де жалпы әскери басқаруы Хуйюань Чэнінде орналасқан Или генералына жүктелді. Ол сондай-ақ азаматтық басқаруға да жауапты болды (Тяньшаньның солтүстік округінде тікелей, ал оңтүстік округінде жергілікті мұсылман (ұйғыр) бектері арқылы). Алайда, Шығыс округі азаматтық басқару мәселелері бойынша Гансу провинциясына бағынышты болды. 1765 жылы Үш-Түрфанда көтеріліс болды. Көтеріліс Синьцзянның 1759 жылы басып алынуынан кейін Циннің қатаң басқаруы мен қанаушылығының нәтижесі болды. Басып алғаннан кейін Цин тағайындаған жергілікті ұйғыр шенеуніктері, соның ішінде Үш-Түрфанның хакимі Абдулла бек, өздерінің лауазымдарын жергілікті ұйғыр халқынан ақша алу үшін пайдаланды. Ұйғырлардың жеті қыз туралы аңыздарының бірі – ұйғыр қыздарының маньчжурлардың зорлауына қарсылық көрсетуімен байланысты. Аңызда маньчжурлар айқын айыпталады, ал хан қытайлары кінәлі деп көрсетілмейді. Сонымен қатар, Қарахандықтардың буддистік патшалықтарға қарсы соғыстарындағы жеті қыз туралы тағы бір ұйғыр аңызы бар, ол маньчжурлардың зорлауына қарсы тұрған ұйғыр қыздары туралы аңызға қатысы жоқ. Нәтижесінде, 1765 жылы маньчжур шенеунігі Сучжэнь 240 адамды Пекинге ресми сыйлықтарды жеткізуге жібергенде, құлдыққа түскен жүкті тасымалдаушылар мен қала тұрғындары көтеріліс жасады. Ұйғыр серіктесі Абдулла, Сучжэнь, Цин Маньчжу әскерлері және басқа да чиновниктер қырғынға ұшырады, ал көтерілісшілер Цин бекінісін басып алды. Көтеріліске жауап ретінде Цин қалаға үлкен әскер жіберіп, көтерілісшілерді бірнеше ай бойы қоршап тұрды, олар берілгенге дейін. Маньчжур шенеуніктері көтерілісшілерге қатыгездікпен жауап қайтарып, 2000-нан астам еркекті өлімге кесті, ал 8000-ге жуық әйелді жер аударды. Афақи Қожа көтерілісі кезінде Кокандтан Кашгарияға Афақи қожаларының шабуылдары, 1820 жылдары Жәһангир Қожа мен 1857 жылы Уали хан жасаған шабуылдарға ұқсас, үкімет Синьцзяндағы әскер санын 50 мыңға дейін арттыруға мәжбүр етті. Әскер құрамында маньчжу және хан әскерлері болды, соңғылары негізінен Шэньси мен Гансудан жалданып, Хуй (Дунган) халқынан көп құралды. Синьцзяндағы Цин әскерінің көп бөлігі Или аймағындағы Тоғыз бекіністе орналасқан, бірақ Синьцзянның басқа қалаларында да Цин гарнизондары бар бекіністер болды. Бұл әскерді ұстап тұру жергілікті экономикадан алынатын салықтардан әлдеқайда қымбатқа түсті және орталық үкіметтен субсидиялар қажет болды. Мұндай қолдау 1850-60 жылдары Тайпин және басқа да көтерілістерді басудың қымбаттығына байланысты мүмкін болмай қалды. Синьцзяндағы Цин билігі салықтарды көтеру, жаңа салықтар енгізу және лауазымдарды ең жоғары бағаға сату арқылы жауап берді (мысалы, Яркенд губернаторы лауазымын Хотанның Рустам Бегіне 2000 ямбуға, ал Құша лауазымын Сәид Бегіне 1500 ямбуға сатты). Жаңа лауазым иелері өздерінің инвестицияларын бағынышты халқынан ақша алу арқылы қайтарып алуға тырысты. Салық жүктемесінің артуы және сыбайлас жемқорлық Синьцзян халқының наразылығын арттырды, олар Цин шенеуніктерінің және олардың жергілікті бектерінің дұрыс емес басқаруынан және ходжалардың шабуылдарынан ұзақ уақыт бойы зардап шекті. Алайда, Синьцзяндағы Цин әскерлеріне әлі күнге дейін жалақыларын уақтылы төлемеген және тиісті жабдықтармен қамтамасыз етілмеген. 1862 жылы Гансу мен Шэньсиде көтеріліс басталғанда, Синьцзяндағы Хуй (Дунган) арасында Цин билігі Хуй халқын Синьцзянда немесе белгілі бір қауымдастықта алдын ала қырғынға дайындап жатыр деген қауесет тарады. Бұл қауесеттердің растығы туралы пікірлер әртүрлі: 1864 жылдың 25 қыркүйегіндегі жарлығында Тунчжи императоры оларды «абсурдты» деп сипаттаса, мұсылман тарихшылары жаппай қырғын жоспарланғанын, егер императорлық үкімет болмаса, жергілікті билік тарапынан жоспарланғанын сендіреді. Осылайша, көтеріліс Синьцзянның көптеген қалаларында Дунган халқы тарапынан басталды, бірақ жергілікті түркі халықтары – Таранчилер, Қырғыздар және Қазақтар да көтерілісшілерге қосылды.

