Кіріспе

Араб әлемінен шыққан еврейлер (арабша: اليهود العرب) – Араб әлемінде тұратын немесе Араб әлемінен шыққан еврейлерді атау үшін қолданылатын термин. Бұл термин саяси тұрғыдан даулы, көбінесе сионистер немесе өздерін Мизрахи еврейлері деп тануды қалайтын, Араб әлемінде тамырлары бар еврейлердің арасында қолданылмайды. 1948 жылы Израиль құрылғаннан кейін көптеген еврейлер Араб елдерінен қоныс аударды немесе қуылды және Израиль, Батыс Еуропа, АҚШ және Латын Америкасында қоныстанды. Араб көпшілігі тұратын елдердегі еврейлер тарихи түрде әртүрлі еврей-араб диалектілерін негізгі қауымдық тіл ретінде қолданған, ал иврит литургиялық және мәдени мақсаттар үшін (әдебиет, философия, поэзия және т.б.) пайдаланылған. Олардың мәдениетінің көптеген аспектілері (музыка, киім, тағам, синагогтар мен үйлердің архитектурасы және т.б.) жергілікті араб халқымен ортақ белгілерге ие. Олар көбінесе сефардтық еврейлік литургиясын ұстанады және (олардың ұрпақтарын есептегенде) Мизрахи еврейлерінің ең ірі бөлігін құрайды. Голда Мейр 1972 жылы Ориана Фаллачимен сұхбаттасқанда Араб елдерінен шыққан еврейлерді «Араб еврейлері» деп атағанмен, бұл терминнің қолданылуы даулы, себебі Араб елдерінен шыққан еврейлердің көпшілігі өзін араб деп санамайды және Арабтармен бірге өмір сүрген еврейлердің көпшілігі өздерін «Араб еврейлері» деп атамайды немесе солай қарастырмайды. Араб тілінде сөйлейтін еврейлерді білдіретін, одан бұрын қолданылған термин – Мустағараби еврейлері. Соңғы онжылдықтарда кейбір еврейлер өздерін Араб еврейлері деп таныстырды, мысалы, Элла Шохат, ол бұл терминді сионистік құрылымдардың еврейлерді ашкеназдық немесе Мизрахилік деп жіктеуіне қарсы қоя отырып қолданады; оның пікірінше, соңғылары арабтар сияқты қанаушылыққа ұшырады. Ал Альберт Мемми сияқты басқа еврейлер Араб елдеріндегі еврейлердің Араб еврейлері болғысы келгенін айтады, бірақ ғасырлар бойы араб мұсылмандарының жасаған зұлымдықтарына байланысты бұған мүмкіндік болмады, енді бұл мүмкіндік те өткен. Бұл термин көбінесе постсионистер мен араб ұлтшылдары тарапынан қолданылады. Сондай-ақ, бұл термин Араб тегі бар еврейлерге, мысалы, Барух Мизрахи немесе Насрин Кадриге, немесе еврей-араб тегі бар адамдарға, мысалы, Люси Аюбқа қатысты болуы мүмкін.

Терминология

Араб тіліндегі al Yahūd al ʿArab және еврейше Yehudim `Aravim сөздері сөздік мағынасында "араб еврейлері" дегенді білдіреді, бірақ қазіргі уақытта мизрахи текті израильдіктер бұл терминді ұнатпайды, оны кемсітуші деп санайды. Бұл терминді Осман империясының соңғы кезеңдерінде Палестинада қолданылған ұқсас атаудан ажырату қажет, онда араб палестиналықтар еврей отандастарын "арабта туған еврейлер" (Yahud awlad ʿArab) деп атаған, оны да "араб еврейлері" деп аударуға болады. Тарихшы Эмили Бенишу Готтрих "араб еврейі" термині көбінесе жер аударылғандардың өзіндік санасы екенін, алғаш рет әдебиет және мәдениеттану сияқты академиялық салаларда теориялық тұрғыда қалыптасқанын және осы салаларда ерекше маңызға ие екенін айтады. 1993 жылы Аммиэль Алкалей "Еврейлер мен арабтардан кейін" атты еңбегінде осы терминнің мағынасын қайта жаңғыртуға тырысты. Шенхав пен Хевердің сөзіне сүйенсек, "араб еврейлері" термині бұрын араб елдерінде тұратын еврейлерді сипаттау үшін кеңінен қолданылған, бірақ 1950 және 1960 жылдары Израильге келгеннен кейін саяси лексикадан мүлдем шығарылған. Кейіннен бұл термин 1990 жылдары қайтадан қолданысқа түсті. Дегенмен, "Израильде араб текті еврейлердің өте азы өзін "араб еврейі" деп атайды", себебі бұл термин "мәдени және саяси авангардтың белгісі" саналады. Араб әлемінде қалған еврейлер де еврей-араб тілінен бас тартты. Амнон Раз Кракоцкин араб елдерінен шыққан еврейлер араб мәдениетімен байланысқа түскендіктен, оларды арабтар деп санауға болады, тіпті олар өзін "араб еврейлері" деп санамаса немесе араб ұлтшылдығын қолдамаса да.

