Кіріспе

Барсум романдарында кездесетін ойдан туған кейіпкер – Марстың Джон Картері, Эдгар Райс Берроуздың Барсум әңгімелеріндегі басты кейіпкер. Америка Азамат соғысының қатысушысы ол Марс планетасына көшіріледі, жергілікті тұрғындары Барсум деп атайтын бұл планетада ол түрлі мифологиялық жандармен, шетелдік әскерлермен және қасты дұшпандармен күресетін батырға айналады. 1911 жылы жарық көрген бұл кейіпкер романдар мен әңгімелерде, комикстерде, телешоуларда және фильмдерде пайда болды, соның ішінде 2012 жылғы «Джон Картер» көркем фильмі кейіпкердің алғаш рет пайда болғанының 100 жылдығына орай түсірілді.

Көріністер

Джон Картер – Эдгар Райс Берроуздың алғашқы романындағы басты кейіпкер, Барсум деп аталатын Марстың ойдан шығарылған нұсқасында. 1911 жылдың шілдесінен 28 қыркүйегіне дейін жазылған роман "Марстың айлары астында" деген атпен 1912 жылдың ақпаннан шілдесіне дейін "The All Story" журналында бөлім-бөлім жарияланды. Кейін ол толық роман түрінде тек Берроуздың Тарзан сериясы сәтті болғаннан кейін ғана жарық көрді. 1917 жылдың қазан айында А. С. МакКлург & Компания баспасынан қатты мұқабамен шыққанда роман "Марстың ханшайымы" деп қайта аталды. Картер серияның келесі томдарында да пайда болды, ең ірілері – екінші ("Марстың құдайлары", 1918), үшінші ("Марстың соғыс басшысы", 1919), сегізінші ("Марстың қылыштары", 1936), оныншы ("Гатхолдың Лланасы", 1948) және он бірінші, соңғы том ("Марстың Джон Картері", 1964 жылы, автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрді). Джон Картер төртінші томда ("Thuvia, Maid of Mars", 1920) және тоғызыншы томда ("Synthetic Men of Mars", 1940) маңызды екінші дәрежелі кейіпкер болып табылады. 2021 жылдың қыркүйегінде Эдгар Райс Берроуз, Инк. Geary Gravel жазған "John Carter Of Mars: Gods of the Forgotten" кітабын шығарды. Барсум сериясының 12-ші кітабы саналатын бұл кітап ресми түрде канон ретінде танылды.

Сипаттама

Картердің бойы 6 фут (2 метр) және шашы қысқа қырқылып, қара түсті, ал көзі болат сұрғылт. Бэроуз оны өлместі деп сипаттайды. "Марстың ханшайымы" кітабының басында Картер балалық шағын еске түсіре алмайтыны, ол әрқашан отыз шамасындағы адам болғаны айтылады. Көптеген ұрпақтар оны "Джек аға" деп білген, бірақ ол олардың қартайып, өлгенін көріп, өзі жас күйінде қала берді. Оның мінезі мен әдептілігі Соғыстан бұрынғы Оңтүстіктің идеалдарын көрсетеді. Вирджиниялық, ол Америка Азамат соғысында Конфедерация тарапынан капитан қызметін атқарды. Соғыстан кейін Картер және оның серігі Пауэлл, ол да Азамат соғысында капитан болған, алтын іздеушілерге айналды. Картер мен Пауэлл Аризонада алтын тауып, байлыққа кенелді. Апаштардан үңгірде жасырынып жатқанда, ол көз жұмғандай болады; денесін қалдырып, ол астральдық проекция арқылы құпия түрде Марс планетасына көшіріледі, онда ол Жердегідей денеге ие болады. Жердің күшті гравитациясына дағдыланған ол Марстықтардан әлдеқайда күшті және епті екенін сезеді.