By the 1860s, Xinjiang had been under Qing rule for a century. The area had been conquered in 1759 from the Dzungar Khanate whose core population, the Oirats, subsequently became the targets of genocide. However, as Xinjiang consisted mostly of semi arid or desert lands, these were not attractive to potential Han settlers except some traders, so other people such as Uyghurs settled in the area. The whole of Xinjiang was divided into three administrative circuits:
The North of Tianshan Circuit , including the Ili basin and Dzungaria. This region roughly corresponds to the modern Ili Kazakh Autonomous Prefecture and included prefectures it controlled along with a few smaller adjacent prefectures. The South of Tianshan Circuit This included the "Eight cities" in turn comprising the "Four Western Cities" of Khotan, Yarkand, Yangihissar, Kashgar and the "Four Eastern Cities" (Ush, Aqsu, Kucha, Karashahr). The Eastern Circuit , in eastern Xinjiang, centered around Urumqi. Overall military command of all three circuits fell to the General of Ili, stationed in Huiyuan Cheng. He was also in charge of the civilian administration (directly in the North of Tianshan Circuit, and via local Muslim (Uyghur) begs in the South Circuit). However, the Eastern Circuit was subordinated in matters of civilian administration to Gansu Province. In 1765 the Ush rebellion occurred in Ush Turfan. The rebellion was the result of severe misrule and exploitation by the Qing in the early years after the occupation of Xinjiang in 1759. After the conquest local Uyghur officials appointed by the Qing including ‘Abd Allah, the Hakim Beg of Ush Turfan, used their positions to extort money from the local Uyghur population. One of the Uyghur legends of the seven maidens comes from this rebellion of Uyghur girls resisting rape by Manchus. Manchus are explicitly blamed while Han Chinese are not mention by Uyghurs as the culprit in the legend. There is also another Uyghur legend about the seven maidens from the Qarakhanid wars against Buddhist kingdoms like Qocho that is unrelated to the one about Uyghur girls resisting Manchu rape. As a result, in 1765 when Manchu official Sucheng commandeered 240 men to take official gifts to Peking, the enslaved porters and the townspeople revolted. The Uyghur collaborator ‘Abd Allah, Sucheng, the garrisoned Qing Manchu banner force and other Qing Manchu officials were slaughtered and the rebels took command of the Qing fortress. In response to the revolt, the Qing brought a large force to the city and besieged the rebels in their compound for several months until they surrendered. The Manchu officials then cruelly retaliated against the Uyghur rebels by executing over 2,000 men and exiling some 8,000 women. During the Afaqi Khoja revolts there were multiple incursions by Afaqi khojas from Kokand into Kashgaria, similar to those of Jahangir Khoja in the 1820s and Wali Khan in 1857, meant that the government had increased troop levels in Xinjiang to some 50,000. Both Manchu and Han units were stationed in the province with the latter, mainly recruited in Shaanxi and Gansu, having a heavily Hui (Dungan) component. A large part of the Qing army in Xinjiang was based in the Nine Forts of the Ili Region, but there were also forts with Qing garrisons in most other cities of Xinjiang. Maintaining this army involved much higher costs than the taxation of the local economy could sustainably provide, and required subsidies from the central government. Such support became unfeasible by the 1850 60s due to the costs of suppressing the Taiping and other rebellions in the Chinese heartland. The Qing authorities in Xinjiang responded by raising taxes, introducing new ones, and selling official posts to the highest bidders (e. g. that of governor of Yarkand to Rustam Beg of Khotan for 2,000 yambus, and that of Kucha to Sa'id Beg for 1,500 yambus). The new officeholders would then proceed to recoup their investment by fleecing their subject populations. Increasing tax burdens and corruption only added to the discontent amongst the Xinjiang people, who had long suffered both from the maladministration of Qing officials and their local beg subordinates and from the destructive invasions of the khojas. Qing soldiers in Xinjiang, however, were still not paid on time or properly equipped. With the start of the revolt in Gansu and Shaanxi in 1862, rumors spread among the Hui (Dungans) of Xinjiang that the Qing authorities were preparing a wholesale preemptive slaughter of the Hui people in Xinjiang, or in a particular community. Opinions as to the veracity of these rumors vary: while the Tongzhi Emperor described them as "absurd" in his edict of September25, 1864, Muslim historians generally believe that massacres were indeed planned, if not by the imperial government then by various local authorities. Thus it was the Dungans who usually revolted in most Xinjiang towns, although the local Turkic peopleTaranchis, Kyrgyzs, and Kazakhswould usually quickly join the fray.

