"Ұлы ұйқы"

Кіріспе

1946 жылы Говард Хоукстің америкалық нуар фильмі. 1944 жылдың соңында түсірілген фильмнің шығуы бір жылдан астам уақытқа кешіктірілді, себебі студия Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуын күтіп, соғыс фильмдерін шығаруды жоспарлаған. 1945 жылы түсірілімі аяқталғаннан кейін фильмнің қысқартылған нұсқасы шетелдегі әскерилерге көрсетілді. Кешігу кезеңінде Богарт пен Бакал үйленді, ал Бакал "Құпия агент" фильміне түсті. Бұл фильм сәтсіз аяқталғандықтан, 1946 жылдың басында "Боги мен Бакал" жұптығына жұртшылықтың қызығушылығын пайдалану мақсатында қайта түсірілімдер жүргізілді. "The Big Sleep" фильмін Warner Bros. компаниясы 1946 жылдың 31 тамызында шығарды.

Сюжет

Филип Марлоу, Лос-Анджелестегі жеке детектив, генерал Стернвудтың сарайына шақырылады. Ол қызы Карменнің кітап сатушы Артур Гейгерге жеке қарызын өтеуіне көмектесуді сұрайды. Марлоу кетіп бара жатқанда, Стернвудтың үлкен қызы Вивиан оны тоқтатады. Ол әкесінің детективті жалдауының нақты себебі – бір ай бұрын жоғалған шәкірті Шон Реганды табу деп күдіктенеді. Марлоу Агнес Лоузиер қарап отыратын Гейгердің дүкеніне барады, содан кейін Гейгерді үйіне ертіп барады. Атыс дауысы мен әйелдің айқайын естіген соң, ол Гейгердің денесін, есірткі салынған Карменді және пленкасы алынып тасталған жасырын камераны табады. Карменді үйіне апарып келген соң, ол қайтып келгенде дене жоғалып кеткенін біледі. Түнде Марлоу Стернвудтың жүргізушісі Оуэн Тейлордың Лидо теңіз жағасынан шыққан лимузинде өлтірілгенін біледі, басынан соққы алған. Вивиан келесі күні таңертең Марлоу кеңсесіне Карменнің үрейлі суреттерімен келеді, негативтерді шантаж арқылы талап етеді. Марлоу Гейгердің кітап дүкеніне оралып, Джо Броудидің пәтеріне дейін машинамен ілеседі, ол бұрын Стернвудты шантаж жасаған құмар ойыншы. Содан кейін ол Карменді Гейгердің үйінің сыртында табады, ол Гейгерді Броуди өлтіргенін айтады. Оларды үй иесі, бандит Эдди Марс тоқтатады. Марлоу Броудидің пәтеріне барады, онда Агнес пен Вивианды табады. Кармен олардың суреттерін талап етеді. Марлоу оны қарусыздандырып, Вивиан мен Карменді үйлеріне жібереді. Броуди шантаждың артында тұрғанын мойындайды, Тейлордың негативтерін ұрлағанын, бірақ оны өлтіргенін жоққа шығарады. Есікті ашқанда оны атып өлтіреді. Марлоу өлтірушіні қуалайды және Гейгердің бұрынғы жүргізушісі Кэрол Лундгренді ұстайды, ол Броуди оны алдап отыр деп сендіреді. Марлоу полицияға хабарласып, Лундгренді тұтқындауға жібереді. Марлоу Марстың казиносына барып, Марстың әйелімен қашып кеткен Реган туралы сұрайды. Марс Марлоуға Вивианның құмар ойындарынан қарызы бар екенін айтады. Вивиан үлкен ставкаға ұтып, Марлоудан үйіне апаруын сұрайды. Марстың бір шалақ адамы Вивианды тонауға тырысады, бірақ Марлоу оны нокауттап қояды. Қайтып келе жатқанда Марлоу Вивианды Марспен байланысы туралы сұраққа тартып, ол ештеңе мойындамайды. Үйіне келгенде Марлоу өзін күтіп тұрған Карменді көреді. Ол Реганды ұнатпағанын айтады және Марс Вивианға жиі телефон соғатынын айтады. Ол Марлоуды азғыруға тырысқанда, ол оны сыртқа шығарып жібереді. Келесі күні Вивиан оған Реганды іздеуді тоқтату керектігін айтады; ол Мексикада табылды және ол онымен кездеседі. Марс Марлоуды одан әрі тергеуді тоқтату үшін ұрып-соқты. Оны Гарри Джонс табады: Агнеске құмар болған оның серіктесі. Джонс Марстың әйелінің қайда екенін 200 долларға ашуға ұсыныс жасайды. Марлоу онымен кездесуге барып, жасырынған жеріне алып бара жатқанда, ол Агнесті табу үшін Марс жалдаған қарулы адам Лэш Каниноны байқайды. Марлоу жасырынып отырғанда, Канино Джонсқа Агнестің мекенжайын бергенше, Джонсқа қауіп төндіреді. Кейін Канино Джонсты "ішімдікке" мәжбүрлейді, ол у болып шығады. Кейін Марлоу Джонстың Агнестің қайда екені туралы өтірік айтқанын біледі. Агнес Марлоудың кеңсесіне телефон соғып, онымен кездесуді ұйымдастырады. Ол Мона Марсты Реалито деген қала маңындағы автосервистің артында көрген. Ол келгенде Марлоуға Канино шабуыл жасайды. Ол байлаулы болып оянады, оған Мона қарап тұрады. Вивиан да келіп, Марлоуды босатып, оған қаруын алып, Каниноны өлтіруге мүмкіндік береді. Олар бірге қайтып барады, Марлоу Гейгердің үйінен Марсқа телефон соғып, Реалитода екенін айтады. Марс төрт адаммен келіп, сыртта тосқауыл құрды. Марс Марлоуға таңғалып кіреді, ол оны Вивианды шантаждады деп айыптайды, өйткені Кармен Реганды өлтірді; Марс оның сенімділігіне күмәнданады. Содан кейін ол Марсты сыртқа шығарып, өзін өз адамдары атып өлтіреді. Марлоу полицияға хабарласып, Марс Карменді жасыру үшін Реганды өлтіргенін айтады. Сонымен қатар, ол Вивианды әпкесіне психиатриялық көмек қажет екендігіне сендіреді. Вивиан Марлоуға өзінің проблемаларын мойындайды, бірақ "Сіз түзете алмайтын ештеңе жоқ" дейді.