Кейіпкердің өмірбаяны

Марста, оның тумалары Барсум деп атаған жерде, Картер ежелгі мифтердегі аңдарға ұқсайтын қаһарлы шетелдік жандармен де, түрлі адам тектес тіршілік иелерімен де кездеседі. Ол өмірдегі нағыз шақыруын табады – планета тұрғындарын құтқаруға тырысатын соғыс батыры. Ол Гелийдің марстық ханшайымы Деджа Тористің қолына ие болады, бірақ бірнеше жыл некеде болған соң Барсумды атмосферасынан айырылудан құтқару үшін өзін құрбан етеді. Осы екінші өлімінен кейін қайта оянғанда, ол керемет түрде Жерге, бастапқы денесіне көшіп келгенін біледі. Картер Барсумға алғашқы сапары алдында бай алтын кенінің жолын тапқаннан кейін жиналған байлығын иеленеді. Марсқа қайта оралмай, ол Нью-Йорктегі Гудзон өзенінің жағасындағы шағын коттеджде бірнеше жыл өмір сүреді, онда 1886 жылдың 4 наурызында қайтыс болады. Алғашқы кезде ол өзінің нақты жасын, туған жері мен уақытын білмейтінін айтады. Ол өте ұзақ жылдар бойы күрескен адам екенін, тіпті бір адамның өмірінен де асып түсетін уақытты меңзергенін мәлімдейді. Картердің көз жұмуы да нағыз өлім емес – керісінше, ол Барсумға қайта оралады, онда көптеген оқиғалардан кейін Барсумның көптеген саналы түрлері арасында одақ құруға зор үлес қосып, Марстың соғыс әміршісі лауазымына жетеді. Ол Жерге бірнеше рет оралып, өзінің бастан кешкендерін жүрегі жақын туысына ("Берроуз") айтады, екі әлем арасындағы астралдық саяхаттың құпиясын меңгергенін көрсетеді. Марстағы оқиғалары кезінде оның жердегі денесі тек іштен ашылатын арнайы мазарда сақталады. Джон Картер мен Деджа Торис ұлдары Карторис пен қыздары Тараның ата-анасы болады. Карторис «Марстың құдайлары» және «Марстың соғыс әміршісі» туындыларында екінші рөлде ойнайды, ал Тара – «Марстың шахматшылары» (1922) романының басты кейіпкері және Картердің немересі, Гатхолдың Лланасының анасы. Картер қолданған әдіс арқылы Марсқа тек бір ғана жерлік адам, Улисс Пакстон саяхат жасай алады. Кейіпкерлердің толық тізімі Thuvia, Maid of Mars кітабының соңында келтірілген.

Комикстер

Джон Картер қысқа ғұмырлы комикстер мен комикстерде, сондай-ақ 1930 және 1940 жылдардағы әртүрлі «Үлкен Кішкентай Кітаптарда» көп рет пайда болды. 1932 жылы Берроуз «Тарзан» комиксінің дистрибьюторлары United Feature Syndicate-ті Джон Картердің адаптациясын жасауға көндіруге тырысты, бірақ синдикат бұл идеяны қабылдамады. 1933 жылы King Features Syndicate танымал «Бак Роджерспен» бәсекелесу үшін ғылыми-фантастикалық комикс іздеп, Джон Картердің бейімделуін Берроузбен талқылады. Берроуз бен иллюстратор Дж. Аллен Сент-Джон, King Features үшін мұндай комикс жасауға қызығушылық білдірді. Алайда, Берроуз бен King Features келісімге келе алмады, ал синдикат оның орнына Алекс Реймондтың «Флэш Гордон» комиксін пайдалануға шешім қабылдады. 1941 жылы United Feature Джон Картер комиксін жасауға келісті, оның «Бак Роджерс» пен «Флэш Гордон» сияқты табысқа жетеді деп үміттенді. Эдгар Райс Берроуздың өмірінде пайда болған ең танымал Джон Картер комиксі – «Марстың Джон Картері», оны Берроуздың ұлы Джон Кольман Берроуз жазып, суреттеген. Бұл комикс 1941 жылғы 7 желтоқсанда, яғни Пёрл-Харборға шабуыл жасалған күні жарық көрді. Кольман Берроуздың комикстері 1970 жылы «Грейсток» баспасында кітап түрінде қайта басылды, ал 1996 жылы Dark Horse Comics шығарған төрт бөлімді «Марстың соғыс әміршілері: Тарзан/Джон Картер» комиксінде пайда болды. 2010 жылы Dynamite Entertainment Арвид Нельсон жазған «Марстың соғыс әміршісі» атты үздіксіз жарияланып тұратын серияны шығарды. 2011 жылы Нельсон жазған «Марстың соғыс әміршісі: Дежа Торис #1» дебют жасады. Ол содан бері бірнеше «Дежа Торис» комикстерінде пайда болды, тіпті өзінің комикстері болды және жаңа комикстер сериясы күтілуде. SelfMadeHero сонымен қатар Иэн Эдгинтонның INJ Culbard суреттерімен «Марстың ханшайымы» романын графикалық романға бейімдеп жатыр. Картердің комикстердегі кейіптік бейнесі онжылдықтан онжылдыққа өзгере түсті. Ол Франк Фразеттаның эскиздерінде және суреттерінде жиі кездесетін кейіпкер болды.

