Кіріспе

1580 және 1640 жылдар арасындағы испан-португал одағы – тарихи кезең. Иберия одағы – Испания монархиясының династиялық одағын сипаттау үшін қолданылатын тарихнамалық термин. Бұл, өз кезегінде, Кастилия мен Арагон тажтарының және Португалия Корольдігінің, сондай-ақ олардың тиісті отар империяларының династиялық одағы болды. Ол 1580 және 1640 жылдар аралығында қалыптасып, Иберия түбегінің барлық бөлігін (Андоррадан басқа), сонымен қатар испан Габсбург монархтары Филипп II, Филипп III және Филипп IV билігіндегі португал және испан теңіз иеліктерін біріктірді. Одақ португалдық мұрагерлік дағдарысынан және одан кейінгі Португалия мұрагерлік соғысынан кейін басталды. Ол Португалияны қайта жарату соғысына дейін жалғасты, оның барысында Браганса әулеті Португалияның жаңа билеуші әулеті ретінде құрылды және Жуан IV Португалияның жаңа королі болып жарияланды. Жеке одақ ретінде Португалия Корольдігі, Кастилия Корольдігі және Арагон Корольдігінің мемлекеттері тек бір монархты бөлісіп, тәуелсіз мемлекеттер болып қала берді. Габсбургтер әулетінің испандық тармағының патшалары – Кастилия, Арагон, Португалия, Италия, Фландрия, Бургундия және Үндістанның алты жеке үкіметтік кеңесімен басқарылатын көптеген патшалықтар мен аумақтарды байланыстыратын жалғыз фактор болды. Португалияда король тағайындаған вице-корольдер болды, бірақ олардың қызмет мерзімі көбінесе қысқа болды. Одақтың 60 жылында елде 13 вице-король және төрт регенттік кеңес болды (Португалияның вице-корольдерінің тізімін қараңыз). Арагон, Каталония, Валенсия және Одақтың басқа патшалықтарында да ұқсас вице-корольдер тағайындалды. Әр патшалықтың үкіметтері, институттары және заңдық дәстүрлері бір-бірінен тәуелсіз болды. Шетелдік заңдар (Leyes de extranjería) бойынша, бір патшалықтың азаматы басқа барлық патшалықтарда шетелдік саналды. Одақ Португалияның Испанияға қарсы голланд революциясына қатысуына әкелді. Голландия Республикасы одақты португалдық колонияларын бағындыруға негіз ретінде қарастырды.

Өмірбаян

Жарты аралдың бірігуі бұл өңірдегі монархтардың ұзақ уақыттан бергі мақсаты болды, мақсаты – вестгот монархиясын қайта орнату. Наварраның Санчо III және Леон мен Кастилияның Альфонсо VII екеуі де "Барлық Испанияның императоры" деген мағына беретін Imperator totius Hispaniae атағын алды. Альфонсо VII 1109 жылы қайтыс болғаннан кейін, түрлі мемлекеттерді біріктіруге көптеген әрекеттер жасалды, әсіресе теңдес неке саясаты арқылы. Ең белгілі әрекеттердің бірі – Португалия, Леон, Кастилия және Арагон тажын мұраға алуға тиіс, бірақ жас кезінде қайтыс болған Мигель да Паздың және Португалияның принці Афонсоның, егер атынан құлап қаза болмаса, католик монархтарының үлкен қызына үйленуі керек еді.

