Сезімдерден тәуелсіз философиялық ұғым

Кіріспе

Философиялық ұғым. Философияда ноуменон (/n//uː//m//ə//n//ɒ//n/, /n//aʊ//; грек тілінен: noumena) – адам сезімдеріне тәуелсіз барлыққа ие объект ретінде қарастырылатын білім. Ноумен термині көбінесе сезімдердің кез келген нысанына сілтеме жасайтын құбылыс терминімен салыстырылады немесе оған қатысты қолданылады. Иммануил Кант ноумен ұғымын алғаш рет трансценденттік идеализмінің аясында дамытты, адамның сезімталдығы тек қабылдаушы болғандықтан ноумендік әлемнің бар екенін білеміз, бірақ ол өзі сезімтал емес және демек, бізге басқаша білуге келмейді. Кант философиясында ноумен көбінесе танылмайтын "өз-өзінің нәрсесімен" (Ding an sich) байланыстырылады. Дегенмен, екеуінің арасындағы қарым-қатынастың мәні Канттың еңбектерінде нақты көрсетілмеген, нәтижесінде Кант зерттеушілері арасында пікірталас тудырады.

Этимология

Грек сөзі νοούμενoν (көпше түрі νοούμενα) – νοεῖν сөзінің ортаңғы, пассивті, қазіргі уақыттық есімшесі, ал ол өз кезегінде νοῦς сөзінен туындаған, ол атик диалектіндегі [[wikt:νόος]] сөзінің қысқартылған түрі. Ағылшын тілінде оған шамамен "ойланылған нәрсе" немесе "ойлау актісінің нысаны" деген мағына жақын.

Тарихи алдыңғылары

Үнді Веданта философиясы (әсіресе Адвайта), тамырлары Веда дәуіріне дейін жетеді, атман (жаны) ноуменон сияқты ұғымдармен сипатталады. Платонның осыған ұқсас түсініктері туралы Тед Хондерич былай деп жазады: "Платонның идеялары мен формалары – ноумена, ал құбылыстар – сезімдерге көрінетін нәрселер. Бұл екіұстылық Платонның дуализмінің ең ерекше белгісі; ноумена мен ноуменалды әлем ең жоғары білімнің, шындықтардың және құндылықтардың нысандары болып табылады, бұл Платонның философияға қосқан ең маңызды үлесі."

Шолу

Канттың "Таза ақыл-ойды сындау" еңбегінде айтылғандай, адам түсінігі "түсініктің ұғымдары" немесе ақыл-ойында тәжірибеден бұрын табылған және сыртқы тәжірибелерді мүмкін ететін, ақыл-ойының ұтымды қабілеттеріне қарсы тұратын түсініктің таза санаттарымен құрылымдалған. Канттың пікірінше, егер адам ноуменаны (дүниенің жұмыс істеуін зерттеу, талдау немесе анықтау объектілерін) сипаттауға немесе жіктеуге ұғымды қолданса, ол бір мезгілде сол объектілердің байқалатын көріністері – құбылыстарды сипаттаудың немесе жіктеудің тәсілін де қолданады. Кант адам түсінігінің ақылға түсетін құбылыстарды түсінуге және интуитивтік тұрғыдан сезінуге мүмкіндік беретін әдістерді көрсетті: трансценденттік эстетика, сондай-ақ трансценденттік аналитика, трансценденттік логика және трансценденттік дедукция ұғымдары. Канттың "түсініктің санаттары" – бұл адам санасының принциптері, олар біз өмір сүріп жатқан әлемді түсінуге тырысуда міндетті түрде қолданылады (яғни, "өздеріндегі нәрселерді" түсінуге немесе түсінуге ұмтылуда). Әр жағдайда "трансценденттік" сөзі адам ақылының құбылыстардың формасын және олардың арасындағы тәртіпті түсіну немесе қабылдау үшін жасауы керек процеске қатысты. Кант тікелей байқаудан немесе тәжірибеден "асып түсуді" – байқалатын құбылыстармен сәйкес келуге ұмтылу үшін ақыл мен жіктемелерді пайдалану деп түсіндіреді. Адамдар осылайша құбылыстарды түсіндіре алады, бірақ осылайша табиғи әлемнің нақты объектілері мен динамикасын, олардың ноуменальді өлшемін ешқашан толық біле алмайды – бұл құбылыстарға қарама-қарсы, адам түсінігінің шегінен шығатын нәрсе. Канттың сыны бойынша, біздің санамыз ғаламның әртүрлі аспектілерінің құрылымы мен тәртібімен пайдалы, тіпті дәл жолдармен байланыстыруға тырысуы мүмкін, бірақ "өздеріндегі нәрселерді" (ноуменаны) тікелей біле алмайды. Керісінше, біз физикалық сезімдер арқылы қабылданатын нәрселердің – құбылыстардың – көріністерін байқау арқылы және осы қабылдауларды санада реттеу арқылы адамның ұтымдық қабілеттерінің "өздеріндегі нәрселерге" жете алатын деңгейін анықтауымыз керек, соның арқасында оларды рационалды жүйеде түсінуге пайдаланатын рационалды санаттардың дұрыстығын бағалаймыз. Бұл рационалды жүйе (трансценденттік аналитика) – түсініктің санаттары эмпирикалық жағдайларға тәуелді емес. Кант бойынша, біз физикалық сезімдер арқылы білетін объектілер – бұл тек түсініктің априорлық немесе санаттары арқылы түсіндірілетін, Кант трансценденттік объект деп атаған белгісіз нәрселердің бейнелері ғана. Бұл белгісіз нәрселер ноуменде көрініс табады, бірақ біз оларды физикалық сезімдеріміз арқылы қабылдаудың шектеулеріне байланысты олардың қалай және неге екенін ешқашан біле алмаймыз, сондықтан "өздеріндегі нәрсе" туралы толық білімге жете алмаймыз.