Көп орталықтық бүлік

Синьцзяндағы алғашқы көтеріліс ошағы Цин билігі үшін оңай сөндірілетіндей шағын болды. 1863 жылғы 17 наурызда Сандаохе ауылынан (Суидиннен батысқа қарай бірнеше шақырым жерде) 200-ге жуық дунгандықтар, дунган халқына қарсы жасалатын алдын ала қырғын туралы қауесеттен қоздырылып, Или алқабындағы Тоғыз бекіністің бірі – Тарчиге (қазіргі Хуочэн округінің бір бөлігі) шабуыл жасады. Көтерілісшілер бекіністің қару-жарақ қоймасынан қару-жарақ алып, гарнизон сарбаздарын өлтірді, бірақ жақын маңдағы басқа бекіністерден келген үкіметтік әскерлер оларды жеңіп, көптеген көтерілісшілерді тас-талқан етті. Келесі жылы көтеріліс қайта жаңғырды, бұл жолы Синьцзянның үш облысында дерлік бір уақытта болды, оны басу биліктің күшіне жетпеді. 1864 жылғы 3-4 маусым күндері Тянь-Шаньның оңтүстігіндегі қалалардың бірі – Кучадағы дунгандықтар көтеріліске шықты, оларға жергілікті түркі халқы да қосылды. Басқа Синьцзян аймақтарынан айырмашылығы, Кучадағы хан бекінісі қаланың ішінде орналасқан еді және бірнеше күн ішінде құлады. Үкіметтік ғимараттар өртенді, шамамен 1000 хан мен 150 моңғол қаза тапты. Дунган және түркі көшбасшыларының ешқайсысының қоғамның барлық бөлігін біріктіре алатын жеткілікті билігі болмағандықтан, көтерілісшілер көтеріліске қатыспаған, бірақ рухани беделімен танымал адамды көшбасшы етіп таңдады: Рашидин (Rashīdīn) Ходжа, дервиш және әулие Аршадидиннің (1364 немесе 1365 жылы қайтыс болған) қабірінің сақшысы. Келесі үш жыл бойы ол Тарим алқабының барлық аймағын өзінің бақылауына алу үшін шығысқа және батысқа әскери жорықтар ұйымдастырды, бірақ оның кеңею жоспарларын Якуб Бег тоқтатты. Кучадағы оқиғадан үш апта өткен соң Шығыс облысында да көтеріліс басталды. 1864 жылғы 26 маусымда Үрімжі гарнизонының дунгандық сарбаздары Кучадағы көтеріліс туралы хабарды естігеннен кейін көтеріліске шықты. Дунгандықтардың екі көшбасшысы – Гансудан келген Тоо Мин (әлде Тоо Делин) және Хуэй дін басшыларымен байланысы бар Суо Хуанжан еді. Қаланың үлкен бөлігі қиратылды, шай қоймалары өртенді, ал маньчжур бекінісі қоршауға алынды. Содан кейін Үрімжі көтерілісшілері батысқа қарай, қазіргі Чанчжи Хуэй автономиялық облысы арқылы жылжып, 17 шілдеде Манас (сол кезде Суйлай деп те аталған) қаласын (ондағы маньчжур бекінісі 16 қыркүйекте құлады) және 29 қыркүйекте Усу (Құр Қараусу) қалаларын басып алды. 1864 жылғы қазан айында Үрімжідегі маньчжур бекінісі де Үрімжі және Куча көтерілісшілерінің бірлескен күштеріне түсті. Бұл үрдіс аймақтағы басқа хан бекіністерінде де қайталанды. Маньчжу командирі Пинжуй қарсы тұрудың орнына, өзін және отбасын өлтіру үшін оқ-дәрісін жарып тастады. Цин билігінің оларды қарусыздандыру немесе өлтіру жоспарын білген соң, 1864 жылғы 26 шілдеде таңертең Қашғариядағы Яркандтағы дунгандық сарбаздар көтеріліске шықты. Олардың маньчжур бекінісіне (мұсылман қаласының сыртында орналасқан) жасаған алғашқы шабуылы сәтсіз аяқталды, бірақ осы оқиға салдарынан 2000 Цин әскері мен олардың отбасылары қаза тапты. Таңертең дунгандық сарбаздар мұсылман қаласына кірді, онда шамамен 7000 хан мұсылман дініне күштеп ауыстырылды немесе қырғынға ұшырады. Дунгандықтар жергілікті түркі мұсылмандарымен салыстырғанда аз болғандықтан, олар Кабулдың асыл отбасынан шыққан діншіл адам – Ғұлам Хусейнді марионеткалық падишах етіп таңдады. 1864 жылдың күзінің басында Солтүстік облыстағы Или алқабындағы дунгандықтар да көтеріліске шықты, олар Усу мен Манастағы Үрімжі көтерілісшілерінің табысына шабыттанды және жергілікті маньчжур билігінің алдын ала қуғын-сүргін жасауы мүмкін деген алаңдаушылыққа түсті. Ілінің генералы Канцин, жергілікті халықтың жек көретін сыбайлас жемқорлықпен айыпталған, Үрімжідегі көтерілісшілердің жеңісінен кейін Цин үкіметі тарапынан қызметтен алынды. Канциннің орнын басқан Минсиойдың дунгандықтармен келіссөздер жүргізуге жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды. 1864 жылғы 10 қарашада дунгандықтар аймақтың сауда орталығы Ниньюаньда ("Таранчи Кулджа") және әскери және әкімшілік штабы Хуйюаньда ("Маньчжу Кулджа") көтеріліске шықты. Кұлжаның тарншылары (кейін ұйғыр халқының бір бөлігі болған түрік тілді шаруалар) көтеріліске қосылды. Жергілікті қазақтар мен қырғыздар көтерілісшілердің жеңіске жеткенін сезінгенде, оларға қосылды. Керісінше, буддалық калмықтар мен шибелер көбінесе Цин үкіметіне адал болып қалды. Нингюань дереу дунгандықтар мен түрік көтерілісшілерінің қолына түсті, бірақ Хуйюаньдағы күшті үкіметтік күш көтерілісшілерді 12 күндік қатаң шайқастан кейін кері шегінуге мәжбүр етті. Маньчжурилердің жеңіске жеткенін көрген жергілікті хан қытайлары олармен күш біріктірді. Алайда Цин әскерлерінің қарсы шабуылы сәтсіз аяқталды. Император әскерлері артиллериясын жоғалтты, ал Минсиой шамалы айырмамен тұтқыннан құтылды. Усу мен Ақсудың құлауынан кейін Хуйюань бекінісіндегі Цин гарнизоны империяның бақылауындағы қалған аймақтан толықтай үзіліп қалды, бұл Минсиойды өзінің хабарламаларын Ресей арқылы Пекинге жіберуге мәжбүр етті. Хуйюаньдағы Цин әскерлері 1864 жылғы 12 желтоқсанда көтерілісшілердің келесі шабуылын сәтті кері қайтарды, бірақ көтеріліс провинцияның солтүстік бөлігінде (Джунгарияда) таралуын жалғастырды, онда қазақтар бұрын аймақты басқарған калмық халқынан кек алуға қуанды. 1865 жылғы Қытай жаңа жылында Таченг (Чугучак) Хуэй басшылары жергілікті Цин билігін және калмық ақсүйектерін Хуэй мешітінде бітім туралы өзара серт беруге шақырды. Алайда маньчжурлар мен калмықтар мешітке кіргеннен кейін Хуэй көтерілісшілері қаланың қару-жарақ қоймасын басып алып, маньчжурларды өлтіруді бастады. Екі күндік шайқастан кейін мұсылмандар қаланың бақылауын алды, ал маньчжурлар бекіністе қоршауға алынды. Дегенмен, калмықтардың көмегімен маньчжурлар 1865 жылдың күзіне дейін Таченг аймағын қайта басып алды. Бұл жолы Хуэй көтерілісшілері мешітке қамалды. Шайқас Таченгтің қирауына және аман қалған тұрғындарының қаладан қашуына әкелді. Пекиндегі Цин үкіметі де, Кұлжадағы қиын жағдайдағы шенеуніктер де Ресей елшісі Александр Влангали [ru] және Семиречьедегі Ресей командирі генерал Герасим Колпаковский [ru] арқылы көтерілісшілерге қарсы көмек сұрады. Алайда, Ресей дипломатиялық тұрғыдан бейтарап қалды. Влангали Санкт-Петербургқа жазған хатында, "толық бас тарту" Ресейдің Пекинмен қарым-қатынасына зиян келтіретінін айтты, ал Орталық Азиядағы Ресей генералдары Цинге Синьцзян мұсылмандарына қарсы күшті көмек көрсету Ресейдің өзінің жаңа мұсылман азаматтарымен қарым-қатынасын жақсарта қоймайтынын сезінді. Егер көтеріліс жеңіске жетіп, тұрақты Хуэй мемлекеті құрылса, бұрынғы қақтығыста Цин жағында болған Ресейдің осы жаңа көршісімен қарым-қатынасына ешқандай пайда болмас еді. Сондықтан 1865 жылы Санкт-Петербург Цинге ешқандай маңызды көмек көрсетпеу туралы шешім қабылдады, тек егер олар әскер жіберсе, Сібірде қытай әскерлерін оқытуға және Кұлжа қорғаушыларына несиеге азық-түлік сатуға келісті. Ресей үкіметінің басты міндеті – Қытаймен шекарасын қорғау және көтеріліс Ресей аумағына таралу мүмкіншілігін болдырмау болып табылды. Колпаковский 1865 жылғы ақпан айында басшылығына бағынғандарға, қорғанудың ең жақсы жолы – шабуыл екенін ұсынды, содан кейін Ресей Синьцзянның шекаралық аймағына күшпен кіріп, Чугучак, Кұлжа және Қашқар аймақтарын басып алу керек. Бұл аймақтарды Ресей оседлерімен қоныстандыруға болады, бұл Романов империясының басқа аймақтарын жақсырақ қорғауға мүмкіндік береді. Алайда, мұндай оқиғаға қазірдің өзінде жағдай толықтай дайын емес еді: Сыртқы істер министрі Горчаковтың айтуынша, егер Қытай көтерілісші провинцияларын қайта басып алса, мұндай бейтараптықтан бас тарту жақсы болмас еді. Темірқазық арасында, Ілі алқабындағы Цин күштері жақсы жағдайға түспеді. 1865 жылғы сәуір айында Хуйнин (惠宁) бекінісі (қазіргі Баяндай [zh], Інін мен Хуйюань арасында орналасқан) құлады...