Құру

1578 жылы Алкасер-Квибир шайқасында жас король Себастьян қаза тапты. Себастьянның үлкен ағасы және мұрагері, кардинал Генри, сол кезде 66 жаста болды. Генрихтің өлімінен кейін мұрагерлік дағдарыс туды, Мануэль I-нің үш немересі таққа таласты: Инфанта Катарина, Браганса герцогинясы (Брагансаның 6-шы герцогы Жоаоға үйленген), Антониу, Крату премьері және Испания королі Филипп II. Антониу 1580 жылдың 24 шілдесінде Сантарем халқы тарапынан Португалия королі деп жарияланды, содан кейін елдің көптеген қалалары мен кенттерінде де осылай жарияланды. Португалияда Филиппті қолдаған Губернаторлар Кеңесінің бірқатар мүшелері Испанияға қашып, оны Генрихтің заңды мұрагері деп жариялады. Филипп Португалияға жорық жасап, Алькантара шайқасында Крату премьеріне адал әскерлерді жеңді. Альбаның 3-ші герцогы басқаратын, елді (терцио) басып алған әскерлер Лиссабонға келді. Альба герцогы Лиссабонға кірмес бұрын португалдық провинциялардың Филиппке бағынуын талап етті, содан кейін ол зор қазынаны тартып алды; осы уақытта ол әскерлеріне астана маңында тонауға рұқсат берді. 1581 жылы Филипп Томар Кортесінде король ретінде мойындалды, бұл Португалияда Габсбургтер әулетінің билеуін бастады. 1583 жылы Филипп Мадридке кеткенде, ол өзінің жүйесі Альберт Австрияны Лиссабондағы вице-король етіп тағайындады. Мадридте ол португалдық мәселелер бойынша кеңес беру үшін Португалия Кеңесін құрды. Антониу 1589 жылдың сәуір айында Елизавета мен Филипп арасындағы соғыстың мүмкіндігін пайдаланып, португалдықтарға қарсы десант шабуылына ағылшындарды көндіруге тырысты. Фрэнсис Дрейк пен Джон Норрис басқарған 120 кеме мен 19 000 сарбаздан тұратын экспедиция нашар жоспарланғандықтан сәтсіз аяқталды. Португалияның мәртебесі Одақтың алғашқы екі королі Филипп II және Филипп III билігінде сақталды. Екі монарх та португалдық ақсүйектерге испан сарайында жоғары лауазымдар берді, сонымен қатар Португалия тәуелсіз заңдар, валюта және үкіметке ие болды. Тіпті патшалық астананы Лиссабонға көшіру туралы да ұсыныс жасалды.