Philip Marlowe, a private detective in Los Angeles, is summoned to the mansion of General Sternwood, who wants to resolve a series of personal debts his daughter Carmen owes to bookseller Arthur Geiger. As Marlowe leaves, Sternwood's older daughter Vivian stops him. She suspects her father's true motive for hiring a detective is to find his protégé Sean Regan, who had disappeared a month earlier. Marlowe goes to Geiger's shop, which is minded by Agnes Lowzier, and then follows Geiger home. Hearing a gunshot and a woman's scream, he breaks in to find Geiger's body and a drugged Carmen, as well as a hidden camera minus its film. After taking Carmen home he returns and discovers that the body has disappeared. During the night Marlowe learns that Sternwood's driver, Owen Taylor, has been found dead in a limousine driven off the Lido Pier, having been struck on the back of the head. Vivian comes to Marlowe's office the next morning with scandalous pictures of Carmen that she received with a blackmail demand for the negatives. Marlowe returns to Geiger's bookstore and follows a car to the apartment of Joe Brody, a gambler who previously blackmailed Sternwood. He then finds Carmen outside Geiger's house, where she insists that it was Brody who killed Geiger. They are interrupted by the landlord, gangster Eddie Mars. Marlowe goes to Brody's apartment, where he finds Agnes and Vivian. They are interrupted by Carmen, who wants her photos. Marlowe disarms her and sends Vivian and Carmen home. Brody admits he was behind the blackmailing, having stolen the negatives from Taylor, but denies having murdered him. Answering his door he is shot dead. Marlowe chases the killer and apprehends Carol Lundgren, Geiger's former driver, who believes Brody is swindling him. Marlowe calls the police to arrest Lundgren. Marlowe visits Mars' casino where he asks about Regan, who supposedly ran off with Mars' wife. Mars is evasive and tells Marlowe that Vivian is running up gambling debts. Vivian wins a big wager and then wants Marlowe to take her home. A stooge of Mars' attempts to rob Vivian, but Marlowe knocks him out. While driving back, Marlowe presses Vivian on her connection with Mars but she admits nothing. Back at home, Marlowe finds a flirtatious Carmen waiting for him. She says she did not like Regan and mentions that Mars calls Vivian frequently. When she attempts to seduce Marlowe, he throws her out. The next day, Vivian tells him he can stop looking for Regan; he has been found in Mexico and she is going to see him. Mars has Marlowe beaten up to stop him from investigating further. He is found by Harry Jones: an associate of Agnes who is besotted with her. Jones conveys her offer to reveal Mars' wife's location for $200. When Marlowe goes to meet him and be taken to her hiding place, he spots Lash Canino, a gunman hired by Mars, who is there to find Agnes. As Marlowe watches from hiding, Canino threatens Jones until Jones tells him Agnes' address. Canino then forces Jones to have a "drink" which turns out to be poison. Afterward, Marlowe discovers that Jones lied about Agnes' location. Agnes telephones the office while Marlowe is still there, and he arranges to meet her. She has seen Mona Mars behind an auto repair shop near a town called Realito. When he arrives, Marlowe is attacked by Canino. He awakes tied up, with Mona watching over him. Vivian is also present and frees Marlowe, allowing him to get his gun and kill Canino. They drive back together and Marlowe calls Mars from Geiger's house, pretending to be still in Realito. Mars arrives with four men, who set up an ambush outside. He enters, surprised to see Marlowe, who accuses him of blackmailing Vivian, as Carmen had killed Regan; Mars claims she did this in a mental haze, though Marlowe doubts Mars' credibility. He then forces Mars back outside, where he is shot by his own men. Marlowe calls the police, telling them that Mars killed Regan to cover for Carmen. He also convinces Vivian that her sister needs psychiatric care. Vivian then confesses to Marlowe of her own problems, but that there's "Nothing you can't fix."