Араб ұлтшылдығында

"Араб еврейлері" термині Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс елдерінде тұратын Таяу Шығыс текті яһудилер тарапынан қолданылды, олардың түрік емес екенін және жау шетелдіктер ретінде қарастырылмауы керек екенін дәлелдеу үшін. Бүгінде кейбір елдерде газеттер мен ресми органдар бұл терминді еврейлік идентиті діни мәселе, ал этностық немесе ұлттық емес екенін көрсететін ретінде қолданады. Көптеген яһудилер бұған келіспейді, бұл терминді қолданбайды және олар үшін яһуди диаспорасын діни топқа дейін кемсітуге бағытталған, яһудилік идентитінің бар екенін жоққа шығару мақсатында қолданылса, тіпті оны қорлау деп санайды. Дегенмен, кейбір мизрахи белсенділері, әсіресе Араб елдерінде тумаған немесе жас кезінде эмиграциялағандар, өздерін араб еврейлері деп атайды. Араб еврейінің идентитін зерттеген белгілі авторлардың қатарында Наим Гилади, Элла Хабиба Шохат, Сами Шалом Четрит және Дэвид Рабия бар. Салим Тамаридің сөзіне сүйенсек, "араб еврейі" термині көбінесе шығыс яһудилерінің (сефардтар мен мизрахилердің) Осман империясының ыдырауына дейін пайда болған араб ұлттық қозғалысымен сәйкестенген тарихи кезеңді білдіреді. Бұл 1839 жылғы Осман әкімшілік реформалары кезінде Осман Сириясындағы мұсылман және христиан отандастарымен ортақ тіл мен мәдениетке байланысты болды. Бұл терминді Элла Шохат енгізді. Элла Шохат сионистік тарихнама араб еврейінің гибридтік идентитін қабылдай алмағанын және Израильге келгеннен кейін араб әлемінен яһудилердің арабтығын және шығыстығын жою бағдарламасын бастағанын айтады. Біртектілікті қамтамасыз ету үшін сионистер діни ортақтыққа және романтикалық өткенге баса назар аударды. Ол "мизрахим" терминін қолдану белгілі бір мағынада сионистік жетістік деп санайды, өйткені ол ислам әлемінен бөлінген біртұтас идентитітін жасады. Бұл ислам әлеміне байланысты бұрынғы көп қырлы идентитіттерді, соның ішінде араб еврейлері ретінде сәйкестендіруді де алмастырды. Ол сефардтардың арабтарға қарсы дұшпандығы көбінесе өзіне деген жеккөрушілікке байланысты деп санайды. Шохаттың тағы бір аргументі – Израильдің демографиялық тұрғыдан араб елі болып табылатыны. Израильдік социолог Шенхав мизрахи яһудилерін араб яһудилері ретінде қарастырудың бастауын зерттеді. Ол сионизмді үш бір мезгілдегі және өзара байланысты категорияны қамтитын идеологиялық практика ретінде қарастырады: "Ұлт", "Дін" және "Этнос". Ұлттық топқа кіру үшін олар "арабтан арылуы" керек еді. Шенхавтың пікірінше, дін арабтар мен араб яһудилерін ажыратады, осылайша араб яһудилері арасында ұлттылықты белгілейді. Дэвид Рабия сионистік қозғалыстың еврей мемлекетін құруға жеткенімен, араб яһудилері мен палестиналықтарға өтелмейтін зиян келтіргенін айтады. Ол Израильдің сионистік ашкеназилердің ықпалы төмендеген постсионистік дәуірге енгенін айтады. Еуропалық текті көптеген яһудилер Израильдің батыстық сипатын жоғалтуына байланысты елден кетуді таңдайды. Ол өзін араб яһудиі ретінде таниды және бұл анықтаманы одан да ертерекке дейін жеткізеді, Исламның 7-ғасырда пайда болуынан бастап 20-ғасырдың ортасына дейін Араб әлемінде сақталған араб яһудилерінің ұзақ тарихын атап өтеді.

"Араб еврейлері" терминінің сын-пікірлері

"Араб еврейлері" терминіне қарсы басты аргумент, әсіресе араб елдерінен шыққан еврей қауымдастықтары арасында, еврейлер – диаспора және этникалық топ, жай ғана "діни" топ емес, "араб" термині солай ұғындырғандай. Дарио Микколи бұл терминді анахронизм деп санайды және қолданбайтынын мәлімдейді. Джонатан Марк Грибец тарихи зерттемелерде осы терминді сынсыз қолдануға қарсы ескертеді, оны ерекше емес деп қарастырады. Аризона штатындағы Пима қауымдық колледжінің оқытушысы Эдит Хаддад Шакед "араб еврейі" тұжырымын сынап, араб мұсылмандары мен араб христиандары бар екенін, бірақ еврейлер арабтармен бірге өмір сүрген кезде "араб еврейі" немесе "еврей араб" деген ұғым болмағандығын айтады. 1975 жылы Альберт Мемми былай деп жазды: ""Араб еврейлері" термині, әрине, дұрыс емес. Мен оны ыңғайлы болу үшін қолданамын. Мен тек қана біздің араб деп аталатын елдердің түпкі тұрғындары екенімізді, арабтар келгенге дейін осы жерлерде өмір сүргендігімізді көрсетуге тырысамын, соның салдарынан біз олармен тіл, дәстүр және мәдениетті бөлістік. Біз "араб еврейлері" болғымыз келді. Егер біз бұл ойдан бас тартсақ, себебі ғасырлар бойы мұсылман арабтары оның іске асуына немқұрайлылықпен және қатыгездікпен кедергі келтірді. Енді бізге "араб еврейі" болуға тым кеш." "Араб еврейлеріне" қарсы пікірді қолдайтындардың көпшілігі – араб елдерінен шыққан еврейлер. Мұхаммед басшылығымен мұсылман әскерлерінің Бану Курайзаға шабуыл жасағаннан кейін.