The first spark of revolt in Xinjiang proved small enough for the Qing authorities to easily extinguish it. On March17, 1863, some 200 Dungans from the village of Sandaohe (a few miles west of Suiding), supposedly provoked by a rumor of a preemptive Dungan massacre, attacked Tarchi ( now part of Huocheng County), one of the Nine Forts of the Ili Basin. The rebels seized weapons from the fort's armory and killed the soldiers of its garrison, but were soon defeated by government troops from other forts and were themselves slaughtered. Revolt broke out again the following yearthis time, almost simultaneously in all three Circuits of Xinjiangon a scale that made its suppression beyond the capability of the authorities. On the night of June3–4, 1864, the Dungans of Kucha, one of the cities south of Tianshan, rose up and were soon joined by the local Turkic people. The Han fort, which, unlike many other Xinjiang locations, was inside the town rather than outside it, fell within a few days. Government buildings were burnt and some 1000 Hans and 150 Mongols killed. As neither the Dungan nor Turkic leaders of the revolt had sufficient authority over the entire community to become commonly recognized as a leader, the rebels instead choose a person who had not participated in the revolt, but was known for his spiritual role: Rashidin (Rashīdīn) Khoja, a dervish and the custodian of the grave of his ancestor of saintly fame, Arshad al Din (? – 1364 or 65). Over the next three years, he sent military expeditions east and west in an attempt to bring the entire Tarim Basin under his control; however, his expansion plans were frustrated by Yaqub Beg. Only three weeks after the events in Kucha, revolt broke out in the Eastern Circuit. The Dungan soldiers of the Ürümqi garrison rebelled on June26, 1864, soon after learning about the Kucha revolt. The two Dungan leaders were Tuo Ming (a. k. a. Tuo Delin), a New Teaching ahong from Gansu, and Suo Huanzhang, an officer who also had close ties to Hui religious leaders. Large parts of the city were destroyed, the tea warehouses burned, and the Manchu fortress besieged. The Ürümqi rebels then advanced westward through what is today Changji Hui Autonomous Prefecture, taking the cities of Manas (also known then as Suilai) on July17 (the Manchu fort there fell on September16) and Wusu (Qur Qarausu) on September29. On October3, 1864, the Manchu fortress of Ürümqi also fell to the joint forces of Ürümqi and Kuchean rebels. In a pattern that was to repeat in other Han forts throughout the region, the Manchu commander, Pingžui, preferred to explode his gunpowder, killing himself and his family, rather than surrender. After they learned of the Qing authorities' plan to disarm or kill them, the Dungan soldiers in Yarkand in Kashgaria rose up in the early hours of July26, 1864. Their first attack on the Manchu fort (which was outside of the walled Muslim city) failed, but it still cost the lives of 2,000 Qing soldiers and their families. In the morning, the Dungan soldiers entered the Muslim city, where some 7,000 Hans were forcibly converted to become Muslims or massacred. The Dungans being numerically few compared to the local Turkic Muslims, they picked a somewhat neutral partyone Ghulam Husayn, a religious man from a Kabul noble familyas the puppet padishah. By the early fall of 1864, the Dungans of the Ili Basin in the Northern Circuit also rose up, encouraged by the success of Ürümqi rebels at Wusu and Manas, and worried by the prospects of preemptive repressions by the local Manchu authorities. The General of Ili, Cangcing , hated by the local population as a corrupt oppressor, was sacked by the Qing government after the defeat of his troops by the rebels at Wusu. Attempts by Mingsioi, Cangcing's replacement, to negotiate with the Dungans proved in vain. On November10, 1864, the Dungans rose both in Ningyuan (the "Taranchi Kuldja"), the commercial center of the region, and Huiyuan (the "Manchu Kuldja"), its military and administrative headquarters. Kulja's Taranchis (Turkic speaking farmers who later formed part of the Uyghur people) joined in the revolt. When the local Muslim Kazakhs and Kyrgyzs felt that the rebels had gained the upper hand, they joined them. Conversely, the Buddhist Kalmyks, and Xibes mostly remained loyal to the Qing government. Ningyuan immediately fell to the Dungan and Turki rebels, but a strong government force at Huiyuan made the insurgents retreat after 12 days of heavy fighting in the streets of the city. The local Han Chinese, seeing the Manchus winning, joined forces with them. However, a counter offensive by Qing forces failed. The imperial troops lost their artillery while Mingsioi barely escaped capture. With the fall of Wusu and Aksu, the Qing garrison, entrenched in the Huiyuan fortress was completely cut off from the rest of empire controlled territory forcing Mingsioi to send his communications to Beijing via Russia. While the Qing forces in Huiyuan successfully repelled the next attack of the rebels on 12December 1864, the revolt continued to spread through the northern part of the province (Dzungaria), where the Kazakhs were glad to take revenge on the Kalmyk people that had ruled the area in the past. For Chinese New Year 1865, the Hui leaders of Tacheng (Chuguchak) invited the local Qing authorities and Kalmyk nobles to assemble in the Hui mosque, to swear a mutual oath of peace. However, once the Manchus and Kalmyks were in the mosque, the Hui rebels seized the city armory, and started killing the Manchus. After two days of fighting, the Muslims gained control of the town, while the Manchus were besieged in the fortress. Nevertheless, with the help of the Kalmyks the Manchus were able to retake the Tacheng area by the fall of 1865. This time, it was the Hui rebels who were locked up in the mosque. The fighting resulted in the destruction of Tacheng and the surviving residents fleeing the town. Both the Qing government in Beijing and the beleaguered Kulja officials asked the Russians for assistance against the rebels via the Russian envoy in Beijing, Alexander Vlangali [ru] and the Russian commander in Semirechye, General Gerasim Kolpakovsky [ru] respectively. The Russians, however, were diplomatically non committal. On the one hand, as Vlangali wrote to Saint Petersburg, a "complete refusal" would be bad for Russia's relations with Beijing; on the other, Russian generals in Central Asia generally felt that providing China with serious assistance against Xinjiang's Muslims would do nothing to improve Russia's problems with its own new Muslim subjects. Were the revolt to succeed and lead to the creation of a permanent Hui state, having been on the Qing side of the former conflict would offer Russia no benefit in its relations with that new neighbor. The decision was thus made in Saint Petersburg in 1865 to avoid offering any serious help to the Qing, beyond agreeing to train Chinese soldiers in Siberiashould they send anyand to sell some grain to the defenders of Kuldja on credit. The main priority of the Russian government remained guarding its border with China and preventing any possibility of the spread of the revolt into Russia's own domain. Considering that offense is the best form of defense, Kolpakovsky suggested to his superiors in February 1865 that Russia should go beyond defending its border and move in force into Xinjiang's border area then seize the Chuguchak, Kuldja and Kashgar areas. These could then be colonized with Russian settlersall to better protect the Romanov empire's other domains. The time was not ripe for such an adventure, however: as Foreign Minister Gorchakov noted, such a breach of neutrality would be not a good thing if China eventually recovered its rebel provinces. Meanwhile, Qing forces in the Ili Valley did not fare well. In April 1865, the Huining (惠宁) fortress (today's Bayandai [zh], located between Yining and Huiyuan), fell to the rebels after a three month siege. Its 8,000 Manchu, Xibe, and Solon defenders were massacred, and two survivors with their ears and noses cut off were sent to Huiyuanthe Qing's last stronghold in the valleyto tell the Governor general the fate of Huining. Most of the Huiyuan (Manchu Kulja) fell to the rebels on January8, 1866. The majority of the residents and garrison perished along with some 700 rebels. Mingsioi, still holding out in the Huiyuan fortress with the remainder of his troops, but having run out of food, sent a delegation to the rebels, bearing a gift of 40 sycees of silver and four boxes of green tea, and offered to surrender, provided the rebels guaranteed their lives and allowed them to keep their allegiance to the Qing government. Twelve Manchu officials with their families left the citadel along with the delegation. The Huis and Taranchis received them and allowed the refugees from Huiyuan to settle in Yining ("the Old Kuldja"). However, the rebels would not accept Mingsioi's conditions, requiring instead that he surrender immediately and recognize the authority of the rebels. Since Mingsioi had rejected the rebels' proposal, they immediately stormed the citadel. On March3, the rebels having broken into the citadel, Mingsioi assembled his family and staff in his mansion, and blew it up, dying under its ruins. This was the temporary end, for the time being, of Qing rule in the Ili Valley.

