Кіріспе

Шыоңну Чаню немесе Шанью – бұл Ченгли Гуту Чанюдың қысқартылған түрі, ішкі Азия көшпелілерінің жоғарғы билеушілері сегіз ғасыр бойы қолданған титул. 402 жылы б.з. "Хаган" титулымен ауыстырылғанға дейін қолданылып келді. Бұл титул ең белгілісі Цинь (б.з.д. 221–206 жж.) және Хан (б.з.д. 206–220 жж.) дәуірлеріндегі Шыоңнудың билеуші Луанди руымен байланысты. Кейіннен қытайлар да бұл атауды Түдзю басшыларына сілтеме жасағанда сирек қолданды.

Этимология

Хан кітабында «сионнулар аспанды (天) Чэнгли деп атаған, ал баланы (子) гуту (孤塗) деп атаған. Ал Чаню (單于) – «үлкен [және] құдіретті бейне» (廣大之貌) екендігі айтылады». Л. Роджерс және Эдвин Г. Пуллейбланк Чаню атауы кейіннен куәландырылған Тархан атауымен тең болуы мүмкін екенін алға тартады, бұл қытай тілінде бастапқыда «дан хвах» деп айтылған, ол *дарханға жуық келеді. Лингвист Александр Вовин 撐犁孤塗單于 үшін Енисейлік этимологияны ұсынады, көне қытай тілінде *treng ri kwa la dar ɢwā деп айтылады, төрт түбірден: **tɨŋgɨr «биік», *kwala «ұлы, бала», *tɨl «Енисейдің төменгі ағысы» немесе «солтүстік», және *qʌ̄j ~ *χʌ̄j «князь, билеуші»; барлығы бірге «Аспан ұлы, Солтүстіктің билеушісі».

Шыоңну ханьдарының тізімі

Қайта құрастырылған Хань дәуірінің соңғы Ескі Қытай және Кейінгі Хань Қытай тілдерінің айтылуы

Жеке есім: Төуман (頭曼單于/头曼单于) *do mɑnᴬ 220–209 ж.б.д.
Моду Шаныұлы (冒頓單于/冒顿单于) *mouᴴ tuən/mək tuən < *mûh tûn/mə̂k tûn 209–174 ж.б.д.
Лаошаң Шаныұлы (老上單于/老上单于) *louB dźaŋC
Жию (稽鬻) 174–161 ж.б.д.
Жүнчэнь Шаныұлы (軍臣單于/军臣单于) *kun gin 161–126 ж.б.д.
Ижішие Шаныұлы (伊稚斜單于/伊稚斜单于) *ʔi ḍiᴴ ja 126–114 ж.б.д.
Увэй Шаныұлы (烏維/乌维) *ʔɑ wi 114–105 ж.б.д.
Эр Шаныұлы (兒單于/儿单于) *ńe
Ушылу (烏師廬/乌师庐) 105–102/101 ж.б.д.
Сүліху Шаныұлы (呴犛湖/呴犁湖) / Гоулиху (句犁湖) *hɨo li gɑ / *ko li ga 102/101–101/100 ж.б.д.
Цидихоу (且鞮侯) *tsiɑ te go 101/100–96 ж.б.д.
Хулугу Шаныұлы (狐鹿姑單于/狐鹿姑单于) *ɣuɑ lok kɑ 96–85 ж.б.д.
Хуянди Шаныұлы (壺衍鞮單于/壺衍鞮单于) *ɣɑ janB/H te 85–68 ж.б.д.
Сүлүкуанқу Шаныұлы (虛閭權渠單于/虚闾权渠单于) *hɨɑ liɑ gyan gɨɑ 68–60 ж.б.д.
Вояньқуди Шаныұлы (握衍朐鞮單于/握衍朐鞮单于) *ʔɔk janB/H hɨo te
Туқытан (屠耆堂/ 屠耆堂) 60–58 ж.б.д.
Хухане Шаныұлы (呼韓邪單于/呼韩邪单于) *hɑ gɑn ja
Жихоушан, Ханьшуда; Пуллиблэнк 若鞮-тың Ерте Орта Қытай тіліндегі айтылуын *njak tei деп жазады және оны Тохари A ñäkci немесе Тох. B ñäkc(i)ye "құдайлық, көктегі" деп салыстырады.
Диаотаомогао (彫陶莫皋/雕陶莫皋) (((Нанчжияси) 8 ж.б.д. Лю Конг (劉聰) Хан Жао мемлекеті, басқаша аталатын император Жаову (昭武) Сюаньмин (玄明) 310? Лю Кан (劉粲) Хан Жао мемлекеті, немесе Император Ин (隱) Шигуан (士光)? Лю Инь (劉胤) Хан Жао мемлекетінің императорлық ханзадасы Исун (義孫) 325? Хелиан Бобо (赫連勃勃) Хелиан Ся мемлекетінің негізін қалаушы, басқаша аталатын император Вули (武烈) Куджи (屈孑) 407?