Кіріспе

Жергілікті мультипликаторлық эффект (кейде жергілікті премия деп те аталады) – жергілікті экономикаға жұмсалған қаржыдан аймаққа тиетін қосымша экономикалық пайда. Бұл ұғымды "жергіліктіде жұмсау" кампанияларын қолдаушылар, сондай-ақ өңірлік экономикалық даму саласындағы формалды зерттеулерде де пайдаланады.

Жергілікті шығындар кампаниясында пайдалану

Жергілікті мультипликатор әсерінің бір көрінісі – корпоративтік желілерге немесе басқа да жергілікті иесі жоқ кәсіпорындармен салыстырғанда, жергілікті меншіктегі тәуелсіз кәсіпорындарға жұмсалған қаражаттың жергілікті экономикаға әкелетін үлкен пайдасы. Жергілікті бизнесті қолдаушылар тұтынушылардың өз ісін көбірек жергілікті деңгейде атқаруының себептерінің бірі ретінде мультипликатор әсерін көрсетеді. АҚШ-тағы екі ұйым жергілікті мультипликаторды өлшеу бойынша зерттеулер жариялады. Civic Economics, коммерциялық экономикалық кеңес беру компаниясы, Остин (Техас штаты), Сан-Франциско (Калифорния штаты), Чикаго (Иллинойс штаты) және Батыс Мичиган аймақтарында зерттеулер жүргізді. Жергілікті өзін-өзі қамтамасыз ету институты, коммерциялық емес ұйым, Мэн штатының орталық жағалауындағы кішкентай қауымдастарды зерттеді.

Өңірлік экономикалық дамуда пайдалану

Өңірлік экономикалық даму саласында жергілікті мультипликаторлық эффект – белгілі бір жұмыс түрінің жергілікті экономикалық белсенділікке тигізетін жанама әсері. Қазіргі ғылыми пікірталастар жергілікті мультипликаторлардың әртүрлі салалар мен секторлардың жергілікті жұмыспен қамтуға тигізетін әсерінің мөлшеріне қатысты. Осы бөлімде жергілікті мультипликаторлардың жергілікті экономикада қалай жұмыс істейтіні, оның саяси маңызы және әсер мөлшерін зерттеудегі ағымдағы жағдайлар қарастырылады.

Жергілікті көбейтуші әсер теориясы

Жергілікті мультипликаторларды талқылау кезінде өңірлік экономистер экономиканың саудаға жарамды және саудаға жарамсыз секторларында жұмыс орындарын құрудағы айырмашылықтарға назар аударады. Жаңа жұмыс орны құрылғанда, жергілікті тауарлар мен қызметтерге сұраныстың артуы нәтижесінде қосымша жұмыс орындары да пайда болу мүмкіндігі бар. Кейбір экономистер саудаға жарамды сектордағы жұмыс орындарының жергілікті мультипликатор әсерінің әлдеқайда жоғары екенін айтады. Бұл саудаға жарамды сектор нарығының жергілікті аймақтың шекарасынан тыс жерде орналасуымен байланысты. Осы кеңірек нарық саудаға жарамды секторға көбірек кіріс табуға, жалақыны арттыруға және жергілікті экономикалық жағдайға тәуелсіз өсуге мүмкіндік береді. Саудаға жарамсыз сектордағы мультипликатор әсерінің мөлшері үш фактордың өзара әрекеттесуімен анықталады: тұтынушылардың саудаға жарамсыз тауарларға және қызметтерге деген қалауы, құрылған жұмыс орындарының түрлері және жергілікті еңбек және тұрғын үй ұсынысының серпімділігі. Тұтынушылардың қалауы дегеніміз, кейбір саудаға жарамсыз тауарлар мен қызметтерді ұсыну үшін басқаларына қарағанда көбірек жұмыскерлер қажет ететінін білдіреді. Егер саудаға жарамды өнеркәсіпте саудаға жарамсыз тауардың белгілі бір түріне сұраныс жоғары болса және оны өндіру үшін көп жұмыскерлер қажет болса, мультипликатор жоғары болады. Құрылған жұмыс орындарының түрлері дегеніміз, кейбір жұмыс орындарының басқаларына қарағанда жалақысы жоғары екендігін көрсетеді. Жоғары жалақы жергілікті экономикаға жұмсалатын қолжетімді кірістің артуына әкеледі, бұл мультипликаторды арттырады. Жергілікті еңбек және тұрғын үй ұсынысының серпімділігі дегеніміз, аймаққа орташа жалақыдан жоғары жалақы алатын жаңа адамдар келгенде, бағалардың өсуі мүмкін екендігін білдіреді. Бұл өз кезегінде орташа жалақыдан төмен жалақы алатын тұрғындарды төмен бағалы аймақтарға көшуге мәжбүр етуі мүмкін, бұл мультипликаторды төмендетеді. Экономистер сондай-ақ кейбір салалардың басқа салаларға қарағанда күштірек агломерациялық экономикаға ие екенін, бұл мультипликатор әсерін күшейте алатынын айтады. Бұдан өзге, оның мөлшеріне жұмыссыздық деңгейі және экономика мен еңбек нарығына мемлекеттік араласу деңгейі сияқты жергілікті, аймақтық және саяси факторлар да әсер етеді.