Жазу

"Ұлы ұйқы" өзінің күрделі сюжетімен танымал. "To Have and Have Not" сияқты, түсірілім барысындағы үнемі өзгерістерге байланысты түсірілім кезінде дайын сценарий болған жоқ. Сценарийді жасауға Хоукс және үш жазушы қатысты. Ли Брэкет пен Уильям Фолкнер бастапқы нұсқаның бөлімдерін кезекпен жазып, соңғы нұсқасын тапсырғаннан кейін жұмыстан кетті. Роман бойынша, Гайгер заңсыз және көбінесе ұйымдасқан қылмыспен байланысты болған порнография сатады, сонымен қатар ол Лундгренмен қарым-қатынаста болатын гомосексуал. Кармен Гайгердің үйінде, ал кейін Марлоудың төсегінде жалаңаш болып бейнеленеді. Фильмде Гайгер мен Лундгреннің сексуалдық бағдары туралы ештеңе айтылмайды, себебі гомосексуализмге тікелей сілтеме жасауға тыйым салынған. Чендлерге телеграмма жіберілді, ол 1949 жылдың 21 наурызындағы досы Джейми Гамильтонға жазған хатында: "Маған телеграмма жіберіп сұрады, бірақ шындығында мен де білмеймін" деді.

Кастинг

Нина Фоч Кармен рөліне кастингтен өтті. Агнес рөліне Соня Даррин таңдалды. Хокс оның алғашқы экрандық сынағын ұнатпады, бірақ оның макияжы мен киім-кешегіне түзетулер енгізіп, тағы бір сынақтан кейін, оны рөлге бекітті. Фильм аяқталғаннан кейін Warner Bros. студиясының басшысы Джек Л. Уорнер оның агенті Артур Пайнмен дауласып қалғандықтан, оның есімі фильмнің титрлерінен алынып тасталды.

Өндіріс

Фильмнің негізгі түсірілімі 1944 жылдың 10 қазанынан 1945 жылдың 12 қаңтарына дейін Warner Bros. студиясының алаңында жүргізілді.