Әкімшілік жүйедегі сабақтастық

Португалия тарихы 1578 жылғы династиялық дағдарыстан бастап Браганса әулетінің алғашқы монархтарына дейінгі кезең – өткел кезеңі болды. Осы кезеңнің басында Португалия империясының дәмдеуіш саудасы өркендеді. 1497–1498 жылдары Африканы айналып Шығысқа жеткен Васко да Гамадан кейін де оның зор ықпалы сақталды. Васко да Гаманың жетістігі Энрике Теңізші бастаған зерттеулерді аяқтады және Таяу Шығысты айналып өтіп, Еуропаға пайдалы дәмдеуіш саудасы үшін теңіз жолын ашты. Үкімет басқарудың күрделілігіне байланысты испан монархына кеңестер (Consejos) сияқты қосымша органдар қажет болды, олар кеңес беруге және мәселелерді шешуге арналған және монархтың білімі мен жарлығына бағынды. Бұл күрделілік тұрақты орынды қажет етті, сондықтан Испания королі Филипп II 1562 жылы Мадридте тұрақты астананы құрды, ол Король сарайы мен әкімшілік қызметкерлерінің орны болды, бірақ қысқа мерзімде (1601–1606) барлық әкімшілік қызметкерлерімен бірге Вальядолидке көшірілді. Жұмыс істеу тәртібіне келсек, әкімшілік хат-хабар түрлі кеңестерге, Мадридке келді, содан кейін әрбір кеңестің хатшысы патшаның назарына жеткізуге тиісті материалдарды дайындады, ал кейіннен патша кеңестің пікірін сұраған хатшылармен кездесті. Содан кейін кеңес мәселені қарастыру үшін және монархқа ресми кеңес беру үшін отырыс өткізді. Хатшы кеңес беруді патшаға жеткізді, ал кеңеске жауап беру үшін қайтарылды. Кеңестер патша сарайында жиналатын, бірақ патшаның қатысуын міндетті түрде талап етпеді. Бұл көп кеңестік жүйеде «Consejo de Estado» (Мемлекеттік кеңес) маңыздылығымен ерекшеленді. Мадридтегі Consejo de Estado испан монархиясының ұйымдастырылуы мен қорғанысына қатысты маңызды шешімдерді қабылдауға жауапты болды және ол португалдық мәселелерге жиі араласуға мәжбүр болды. Тіпті Соғыс кеңесі (Consejo de Guerra) Португалия жағалауындағы Кастилия бекіністерінде орналасқан әскерлерге билігін жүзеге асырды. Сонымен қатар, нақты аумақтық кеңістікте мамандандырылған функцияларды атқаратын аумақтық сипаттағы кеңестер болды: Кастилия кеңесі, Арагон кеңесі, Наварра кеңесі, Италия кеңесі, Индия кеңесі, Фландрия кеңесі және Португалия кеңесі. 1582 жылы құрылған Португалия кеңесі президенттен және алты (кейін төрт) кеңесшіден тұратын, ал 1668 жылы Испания королі Карл II Португалия королі атағынан бас тартқанда, соғыс аяқталғаннан кейін таратылды. Кеңестің міндеті – корольге жақын Португалияның корольдік соттарын, әділеттілік, рақымшылық және Португалия корольдік иелігінің экономикасына қатысты мәселелер бойынша өкілдік етуден тұрады. Патшаның өз патшалығына қатысты кез келген шешімі Лиссабон кеңсесіне және тиісті соттарға жіберілместен бұрын кеңеспен келісілуі керек болды. Португалия кеңесі екі рет тоқтатылды: 1619 жылы Лиссабонда корольдың болуына байланысты және 1639 мен 1658 жылдар аралығында Португалия Хунтасымен алмастырылды. Реставрациядан бастап кеңес өз қызметін жалғастырды, өйткені Филип IV Португалияның тәуелсіздігін мойындамады және португалдықтардың испан монархына адал болуын және Сеута үкіметін жүзеге асырды. Португалия патшалығының өзіне қатысты мәселелерге келетін болсақ. Португалия корольдігінің испан монархиясына қосылуы кезінде испан Габсбургтары 1581 жылы Томарда жасалған Португалияның едәуір автономиясын сақтау және оның империясының аумақтарына құрмет көрсету туралы уәделерін жалпы алғанда сақтады. Мемлекеттік лауазымдар елде де, шетелде де португалдықтарға берілді. Лиссабонда патшаны кейде губернатор, кейде вице-король өкілдік етті. Сондықтан Испания Португалия мен оның империясын басқаруды негізінен португалдықтарға қалдырды, Мадридтен жалпы қадағалау Лиссабондағы вице-король арқылы жүзеге асырылды. Алайда маңызды мәселелер Мадридке жіберіліп, Португалия кеңесіне берілді. Португалия корольдігінде көп кеңестік жүйе күшейтілді: Мемлекеттік кеңес. Лиссабонның Conselho de Estado – корольдің жеке кеңесі, ол корольге қатысты маңызды мәселелерді, әсіресе сыртқы саясатты талқылауға жауапты болды. Кеңесшілер өз пікірлерін патшаға жібере алатын, ал патша олармен вице-королі арқылы кеңесетін. Лиссабонның Conselho de Estado патшаның өкілі кеңесінің үлкен кеңесшісі ретінде жұмыс істесе де, бұл Мемлекеттік кеңес нақты анықталмаған әкімшілік өкілеттіктерге ие болды және іс жүзінде тиісті үйлестіру рөлін атқармады. Испания патшалары екі мемлекеттік хатшы жүйесін сақтады, біреуі корольдық үшін, екіншісі «Индия» үшін, яғни отарлар үшін, бірнеше сот дауларына қарамастан, 1604 жылы Conselho da Índia құрылғанға дейін. Сол сияқты, испан патшалары Mesa da Consciência e Ordens сақтап қалды, ол діни мәселелер бойынша сот және кеңес еді және отарларда да, елде де шіркеу тағайындамаларын басқаруға және әскери ордендердің мүлігіне жауапты болды. Португалия Инквизициясы Mesa da Consciência e Ordens-тан тәуелсіз болды. Лиссабон, Коимбра және Эворада үш ірі сот болды. Сондай-ақ Desembargo do Paço сақталды. Португалияның барлық сот жүйесінің ең жоғары деңгейі Лиссабондағы Desembargo do Paço немесе Корольдік Әділет Кеңесі болды. Бұл кеңес, корольдіктегі ең жоғары сот, барлық судьялар мен соттардың тағайындалуын бақылап, Лиссабондағы Casa da Suplicação немесе Апелляциялық сотты, сондай-ақ португалдық теңіз территорияларындағы жоғары соттарды қадағалады. Desembargo do Paço-ның бірінші міндеті – судьяларды таңдауды (leitura de bacharéis) бақылау және олардың қызметін қадағалау, оның бақылауы барлық құқықтық мамандықтарға таралады. Desembargo do Paço корольдіктегі басқа соттар арасындағы дауларды шешуге тиіс болды. Бұл сот рұқсаттар, заңдастыру актілері және әділеттілік пен рақымшылыққа қатысты басқа да маңызды мәселелерді берді, сонымен қатар патшаға саяси және экономикалық, сондай-ақ сот мәселелері бойынша кеңес берді. Сонымен қатар, заң жүйесін реформалау үшін құрылған заңгерлер комиссиясы Португалия үшін жаңа кодекс, Ordenações Filipinas-ты жасады, ол 1603 жылы жарияланды. Casa da Suplicação және Casa do Cível – екеуі де азаматтық және қылмыстық істер бойынша корольдік апелляциялық соттар. Casa do Cível корольдіктің солтүстік бөлігінде сот өкіметін жүзеге асырды, ал Casa da Suplicação – қалған бөлігінде, соның ішінде аралдар мен теңіз территорияларында. 1591 жылы төрт Vedores da Fazenda (Қаржы басқармасының бақылаушылары) бір Vedor da Fazenda төрағалық ететін және төрт кеңесші (олардың екеуі заңгерлер) және төрт хатшыдан тұратын Conselho da Fazenda-мен алмастырылды. Conselho da Fazenda қаржы шенеуніктерін бақылап, корольдің жеке мүлігін басқарды және кедендік және қару-жарақтар, есептік палата және теңіз арқылы монополиялық саудаға билігін жүзеге асырды. 1604 жылдан бастап, жаңа құрылған Conselho da Índia Мадейра, Азор аралдары және Марокко бекіністеріне қатысты мәселелерден басқа, барлық теңіз істеріне қатысты өкілеттіктермен қамтамасыз етілді және отарлық шенеуніктер тағайындалды және олардың хаттары осы кеңеспен өңделді. Алайда, Conselho da Fazenda теңіз экспедицияларымен, бұрыш сатып алу және сатумен және корольдік кірістерді жинаумен, шын мәнінде барлық экономикалық істермен айналысты. Сондықтан, Conselho da Índia тек шектеулі өкілеттіктерге ие болды. Испан королінің құрылысы болғандықтан, ол португалдықтар тарапынан ұнамады және қызғануға байланысты…