Якуб Бегтің Қашғариясы дунгандарға қарсы жихад жариялады

Шыңжаңдағы тарнашы түркі мұсылмандары бастапқыда бунт көтерген дунгандармен (хуй халқы) ынтымақтасты, бірақ хуйлар бүкіл аймақты өз билігіне бағындыруға тырысқаннан кейін оларды қолдаудан бас тартты. Таранчилер дунгандарды Кулджада жаппай қырды және қалғандарын Талк асуы арқылы Или аңғарына қуды. Шыңжаңдағы хуй халқына Цин үкіметі де, түркістандық мұсылмандар да сенім артпады. Якуб Бегтің Кокандық Андижандық өзбек әскерлері То Мин (То Мин, сондай-ақ Дауд Халифа деп те аталады) басқарған дунган көтерілісшілеріне қарсы жихад жариялады. Шыңжаңда дунгандықтар мен кокандық өзбек көтерілісшілері арасында шайқас басталды. Якуб Бег Сюй Сюэгонгтың хан ополчениесін То Мингтің дунган әскеріне қарсы күресуге тартты. То Мингтің дунган әскерлері Якуб Бегтің Джунгарияны басып алу және барлық дунган аумағын иелену жоспарының бір бөлігі ретінде Урумчи шайқасында (1870) жеңілді. Якуб Бег дунгандардан Ақсуды тартып алып, оларды Тянь-Шаньның солтүстігіне ығыстырып, дунгандарға (тунганилерге) жаппай қырғын жасады. Цин үкіметіне қатысы жоқ тәуелсіз хан қытай ополчениесі Якуб Бегтің басшылығымен түркі күштеріне де, дунган көтерілісшілеріне де қосылды. 1870 жылы Якуб Бегтің түркі күштерімен бірге 1500 хан қытай әскері Үрімшіде дунгандарға шабуыл жасады. Келесі жылы хан қытай ополчениесі түркі күштеріне қарсы күресте дунгандарға қосылды.

Қашғария Якуб Бегтің сыртқы қатынастары

Ресей мен Ұлыбритания Қашғардағы Яқуб Бегтің үкіметімен бірнеше шарттарға қол қойды, Яқуб өзінің үкіметіне британдық және ресейлік көмек алуға тырысты.

Ресеймен қарым-қатынастар

Якуб Бег пен Ресей империясының қарым-қатынасы соғыс пен бейбіт дипломатиялық келісімдердің арасында ауысып тұрды. Орыстар Түркістанды жаулап алғанда қуылған Коканд хандарымен жақын байланыста болғандықтан, Қашғардың жергілікті халқына деген немсөздік сезімде болды. Егер Якуб Бег бастапқыда жоспарлағандай, олардан көп көмек сұрағанда, бұл немсөздік сезім оны құртар еді.

Осман және ағылшын қолдауы

Осман империясы мен Британ империясы Якуб Бектің мемлекетін мойындап, оған мыңдаған мылтық берді. Британдық дипломаттар Роберт Баркли Шоу мен Томас Дуглас Форсайт 1868 және 1870 жылдары Кашғарға сапар жасады, бұл Якубтың үкіметіне британдықтардың қызығушылығын арттырды. Британдықтар 1874 жылы әмірмен сауда шарты жасасты.