Басқа романдар мен теледидар бағдарламалары

Картер басқа да романдар мен әңгімелерде кездеседі. Ол Алан Мурдың «Ерекше мырзалар лигасы» романында екі рет пайда болады. Біріншісі – бірінші томның соңында жарияланған «Аллан және бөлінген перде» әңгімесінде. Бұл әңгімеде Мур Х.П. Лавкрафттың Рэндольф Картері Джон Картердің ұрпағы екенін мәлімдейді. Картер екінші томның басында да көрінеді, Барсумиандарға «Әлемдер соғысы» фильміндегі марсиандарға қарсы күресуге көмектеседі. Осы сценарий Берроуздың «Әлемдер соғысы: Global Dispatches» антологиясында да кездеседі. Сонымен қатар, Роберт А. Хайнлайнның «Жануардың нөмірі» романының басты кейіпкерлерінің бірі – капитан Зебедия Джон Картер, оның сүйіктісі Деджа Торис «Дити» Берроуз Картер болады. Атаулардың ұқсастығы роман ішінде байқалады, себебі барлық негізгі кейіпкерлер ежелгі ғылыми фантастиканың жанкүйерлері. Чарльз Стросс жазған «Сатурнның балалары» кітабында Барсум және Картер Сити – Марстағы елді мекендердің атаулары. Филип Хосе Фармердің «Терлер әлемі» романдарындағы ай, Эдгар Райс Берроуздың романдарындағы Барсумнан үлгі алынған, бұл Фермер серияның үшінші кітабында ашық мойындайды. Дэн Симмонның «Гиперион» романында Федман Кассад он сегіз жасқа толғанда, оған Марстың полярлық жұмыс лагерінде қызмет ету немесе Джон Картер бригадасына, Гленнон биіктігі бүлігіне қарсы FORCE-ке көмектесуге тырысатын еріктілер тобына қосылуды таңдауға мүмкіндік берілді. Гарри Тертлдоувтың «Оңтүстік жеңісі» сериясының соңғы романы «Есептерді реттеу: өлім кезінде» «Таркас» иелігінен Джон Картер есімді кейіпкер (Марстың жасыл адамдарының бірі Тарс Таркасқа сілтеме) басқа жерде болып жатқан геноцидтен африкалық американдықтарды қорғағаннан кейін АҚШ генералы алдында пайда болады. Е.Е. «Док» Смиттің «Skylark» сериясындағы «объект компасы» Марс сериясында айтылған Барсумидің «мақсат компасына» өте ұқсас. Сонымен қатар, Лин Картердің «Калистоның жандары» сериясы мен Алан Берт Акерстің «Дрей Прескот» сериясы Берроуздың Марс туралы әңгімелеріне көп қарыздар. Стивен Кингтің «The Long Walk» романында Ұзақ жүретін адамның есімін сұрағанда, кейіпкер «Менің атым Джон Картер, менің үйім Барсум, Марс» деп жауап береді. Аллан Говардтың «Бұл кішкентай Күн жүйесі» атты әңгімесінде, алғашқыда «Фантастикалық ғалам» журналында (қыркүйек 1957 ж.) жарияланған, Марсқа қоныс аударған алғашқы зерттеушілерді оңтүстік акценті бар адам қарсы алады: «Барсумға қош келдіңіз! Менің атым Джон Картер». Бірақ Жер бетінде енді ешкім ләззат алу үшін оқымайды, сондықтан бұл кездесудің мәні жаңа келгендерге мүлдем түсініксіз, және осылайша әңгіме аяқталады. Картер телешоуларда да аталып өткен. «Ақырзаманның аймағы» фильмінде басты кейіпкер Джеймс Линксті WIRED офицері Баан Дорфлун әрқашан «Джон Картер» деп атайды. Джеймс Линкс – Жерде туған адам, ол ғашық болып, Марста туған әйелмен балалы болды. «To Love Ru» аниме сериясының 15-ші бөлімінде Картер есімді ханзада, Бэроуз планетасынан, Гайанадағы жасырын ғарыш аң қорығында аң аулау үшін Жерге келеді. «Babylon 5» эпизодындағы «Жетідегі жәндік» сериясында Джон Картер Марсқа алғашқы колониялық кеме ұшқышы ретінде аталады. «Секретті шығу тегі» мультфильмді телесериалдың «Justice League» пилоттық эпизодында Марста алғашқы АҚШ астронавтының аты Дж. Аллен Картер. Картер Жерді Марста орналасқан «Империум» басқыншылығына дайындады, ол жергілікті марсиандық халықты жойды, жалғыз аман қалған Жонн Жонздан басқа, Марс аңшысы. 2020 жылдың қаңтар айында Altus Press компаниясы Уилл Мюррейдің «Tarzan: Conqueror of Mars» романын шығарды. Бұл романда Тарзан Барсумда қамалып қалып, Джон Картерден үйіне оралу үшін көмек сұрайды.