As expressed in Kant's Critique of Pure Reason, human understanding is structured by "concepts of the understanding" or pure categories of understanding, found prior to experience in the mind and which make outer experiences possible as counterpart to the rational faculties of the mind. By Kant's account, when one employs a concept to describe or categorize noumena (the objects of inquiry, investigation or analysis of the workings of the world), one is also employing a way of describing or categorizing phenomena (the observable manifestations of those objects of inquiry, investigation or analysis). Kant posited methods by which human understanding makes sense of and thus intuits phenomena that appear to the mind: the concepts of the transcendental aesthetic, as well as that of the transcendental analytic, transcendental logic and transcendental deduction. Taken together, Kant's "categories of understanding" are the principles of the human mind which necessarily are brought to bear in attempting to understand the world in which we exist (that is, to understand, or attempt to understand, "things in themselves"). In each instance the word "transcendental" refers to the process that the human mind must exercise to understand or grasp the form of, and order among, phenomena. Kant asserts that to "transcend" a direct observation or experience is to use reason and classifications to strive to correlate with the phenomena that are observed. Humans can make sense out of phenomena in these various ways, but in doing so can never know the "things in themselves", the actual objects and dynamics of the natural world in their noumenal dimension this being the negative, correlate to phenomena and that which escapes the limits of human understanding. By Kant's Critique, our minds may attempt to correlate in useful ways, perhaps even closely accurate ways, with the structure and order of the various aspects of the universe, but cannot know these "things in themselves" (noumena) directly. Rather, we must infer the extent to which the human rational faculties can reach the object of "things in themselves" by our observations of the manifestations of those things that can be perceived via the physical senses, that is, of phenomena, and by ordering these perceptions in the mind help infer the validity of our perceptions to the rational categories used to understand them in a rational system. This rational system (transcendental analytic), being the categories of the understanding as free from empirical contingency. According to Kant, objects of which we are cognizant via the physical senses are merely representations of unknown somethings—what Kant refers to as the transcendental object—as interpreted through the a priori or categories of the understanding. These unknown somethings are manifested within the noumenon—although we can never know how or why as our perceptions of these unknown somethings via our physical senses are bound by the limitations of the categories of the understanding and we are therefore never able to fully know the "thing in itself".

Ноуменнің шектейтін ұғымы

Кант айтқандай, тіпті ноуменаны білу мүмкін болмаса да, ол шектеулі ұғым ретінде қажет. Олар болмаса, тек құбылыстар ғана болар еді, ал біздің құбылыстарымызды толық білуге мүмкіндігіміз болғандықтан, белгілі бір мағынада біз бәрін білген болар едік. Оның сөздерімен:

Әрі қарай, сезімталдық интуицияның өздерінің нәрселеріне дейін кеңеюіне жол бермеу және осылайша сезімталдық білімнің объективті жарамдылығын шектеу үшін ноумен ұғымы қажет. Біздің түсінігіміз осы ноумен ұғымы арқылы иеленетін нәрсе – теріс кеңейту; яғни, түсінік сезімталдық арқылы шектелмейді; керісінше, ол өзі сезімталдықты шектейді, өзімен-өзі нәрселерге (көріністер ретінде қарастырылмаған нәрселерге) ноумена терминін қолданады. Бірақ осылай істеу арқылы ол өзіне де шек қояды, бұл ноуменаларды ешқандай категория арқылы біле алмайтынын мойындайды, сондықтан оларды тек белгісіз бір нәрсе ретінде ойлауға тиіс. Сонымен қатар, Кант үшін ноуменальдық әлемнің болуы ақыл-ойының оның тиісті шекаралары деп санайтын нәрсемен шектейді, дәстүрлі метафизиканың көптеген сұрақтарына, мысалы, Құдайдың, жанның және ерік бостандығының бар екендігіне ақыл-ой жауап бере алмайды. Кант мұны өзінің білім туралы анықтамасынан – «берілген бейнелерді объектіге қатысты анықтау» деп түсіндіреді. Бұл заттардың құбылыста көрінбейтіндігіне байланысты, Кант оларды «тек құбылыстармен байланысты біліммен» жұмыс істейтін санаға таныстыру мүмкін емес деп айта алады. Бұл сұрақтар, ең соңында, «сенімнің, бірақ ақыл-ойының емес» пәні болып табылады.