Жазалау

Цин әскерлерінің қолбасшысы Цзюо Цзунтаң Дунган көтерілісін басып жатқанда, Нинся, Ганьсу және Цинхай өңірлеріндегі Ма Бэньюань (马本源) және Ма Гуйюань (马桂源) сияқты мұсылман Хуэй және Салар көтерілісшілерінің ұлдары, 11 жасқа толған соң Цин императорлық үй шаруашылығы департаментімен кастрацияланды. Олар Синьцзяндағы Цин гарнизондарына евнух құл ретінде жіберілді, ал көтерілісшілердің әйелдері де құлға айналды. Мұсылман жігіттерінің арасында Ма Санхе (马三和), Ма Чисизи (马七十子), Ма Шацян (马沙枪), Ма Суо (马锁), Ма Юдзонг (马由宗), Ма Фэйфэй (马飞飞), Ма Вушидзю (马五十九), Ма Вушилиу (马五十六) есімділер болды. Хуэй Нақшбанди басшысы Ма Хуалоңның ұлы Ма Цзиньчэн де кастрацияланды. Императорлық үй шаруашылығы департаменті Ма Гуйюаньның 9 ұлын, олар 12 жасқа жеткен соң дереу кастрациялады және оларды Синьцзяндағы Цин әскерлерінің евнухтары ретінде құл қылды. Ма Чжэньюань (马侦源), Ма Бэньюань (马本源) және Ма Гуйюаньның (马桂源) әйелдері күйеулері өлім жазасына кесілгеннен кейін провинциялық гарнизондардағы солдаттар мен шенеуніктердің құлы болды. Ма Юлоң (马玉龙) Ма Санхе (马三和) және Ма Джибангтың (继邦) әкесі болды. Ма Дингбанг (马定邦) Ма Чишинің (马七十), Ма Шабаның (马沙把), Ма Суоның (马锁) және Ма Юдзонгтың (马由宗) әкесі болды. Ма Ченлоң Ма Фэйфэйдің (马飞) әкесі еді. Олардың барлық ұлдары кастрацияға кесілді. Мұсылман көтерілісшілері линчи (аса қатыгез жазалау) арқылы өлімге кесілді, ал олардың ұлдары кастрацияланды, ал әйел туыстары провинциялық гарнизондардағы солдаттар мен шенеуніктерге құл ретінде берілді. Он жасқа толмаған мұсылман көтерілісшілерінің балаларының арасында 6 жасар Га Лю (尕六), 8 жасар Га Куан (尕全) және Ма Сиер (马希儿) болды. Олар 11 жасқа толғанға дейін түрмеде ұсталды, содан кейін Императорлық үй шаруашылығы департаментімен кастрацияланды. Якуб Бег пен оның ұлы Ишананың мәйіттері көпшіліктің көз алдында "күлге айналдырылды". Бұл Қашғар халқының ашуын тудырды, бірақ Цин әскерлері Хаким Ханның бүлікшіл жоспарын тоқтатты. Якуб Бегтің отбасының тірі қалған мүшелеріне төрт ұлы, төрт немересі (екі немере ұлы және екі немере қызы) және төрт әйелі кірді. Олардың көпшілігі Гансу провинциясының Ланчжоу қаласындағы түрмеде қайтыс болды немесе Цин үкіметімен өлтірілді. Оның ұлдары Има Кули, Кати Кули, Майти Кули және немересі Айсан Ахун 1879 жылы тірі қалған жалғыз адамдар еді. Олардың барлығы кәмелетке толмаған балалар еді. Егер олар әкесінің бүлікшіл "қозғалысына" қатысқан деп табылса, олар сотқа тартылып, азапты өлімге кесілетін. Әйтпесе, олар кастрацияланып, Цин әскерлерінің евнух құлдары ретінде қызмет ететін. Кейін, 11 жасқа толғанда, олар өлім жазасына немесе кастрацияға жіберілу үшін Императорлық үйге тапсырылатын. 1879 жылы кастрация үкімі орындалғаны расталды. Якуб Бегтің ұлы мен немерелері 1879 жылы қытай сотымен кастрацияланды және император сарайында жұмыс істеуге евнухтарға айналды. Якуб Бегтің тұтқынға алынған ұлдары мен немерелерінің арасында 10 жасқа толмаған Айсин Ахонджу (爱散阿洪俱), Кадихули (卡底胡里) және 10 жастағы Имахули (依玛胡里) болды.

When the Qing forces under Zuo Zongtang put down the Dungan Revolt, the sons of Muslim Hui and Salar rebel leaders like Ma Benyuan (马本源) and Ma Guiyuan (马桂源) in Ningxia, Gansu and Qinghai were castrated by the Qing Imperial Household Department once they became 11 years old and were sent to work as eunuch slaves for Qing garrisons in Xinjiang and the wives of the rebel leaders were also enslaved. Among the Muslim boys were Ma Sanhe (马三和), Ma Qishizi (马七十子), Ma Shaqiang (马沙枪), Ma Suo (马锁), Ma Youzong (马由宗), Ma Feifei (马飞飞), Ma Wushijiu (马五十九), Ma Wushiliu (马五十六). Ma Jincheng, a son of the Hui Naqshbandi leader Ma Hualong was also castrated. The Imperial Household Department immediately castrated the 9 sons of Ma Guiyuan since they already reached age 12 and were enslave as eunuchs to Qing soldiers in Xinjiang. Ma Zhenyuan (马侦源), Ma Benyuan (马本源) and Ma Guiyuan's (马桂源) wives were all enslaved to soldiers and officials in provincial garrisons after the husbands were executed. Ma Yulong (马玉龙) was the father of the boys Ma Sanhe (马三和) and Ma Jibang (继邦). Ma Dingbang (马定邦) was the father of Ma Qishi (马七十), Ma Shaba (马沙把), Ma Suo (马锁) and Ma Youzong (;马由宗). Ma Chenglong (马成龙) was the father of Ma Feifei (马飞). Their sons were all sentenced to castration. The Muslim rebels themselves were subjected to execution by lingchi (slow slicing) while their sons were castrated and their female relatives enslaved to soldiers and officials in provincial garrisons. The children of the Muslim rebels who were under ten included 6 year old Ga Liu (尕六), 8 year old Ga Quan (尕全) and Ma Xier (马希儿) who were imprisoned until they reached 11 and then castrated by the Imperial Household Department. Yaqub Beg and his son Ishana's corpses were "burned to cinders" in full public view. This angered the population in Kashgar, but Qing troops quashed a rebellious plot by Hakim Khan. Surviving members of Yaqub Beg's family included his four sons, four grandchildren (two grandsons and two granddaughters), and four wives. They either died in prison in Lanzhou, Gansu or were killed by the Qing government. His sons Yima Kuli, K'ati Kuli, Maiti Kuli, and grandson Aisan Ahung were the only survivors alive in 1879. They were all underage children at that time. They were put on trial and sentenced to an agonizing death if they were found to be complicit in their father's rebellious "sedition". If they were innocent, they were to be sentenced to castration and servitude as eunuch slaves to the Qing troops. Afterwards, when they reached the age of 11 years, they would be handed over to the Imperial Household to be executed or castrated. In 1879, it was confirmed that the sentence of castration was carried out, Yaqub Beg's son and grandsons were castrated by the Chinese court in 1879 and turned into eunuchs to work in the Imperial Palace. Yaqub Beg's sons and grandsons who were captured were under 10 years old Aisin Ahongju (爱散阿洪俱), Kadihuli (卡底胡里) and 10 year old Imahuli (依玛胡里).