Кейінгі шығармаларына әсері

Марстың Джон Картері 20 ғасырдағы басқа да ғылыми фантастикалық және қиял әңгімелері мен кейіпкерлерге зор ықпал етті, оның ішінде Бак Роджерс, Флэш Гордон, Супермен, Адам Стрэндж, Дюна, Варп!, Ден және «Жұлдызды соғыстар» сияқты көптеген туындыларға әсер етті. «Аватар» фильмі Марстың Джон Картерінен шабыттанды. «Аватар» фильмінің авторы Джеймс Кэмеронның айтуынша: «Аватармен мен барлық қыздарға арналған фильмдерді ұмытып, классикалық еркектерге арналған оқиғалық фильм жасағым келді, Эдгар Райс Берроуздың стилінде, Марстың Джон Картері сияқты – әскер адамдары Марсқа барады». Гор Видальдің «Вашингтон, округ» (1967) романының алғашқы тарауларында Питер Санфорд кейіпкері, сюжет басында 16 жаста, Джон Картер болу туралы айқын және егжей-тегжейлі қиялдануларға беріледі және түпнұсқа Берроуз кітаптарында кездеспейтін ашық эротикалық сахналарды қосады. Роберт Хайнлайндың «Жануардың саны» кітабындағы екі басты кейіпкер Джон Картер сериясынан шабыт алған. Олардың бірі – Вирджиниядан келген запастағы капитан Зебадия Джон Картер, ал оның (аса жақын арада) әйелі Диджа Торис (Дити) Берроуз деп аталады. Олар технологияны пайдаланып түрлі әлемдерге саяхат жасайды және Лазар Лонгпен кездеседі.

Фильмдер

Аниматор Боб Клампетт 1930 жылдары Джон Картердің толық метражды мультфильмін жасауды жоспарлаған және бұл туралы Берроузбен әңгімелескен. Дисней фильмінің үйге арналған видео нұсқасының қосымша материалдарында анимацияның бірнеше секундтық бөлімдері кездеседі. 2009 жылғы "Марстың ханшайымы" фильмінде Джон Картер рөлін Антонио Сабато-младший ойнады, ал ханшайым Деджа Торис рөлінде Трейси Лордс ойнады. 2012 жылғы Диснейдің осы серияға жасаған бейімдеуінде Джон Картер рөлін Тейлор Китч, ал Деджа Торис рөлін Линн Коллинз ойнады.

Ойындар

Джон Картер, Марстың соғыс әміршісі рөлдік ойыны 1978 жылы Heritage Models баспасынан шықты. 2015 жылы британдық Modiphius Entertainment компаниясы Джон Картер лицензиясын алды және 2016 жылы жаңа Джон Картер рөлдік ойынын, миниатюраларды және үстел ойынын шығару жоспарларын жариялады.