Израильдегі араб еврейлері

Қазіргі сионистік қозғалыстан бұрын, Оңтүстік Левант аймағында Ескі Ишув деп аталатын еврей қауымдастықтары өмір сүрді. Ескі Ишув үш топтан тұрды: Испан сарайынан қуылғаннан кейін Мамлюк сұлтанаты мен ерте Осман империясына көшіп келген, ладино тілінде сөйлейтін Сефард еврейлері; 18 және 19 ғасырларда Осман Палестинасына көшіп барған Шығыс Еуропалық хасидтік еврейлер; және Екінші ғибадатхана қиратылғаннан бері Палестинада тұрып, мәдени және тілдік тұрғыдан арабтанған муста’араб еврейлері. 20 ғасырда қоғам поляризацияланып, қақтығыс күшейген кезде муста’арабтар тарап таңдауға мәжбүр болды – бірі жаңадан пайда болған сионистік қозғалысқа, екіншілері араб немесе палестиналық ұлтшылдыққа қосылды. Тағы бір топ араб еврейлері Осман империясын толығымен тастап, Сириялық және Палестиналық еврейлермен бірге Америка Құрама Штаттарына эмиграциялады. Палестиналық муста’арабтардың ұрпақтары бүгінде Израильде тұрады, бірақ уақыт өте көптегендері сефард қауымдастығына сіңіп кетті.

Аргентина

Араб еврейлері Аргентинаға арабтардың көшіп келуінің бір бөлігі болды және Аргентинаның араб және еврей қауымдастықтары арасында байланыс құруға атсалысты. Аргентинадағы араб еврейлерінің көп бөлігі Сирия мен Ливаннан келген. Аргентиналық ғалым Игнасио Клихтың сөзіне сәйкес, "араб тілінде сөйлейтін яһудилер өздерін туған жері мен мәдениеті ортақ адамдармен жақын сезінді, бұл байланыс идиш тілінде сөйлеп, бір Құдайға дұға ететін яһудилермен байланысқаннан кем емес".

Франция

Францияда көптеген араб еврейлері тұрады, олардың көп бөлігі Алжирден келген.

Ұлыбритания

2011 жылғы Ұлыбритания халық санағына сәйкес, Англия мен Уэльстегі арабтардың 0,25%-ы және Шотландиядағы арабтардың 0,05%-ы өзін яһуди дінінің жататынына жатқызды.

Америка Құрама Штаттары

Көптеген араб еврейлері Нью-Йорк қаласына қоныс аударған және сефард қауымын құрған. Бұл қауымның орталығы Бруклинде орналасқан және негізінен сириялық яһудилерден тұрады. Нью-Йорк қаласындағы басқа араб еврейлері Мысыр, Израиль, Ливан және Мароккодан келген. Араб яһудилері 1880-1924 жылдар аралығында Нью-Йорк қаласына көптеп келе бастады. Осы жылдары араб иммигранттарының көпшілігі христиан болса, араб яһудилері азшылықты құрады, ал араб мұсылмандары көбінесе 1960 жылдардың ортасынан бастап көшіп келе бастады. Сириялық яһудилер 1800-жылдардың соңы мен 1900-жылдардың басында Нью-Йорк қаласына алғаш келген кезде, Төменгі Ист-Сайдтағы Шығыс Еуропалық ашкенази яһудилері кейде өз дінтастарын «Арабише Йиден» деп атайтын, яғни «араб яһудилері» деген мағынаны білдіретін. Кейбір ашкеназилер Таяу Шығыстан келген сефард және мизрахи яһудилерінің яһуди екеніне күмәнданатын. Жауап ретінде, ежелгі яһуди мұрасын қатты құрметтейтін кейбір сириялық яһудилер ашкенази яһудилерін «J Dubs» деп атады. 1990 жылғы АҚШ халық санағы бойынша Нью-Йорк қаласында 11 610 араб яһудисі болды, бұл қаланың жалпы араб халқының 23 пайызын құрады. Қаланың араб яһудилері кейде әлі де арабтарға қарсы расизмге тап болады. 11 қыркүйекке жасалған шабуылдан кейін Нью-Йорктегі кейбір араб яһудилері исламшыл террористер деп күдіктенгендіктен тұтқындалып, қамауға алынды.