Ескерткіштер

1891 жылы 25 қаңтарда Лю Цзиньтанг ғибадатхана салдырды. Ол Дунган көтерілісіне қарсы күресте қатысқан генералдардың бірі және сол кезде Ганьсу провинциясының губернаторы болған. Ғибадатхана Ганьсу астанасында Кашгария мен Дзунгариядағы Дунган көтерілісі кезінде қаза тапқандардың естелігі ретінде салынды. Қаза тапқандардың саны 24 838 адамды құрады, олардың ішінде шенеуніктер, шаруалар және барлық әлеуметтік топтар мен этникалық ұлттардың өкілдері болды. Ол Чун И Ци деп аталды. Бұған дейін Дунган көтерілісінде шайқасқан Сян әскерінің сарбаздарының құрметіне тағы бір ғибадатхана салынған еді.

Дунгандықтардың Ресей империясына қашуы

Көтерілістің сәтсіз аяқталуы кейбір хуэй халқының Ресей империясына көшіп келуіне әкелді. Римский-Корсаковтың (1992) мәліметінше, 1877/78 жылдардағы тым қатал қыс мезгілінде хуэй халқының үш тобы Тянь-Шань арқылы Ресей империясына қашып келді: Шыңжаңдағы Турпаннан шыққан, Ма Даран (马大人), сондай-ақ Ма Да лао е (马大老爷) деп те аталатын басшысымен бірге 1000-ге жуық адамнан тұратын бірінші топ Ош қаласына (Оңтүстік Қырғызстан) жетті. Ганьсу провинциясының Дидаочжоу (狄道州) қаласынан келген, Ахон А Елаорен (阿爷老人) басқарған 1130 адамнан тұратын екінші топ 1878 жылдың көктемінде Шығыс Қырғызстанның Қаракөл қаласынан шамалы қашықтықтағы Ердік ауылына қоныстанды. Үшінші топ, бастапқыда Шэньси провинциясынан шыққан, көтерілістің басшыларының бірі Бай Янху (白彦虎; Бо Янху деп те жазылады; 1829(?) – 1882) басқарды. Олар қазіргі Қазақстанның Жамбыл облысындағы Қарақұныз ауылына (қазіргі Масанчи) қоныс аударды. Масанчи Чу өзенінің солтүстік (қазақ) жағында, Қырғызстанның солтүстік-батысындағы Тоқмақ қаласының солтүстігінде орналасқан. Бұл топ келген кезде 3314 адамды құрады. 1880-жылдардың басында көші-қонның тағы бір толқыны болды. 1881 жылғы ақпанда қол қойылған Санкт-Петербург шартнамасының талаптарына сәйкес, Ресей әскерлері Жоғарғы Или алқабынан (Кулжа аймағы) шығарылуы керек болды. Осыған байланысты, аймақтағы хуэй және таранчи (уйғыр) халқына шекараның Ресей жағына көшуге рұқсат берілді. Көптеген адамдар осы мүмкіндікті пайдаланды және ресейлік статистикаға сәйкес, шарт бойынша 4682 хуэй Ресей империясына көшіп келді. Олар 1881-1883 жылдар аралығында көптеген шағын топтарда көшіп келіп, Бишкектің батысындағы Сокулук ауылына, сондай-ақ Қытай шекарасы мен Сокулук арасындағы бірнеше пункттерге, Оңтүстік-Шығыс Қазақстан мен Солтүстік Қырғызстанға қоныстанды. Осы бүлікшілер мен қашқындардың ұрпақтары бүгінде Қырғызстанда, сондай-ақ Ресейдің, Қазақстанның, Тәжікстанның және Өзбекстанның көршілес аймақтарында тұрады. Олар өздерін хуэй халқы (хуэйзу) деп атайды, бірақ сырттан келгендер оларды дунган деп біледі, бұл қытай тілінде Шығыс Гансу деген мағынаны білдіреді. Қытай-Кеңес қарым-қатынасының уысуынан кейін, Раис Абдулхакович Тузмухамедов сияқты кеңес пропагандасының жазушылары Дунган көтерілісін (1862–1877) саяси мақсаттары үшін «ұлттық азаттық қозғалысы» деп атады.

The failure of the revolt led to the immigration of some Hui people into Imperial Russia. According to Rimsky Korsakoff (1992), three separate groups of the Hui people fled to the Russian Empire across the Tian Shan during the exceptionally severe winter of 1877/78:
The first group of some 1000 people originally from Turpan in Xinjiang and led by Ma Daren (马大人), also known as Ma Da lao ye (马大老爷) reached Osh in southern Kyrgyzstan. The second group of 1130 people originally from Didaozhou (狄道州) in Gansu led by ahong A Yelaoren (阿爷老人), were settled in the spring of 1878 in the village of Yardyk some from Karakol in Eastern Kyrgyzstan. The third group, originally from Shaanxi and led by Bai Yanhu (白彦虎; also spelt Bo Yanhu; 1829(?) 1882), one of the leaders of the revolt, were settled in the village of Karakunuz (now Masanchi), in the modern Zhambyl Province of Kazakhstan. Masanchi is located on the northern (Kazakh) side of the Chu River, north of the city of Tokmak in north western Kyrgyzstan. This group numbered 3314 on arrival. Another wave of immigration followed in the early 1880s. In accordance with the terms of the Treaty of Saint Petersburg signed in February 1881, which required the withdrawal of the Russian troops from the Upper Ili Basin (the Kulja area), the Hui and Taranchi (Uighur) people of the region were allowed to opt for moving to the Russian side of the border. Most people choose that option and according to Russian statistics, 4,682 Hui moved to the Russian Empire under the treaty. They migrated in many small groups between 1881 and 1883, settling in the village of Sokuluk some west of Bishkek, as well as at a number of points between the Chinese border and Sokuluk, in south eastern Kazakhstan and northern Kyrgyzstan. The descendants of these rebels and refugees still live in Kyrgyzstan and neighboring parts of Russia, Kazakhstan, Tajikistan and Uzbekistan. They still call themselves the Hui people (Huizu), but to the outsiders they are known as Dungan, which means Eastern Gansu in Chinese. After the Sino Soviet split, Soviet propaganda writers such as Rais Abdulkhakovich Tuzmukhamedov called the Dungan Revolt (1862–1877) a "national liberation movement" for their political purposes.