Саясаттық әсері

Белгілі бір өңірге нақты салаларды тартуға бағытталған саясатты қолдауға қатысты аргументтер көбінесе саясаттың бағасын негіздеу үшін жергілікті мультипликаторлық эффектілерді талдауға негізделген. Нақты бір саланың жергілікті мультипликаторлық эффектісінің күштілігі (немесе әлсіздігі) саясаткерлердің ең көп назар аударатын салаларын анықтайды. Дегенмен, кейбір сарапшылар толық салаларды жаңа аймақтарға тартудың логикалық дұрыстығына қарсы шығады. Олар жоғары жергілікті мультипликаторлық эффектісі бар (мысалы, технология саласы) қалыптасқан салаларды тартудың қиындығын атап көрсетеді. Мұндай салаларды мемлекеттік араласу арқылы жасау өте қиын, себебі олардың қазіргі орналасқан жерлері көбінесе құрылған кезеңдегі жай ғана кездейсоқтықтардың нәтижесі болып табылады. Энрико Моретти ұсынған балама шешім – үкіметтің жоғары жұмыссыздық деңгейі бар аймақтардағы жұмысшылардың жоғары жергілікті мультипликаторлық эффектісін қамтамасыз ететін салалары бар аймақтарға көшіру шығындарын субсидиялауы.

Америка Құрама Штаттары

Бірнеше ғалымдар жергілікті көбейтуші әсердің болуына күшті дәлелдер тапты. Саудаға қабілетті салалар бойынша Энрико Моретти әрбір қосымша білікті жұмыс орнымен бірге жергілікті саудаға қабілетсіз тауарлар мен қызметтер секторында 2,5 жұмыс орнының да пайда болатынын, ал қосымша біліктілігі жоқ жұмыс орны жергілікті саудаға қабілетсіз секторда 1 жұмыс орнын құрайтынын анықтады. Технология сияқты жоғары білікті секторлар ең жоғары көбейтуші әсерге ие, әр технологиялық жұмыс орнына бес саудаға қабілетсіз жұмыс орны келеді. Моретти Apple Computers компаниясын мысалға келтіреді, ол тікелей 13 000 жұмыскерді жұмыспен қамтып, аймақта қосымша 60 000 қызмет көрсету жұмыс орнын жасайды. Олардың 36 мыңы – мейрамхана немесе сауда қызметкерлері, ал 24 мыңы – дәрігерлер немесе заңгерлер сияқты білікті жұмыс орындары. Басқа ғалымдар Мореттинің мәлімдеген жергілікті көбейтуші әсердің үлкен шамасымен келіспейді. Бір зерттеу Энрико Мореттидің жоғары білікті саудаға қабілетті әрбір жұмыс орнына бес саудаға қабілетсіз жұмыс орны құрылады деген тұжырымын қайта талдады. Моретти әдісінің өңделген нұсқасын қолдану арқылы нақты көбейтуші әсердің тек 1,02 саудаға қабілетсіз жұмыс орнын құрағаны анықталды. Бұдан әрі зерттеуде саудаға қабілетті жұмыс білікті немесе білікті емес екендігіне қарамастан, жергілікті көбейтуші әсерде ешқандай айырмашылық жоқ екені көрсетілді.

Швеция

Швециядағы жергілікті көбейткіш эффектілерді салыстыру зерттеуі АҚШ-та табылган көбейткіш эффектілерге ұқсас нәтижелерді көрсетті. Зерттеу көрсеткендей, эффектілер айтарлық болғанымен, орташа алғанда, АҚШ-тағы эффектілерден кішірек болды. Швецияда сауда секторына жоғары білікті жұмыс орны қосылғанда, сауда емес секторда 3 қосымша жұмыс орны пайда болды, ал АҚШ-та бұл көрсеткіш 5 жұмыс орнына тең. Авторлар бұл айырмашылықтың себебі жергілікті факторлардың өзгешелігінде екенін айтады. Мысалы, Швецияда білікті және білікті емес жұмысшылардың жалақысы арасындағы салыстырмалы түрде аз айырмашылық жалпы көбейткіш эффектіге теріс әсер етеді.

Италия

Италияда Morretti әдістемесімен жүргізілген тағы бір зерттеуде, саудаға жарамды жұмыс орындарын құрудың Италияның жергілікті экономикасына мультипликативті әсер ететініне дәлел табылған жоқ. Зерттеу көрсеткендей, Италияның барлық аймақтарында жергілікті мультипликативті әсер нөлге тең немесе кейде теріс болды. Осы қарама-қайшылықты түсіндіре келгенде авторлар, саудаға жатпайтын сектордағы мемлекеттік реттеудің артық болуын, мемлекеттің жалақыны белгілеудегі рөлін және еңбек күшінің мобильділігіне кедергі келтіретін факторларды атап көрсетті.