Португалия империясының сынға алынуы

XVII ғасыр бойы португалдық сауда кемелеріне голланд, ағылшын және француз каперлері жасаған шабуылдар, Африка, Азия және Америкада сауда бекеттерін құру Португалияның құнды дәмдеуіштер саудасындағы монополиясын әлсіретті. Бұл португал дәмдеуіш саудасының ұзаққа созылған құлдырауына себеп болды. Габсбург монархиясының Португалиядан байлықты Католик тарапын қолдау үшін аударуы Отыз жылдық соғыста керісінше шиеленістер тудырды, бірақ Португалия Бразилияны сақтап қалуға және голланд саудасын бұзуға испан әскери күшінің көмегі тиді. Осы оқиғалар, сондай-ақ Авиз әулетінің соңы мен Иберия одағы кезеңіндегі жағдайлар Португалияны алдымен Үндістанға, содан кейін Бразилияға тәуелді етуге әкелді. Екі тәждің бірігуі Португалияны жеке сыртқы саясаттан айырды, ал Испанияның жаулары Португалияның жауларына айналды. Англия 1386 жылғы Виндзор шартынан бері Португалияның одақтасы болған. Испания мен Англия арасындағы соғыс Португалияның ең көне одақтасымен қарым-қатынастың нашарлауына және Хормуздың жоғалуына әкелді. Англия королевасы Елизавета I-нің патшаларға қарсы бүлікте португалдықтарға көрсеткен көмегі одақтың сақталуын қамтамасыз етті. Голландтармен соғыс Азияның, соның ішінде Цейлонның (қазіргі Шри-Ланка), Жапонияның, Африканың (Мина) және Оңтүстік Американың коммерциялық мүдделеріне бағытталған шабуылдарға әкелді. Португалдықтар Цейлон аралының барлығын басып ала алмаса да, олар аралдың жағалау аймақтарын ұзақ уақыт бойы бақылауда ұстады. Бразилияның бір бөлігін Франция да, Жети провинция да жаулап алды. XVII ғасырда Португалияның әлсіздігін пайдаланып, голландтар Бразилиядағы көптеген португалдық аумақтарды басып алды, осы арқылы қант плантацияларына қол жеткізді. 1637 жылы Голландтың Батыс Үндістан компаниясы Джон Морис Нассау-Сигенді Бразилиядағы голланд иеліктерінің губернаторы етіп тағайындады. Ол 1637 жылдың қаңтарында Пернамбуко порты Ресифеге қонды. Бірқатар сәтті әскери операциялар арқылы ол голланд иеліктерін оңтүстіктегі Сергипеден солтүстіктегі Сан-Луис-де-Мараньяоға дейін кеңейтті. Сонымен қатар, ол Африканың батыс жағалауындағы португалдық иеліктерді – Эльмина, Сент-Томас және Анголаның Луанда қалаларын басып алды. 1640 жылы Одақ таратылғаннан кейін Португалия Португалия империясының жоғалған аумақтарына билігін қайта орнатты. Голландтардың Бразилияға жасаған шабуылдары Португалия үшін ұзаққа созылған және қиындық тудырды. Жети провинция Баияны (және оның астанасы Сальвадорды) және Пернамбуконы (және оның астанасы Олинтаны) қоса алғанда, Бразилия жағалауының үлкен бөлігін басып алды. Бразилияның бүкіл солтүстік-шығысы басып алынды, бірақ голландтардың жаулауы ұзаққа созылмады. 1625 жылы испан-португал флотының Сальвадорды қайтарып алуы жоғалған аумақтарды тез қайтаруға әкелді. Голландтар 1630 жылы қайта оралып, әлемдегі ең ірі және ең бай қант өндіруші аймақ болған Пернамбуко капитаны Ресифе мен Олинтаны басып алды. Бұл Бразилия үшін соғыстың бастамасы болды, нәтижесінде голландтар Жаңа Голландия деп аталатын колония құрды. Алайда, Пернамбукана көтерілісі деп аталатын қақтығыстың екінші және шешуші шайқасы болған Гуарарапестің екінші шайқасы португалдық Бразилия колониясын голландтардың басып алуын аяқтады. Екінші жағынан, Иберия одағы екі елге де бүкіл әлем бойынша бақылау аймағын кеңейтті, өйткені Португалия Үнді мұхитын қоршаған Африка мен Азия жағалауларын, ал Испания Тынық мұхитын және Орталық және Оңтүстік Американың екі жағын бақылады, ал екеуі де Атлант мұхиты кеңістігін бөлісті.