Хуй әскерінің күшінің артуы

Көтеріліс Цин империясындағы хуэй генералдары мен әскерилердің ықпалын күшейтті. Бұл жорықта қызмет еткен көптеген хуэй генералдары, Ма Анляң және Донг Фуксян сияқты, император тарапынан жоғары лауазымға көтерілді. Бұл хуэй әскерлерін 1895-1896 жылдардағы Дунган көтерілісінде көтерілісшілерге қарсы, ал Боксер көтерілісінде христиан батыс әскерлеріне қарсы қайтадан күресуге итерді. Ганьсудағы мұсылман батырлары мен боксшылар, шетелдіктердің қытайлықтарға жасаған шабуылдарына кек қайтару үшін қытайлық христиандарға шабуыл жасап, өлтірді және 1900 жылдың 20 маусымынан 14 тамызына дейін болған қамалға алу кезінде ең қатыгез шабуылшылар болды. Дунган көтерілісшілері христиандарға шабуыл жасамайтынымен белгілі болды, сондықтан адамдар христиан шіркеулерінде пана тапты. Осы себепті, кейбір адамдар Ганьсу мен Шансидегі Сары өзеннің батыс жағалауындағы католиктер мен протестанттардың санының артуын шіркеулерге пана тапқан адамдарға байланыстырады. Ма Фуцян, Ма Цы және Ма Буфан осы дәуірдегі хуэй әскерилерінің ұрпақтары болды және Қытай Республикасы Ұлттық революциялық армиясында маңызды және жоғары дәрежелі генералдарға айналды. Бұл Цинге адал хуэй содырлары мұсылман көтерілісшілеріне қарсы күресі арқылы билікке жетті.

Ресеймен шекаралық дау

Генерал Цуо Зонгтанг пен оның Сян әскері көтерілісшілерді жеңгеннен кейін, Ресейден Синьцзяндағы олар басып алған Кулджа қаласын қайтаруды талап етті. Цуо Ресейге қарсы соғыс жариялауға еркіндік танытып, Синьцзяндағы ресейлік әскерлерге шабуыл жасау арқылы мәселені шеше алады деп үміттенді. 1878 жылы аймақтағы жағдай шиеленісті күшейді. Цуо Цин әскерін Ресей басып алған Кулджаға жинақтады. Қытай әскерлері Ярт Вернайдан келген ресейлік экспедициялық күштерге атқылап, оларды ығыстырып шығарды, нәтижесінде ресейліктер шегінді. Ресейдің Қытайға қатысты дипломатиялық және әскери жағдайы қиын болды. Ресей әскери қақтығысқа ұшырамас үшін дипломатиялық келіссөздерге мәжбүр болды. Ванян Чунгу келісім шартын жасасу үшін Ресейге жіберілді, бірақ Қытайдың келіссөздерде басымдыққа ие болғанына қарамастан, Ливадия шарты Қытай үшін өте қолайсыз болды: ол Ресейге Илидің бір бөлігін, территориялық ережелерді, консулдықтарды, сауданы бақылау құқығын және өтемақы төлеуді берді. Бұдан кейін қытай әдебиетшілері арасында үлкен наразылық туды және үкіметтен Ресейге қарсы әскер жинауды талап етті. Үкімет осы талапқа жауап ретінде Сян әскерінің офицерлеріне маңызды лауазымдар берді. Чарльз Гордон қытайларға кеңесші болды. Ресей Чунгудың өміріне кепілдік берілмесе, келіссөздерді жалғастырудан бас тартты. Ливадия шартын қабылдағысы келмей, жаңадан соғыс бастағысы жоқ Қытайдың амалы қалмады. Зенг Цзизе жаңа келіссөзші болды және бастапқы шарттарға наразылық білдіргеніне қарамастан, Санкт-Петербург шарты шамалы ғана өзгеше болды: Қытай Илидің көбісіне бақылауын сақтап қалды, бірақ өтемақы сомасы артты.

Батыс зерттеушілері

Ней Элиас көтеріліс болған аймақтан өтті.

Хуй мұсылмандары 1911 жылғы Синхай төңкерісі кезінде

Дунган көтерілісі кезінде Шиань қаласының (Шаньси провинциясындағы) хуй мұсылмандары Цинге қарсы көтерілмеді және көтерілісшілерге қосылудан бас тартты, ал Ганьсудағы хуй мұсылмандары генерал Ма Чжанао мен оның ұлы Ма Анляң басшылығымен көтеріліске шықты, бірақ кейіннен олар Цинге қарсы шығып, оларға бағынды. Хуэй мұсылман қауымы 1911 жылғы Синхай төңкерісіне қолдау көрсетуде екіге бөлінді. Шаньсидегі Шиань мұсылмандары революционерлерді, ал Ганьсу мұсылмандары Цин билігін қолдады. Шиань (Шаньси провинциясы) мұсылмандары хан қытайлық революционерлермен бірігіп, Сиань қаласының барлық 20 000 маньчжур халқын қырғынға ұшыратты. Сенімсіз дереккөз: 2020 жылдың наурызы. Ганьсу провинциясының тума хуй мұсылмандары генерал Ма Анлян басшылығымен Цин тарапына шығып, Сиань қаласындағы Цинге қарсы революционерлерге шабуыл жасауға дайындалды. Тек бай маньчжулар ақы төленіп босатылды, ал маньчжур әйелдері ғана аман қалды. Бай хан қытайлықтары маньчжур қыздарын құл қылып алды, ал кедей хан қытайлық әскерлері жас маньчжур әйелдерін әйелдері ретінде таңдады. Сианьдағы хуй мұсылмандары да жас, әдемі маньчжур қыздарын тұтқынға алып, мұсылман ретінде тәрбиеледі.