Екі мақсатты және екі жақты түсіндіру

Кант ғалымдары осы нәрсенің өзіне қатысты екі қарама-қайшы түсінікті ұзақтан бері талқылап келеді. Бірі – екілік объектілер көзқарасы, онда нәрсенің өзі одан туындайтын құбылыстардан өзгеше бірлік болып табылады. Екіншісі – екі жақты көзқарас, онда нәрсенің өзі және оның көрінуі – бір нәрсенің екі "жағы". Бұл көзқарас "өз-өзіндегі заттар" (Dinge an sich selbst betrachtet) деген тіркестің көптеген жағдайларда "өз-өзінде қарастырылған заттар" деген тіркестің қысқартылған түрі екендігі туралы мәтіндік фактімен қолдалады. Біз заттарды физикалық сезімдер арқылы қабылдаудан өзгеше түрде көре алмаймыз, бірақ оларды сезімталдықтан (физикалық қабылдаудан) бөлек ойлай аламыз; осылайша нәрсенің өзі бір түрлі ноумен, яғни ойдың объектісі болады.

Кантқа дейінгі сын

Ноумен термині Кант пайда болғанға дейін кеңінен қолданылмағанмен, оның негізінде жатқан идея – материяның белгілі бір құбылыстарды тудыратын абсолюттік болуы – тарихи тұрғыдан сынға ұшырады. Джордж Беркли, Канттан бұрын, байқаушы санадан тәуелсіз материяның метафизикалық тұрғыдан мүмкін емес екенін айтты. Материяға тән пішін, түс, иіс, текстура, салмақ, температура және дыбыс сияқты қасиеттердің барлығы санаға байланысты, олар тек салыстырмалы қабылдауға, абсолюттік емес, мүмкіндік береді. Мұндай саналардың (әсіресе, құдіретті сананың) толыққанды болмауы осы қасиеттерді байқауға, тіпті көзге елестетуге де мүмкін емес етеді. Беркли осы философияны "материалдық емесшілік" деп атады. Қысқасы, санасыз материя болуы мүмкін емес.

Шопенгауердің сын-пікірлері

Шопенгауэр Канттың ноумен сөзін дұрыс қолданбағанын айтты. Ол өзінің "Кант философиясын сындау" еңбегінде түсіндірді, ол алғаш рет "Еркік және бейнелеу ретіндегі әлем" кітабының қосымшасы ретінде жарық көрді: Кант толығымен назардан тыс қалдырған абстрактілі және интуитивті таным арасындағы айырмашылық ежелгі философтардың φαινόμενα [phainomena] және νοούμενα [nooumena] деп атаған нәрсесі еді; осы терминдердің арасындағы қарама-қайшылық пен салыстыруға келмейтіндігі Элеаттар философиясында, Платонның идеялар туралы ілімінде, Мегаралықтардың диалектикасында, кейіннен схоластикада және номинализм мен реализм арасындағы қақтығыста өте жемісті болды. Бұл соңғы қақтығыс Платон мен Аристотельдің қарама-қарсы тенденцияларындағы тұқымның кейінгі дамуы еді. Бірақ, φαινομένα және νοούμενα терминдері қолданыста болған мәселені толығымен және жауапкершіліксіз елемеген Кант, содан кейін осы терминдерді иесіз қалғандай алып, оларды заттардың өздері мен олардың көріністерін белгілеу үшін пайдаланды. Ноуменнің "ойланған" деген бастапқы мағынасы, Канттың бақылаушы санасындағы бейнелер ретіндегі барлықтарынан бөлек жатқан нәрселерді білдіретін "заттың өзімен" үйлесімсіз. Бұл үзіндіге қосымша ретінде Шопенгауэр Секст Эмпириктың "Пирронизмнің сызбалары" (I кітап, 13 тарау) еңбегінен төмендегі мәтінді келтіреді, ол ежелгі философтардың пікірінше құбылыс пен ноумен арасындағы бастапқы айырмашылықты көрсетеді: νοούμενα φαινομένοις ἀντετίθη Ἀναξαγόρας ('Анаксагор ойлаған нәрсені көрінетін нәрсеге қарсы қойды.')