Өндірістен кейінгі

1945 жылдың наурыз айында пост-өндіріс аяқталғанымен, Warner Bros. соғыс тақырыбындағы фильмдердің жиналымын шығарғанша "The Big Sleep" фильмінің шығуын кейінге шегерді. Соғыс аяқталып бара жатқандықтан, студия көрермендердің фильмдерге деген қызығушылығын жоғалтуынан қорқып, "Ұлы ұйқы" тақырыбының мәңгілік екенін айтты. Дегенмен, фильмнің соғыс уақытындағы өндірісіне қатысты бірнеше көрсеткіштер бар, мысалы, Марлоуды бір сахнада көліктіретін әйел такси жүргізушісі, соғысқа шақырылғаннан кейін көптеген ерлердің кәсіптерін әйелдердің иеленуі. Соғыс уақытындағы рациондау фильмге де әсер етеді: қаза болған адамдар "қызыл жетон" деп аталады, бұл соғыс кезіндегі ет рациондауын білдіреді, ал Марлоудың машинасының төменгі жолаушы терезесінде "B" бензин рациондау белгісі бар, ол оның соғысқа қатысу үшін маңызды екенін көрсетеді және осылайша аптасына сегіз галлон бензин алуға құқылы. "Ұлы ұйқы" фильмін аяқтағаннан кейін, Богарт Мейо Метоттан ажырасып, 1945 жылдың мамырында Бакаллға үйленді. Маусым айында Бакалл Богартсыз түсірілген алғашқы фильмі "Сергек агент" түсірілімін бастады. 1945 жылдың қарашасында шыққан фильм сыншылар тарапынан сәтсіздікке ұшырады, Бакаллдың актерлік шеберлігі сынға ілікті. "Боги мен Бакалл" құбылысын пайдалану үшін Бакаллдың агенті Чарльз К. Фельдман студиядан "Ұлы ұйқы" фильмінің кейбір сахналарын қайта түсіруді сұрады. Warner келісті және бұл сахналар 1946 жылдың қаңтар айының басында түсірілді. Time журналының киносыншысы Джеймс Эйджи фильмді "не болып жатқанына немесе неге болып жатқанына қарамастан, оқиғаға қызығушылық танытқандарға арналған ояу ойын" деп атады, бірақ "сюжеттің ең жасыраулы, түс көру сияқты бұлқынысы – артықшылық, және оның тек бірі ғана" деп мәлімдеді; ол Богартты "ең күшті" деп сипаттады және Хоукс "тіпті адал экранда да үлкен қаланың әсемдігі мен жамандығын, есірткіге тәуелділік, көшперизм және адалдық белгілерімен сыпайы түрде көрсетеді" деді, ал Лорен Бакалдың рөлін "жас пантера" деп сипаттады.

Марапаттар

2003 жылы AFI Филип Марлоуды кинодағы 32-ші ең ұлы кейіпкер деп атады. Фильм 2012 жылы Sight & Sound сыншыларының барлық уақыттағы ең ұлы фильмдер туралы дауыс беруінде 202-орынды иеленді және екі режиссердің дауысын алды. Жапондық режиссер Акира Куросава «Ұлы ұйқы» фильмін өзінің сүйікті 100 фильмінің бірі деп атады. Роджер Эберт фильмді өзінің «Ұлы фильмдер» тізіміне қосты және былай деп жазды:

Чандлердің түпнұсқа сөздеріне сүйене отырып, өздерінің ерекше бояуларын қосып, сценарийшілер (Уильям Фолкнер, Жюль Фуртман және Ли Брэкет) ең көп цитата келтірілетін сценарийлердің бірін жазды: фильмде әдемі нәрсеге емес, өте өткір ақылға күлуге тап боласың, мұндай жағдай сирек кездеседі.

Үй медиасы

2000 жылы "The Big Sleep" DVD нұсқасы 1-ші аймақта (АҚШ және Канада) шығарылды. Бұл екі жақты, бір қабатты диск; А жағында 1946 жылғы театрлық нұсқасы (114 мин), ал Б жағында 1945 жылғы нұсқасы (116 мин). 1946 жылғы ашылу титрлері екі нұсқада да бар, соның ішінде Пегги Кнудсен де бар, ол түпнұсқа нұсқада ешқашан көрінбейді. Ал түпнұсқа актриса Пэт Кларкқа ешқандай сілтеме жасалмайды. DVD-де сондай-ақ 1997 жылғы деректі фильмнің 16 минуттық, монтаждалған нұсқасы бар, ол екі нұсқаны салыстырады және 1945 жылғы нұсқаны қалпына келтіруде жұмыс істеген Роберт Гиттпен баяндалған. Киносыншы Уолтер Чау "The Big Sleep" және "To Have and Have Not" (1944) фильмдерінің DVD шығарылымдары туралы былай деп жазады: "The Big Sleep толық экранға көшірілуі көбінесе жақсы, бірақ, тағы да, кристалдай емес, бірақ бұрынғы суреттегі бұлыңғырлық жоқ. Көлеңкелердің егжей-тегжейлілігі күшті – "The Big Sleep" түс көру сияқты болғандықтан бұл маңызды, – және жарықтығы біркелкі болмаса да, бұл қатты алаңдатуға жеткіліксіз. DD 1.0 дыбысы жақсы." 2015 жылы Warner Bros. компаниясы Blu-ray нұсқасын шығарды. Ол "теңіз артындағы әскери қызметшілерге көрсетілген 1945 жылғы фильмнің монтажын қамтиды, ол екі минутқа ұзартылған және ресми шығарылымда қолданылмаған көріністерді қамтиды".