Одақтың құлдырауы және Португалияның көтерілісі

Филипп II Португалияның (және Испанияның III) қайтыс болғаннан кейін, оның орнына португал мәселелеріне өзгеше көзқараспен қараған Филипп III (және Испанияның IV) келді. Салықтардың өсуі негізінен португал саудагерлеріне әсер етті (Кармо Рейс, 1587 жыл). Португалия ақсүйектері Испания Кортесіндегі ықпалын жоғалта бастады, ал Португалиядағы мемлекеттік лауазымдар испандықтармен толтырылды. Нәтижесінде, Филипп III Португалияны корольдік провинцияға айналдыруға тырысты, португал дворяндарының барлық билігінен айырылды. Португалияның Испаниямен одақтасуына қарсы басқа да қиындықтар да әсер етті. Олардың бірі – Оливарес граф-герцогынан келген орталықтандыру қысымы, Кастилияның Еуропадағы соғыстарының қаржылық және әскери жүгін бөлісуге бағытталған талаптар еді. Бірақ португалдықтар мұнда көмектесуге құлшынбады, себебі Испания португал және испандықтар номиналды түрде бір тәждің астында болғанына қарамастан, голландтардың Португалияның бірнеше колонияларын басып алуына жол берді. Бұл жағдай 1640 жылдың 1 желтоқсанында, Филипп I таққа отырғаннан кейін 60 жыл өткен соң, дворяндар мен жоғары буржуазия жасаған төңкеріске әкеп соқты. Халықтың қолдауы дереу байқалды, жақын арада Брагансаның 8-ші герцогы Жуан бүкіл елде Жуан IV ретінде Португалия королі деп жарияланды. Содан кейін король шекара маңындағы бекіністерді, Лиссабонның шартты түрдегі қорғалуын, гарнизон мен теңіз порттарын күзетуге арналған Шекаралық Хунтаны құрды. 1641 жылдың желтоқсанында барлық бекіністерді жаңартуды қамтамасыз ету үшін, аймақтық салықтармен төленетін мерзімді жалдау құрылды. Жуан IV әскерді қайта ұйымдастырды, король Себастьянның Әскери заңдарын бекітті және Англиямен жақсы қарым-қатынасты қалпына келтіруге бағытталған қарқынды дипломатиялық жұмыстарды жүргізді. Осы уақытта испандық әскердің ең жақсы бөлімдері Каталонияда, Пиренейде, Италияда және Төмен елдерде француз әскерлерімен шайқасты. Португалиядағы испандық күштер жеткілікті қолдау алмады. Дегенмен, Филипп IV өзінің заңды мұрасын тастағысы келмеді. 1659 жылы Франциямен соғыс аяқталған кезде португал әскері жақсы дамыған және испан режиміне қарсы күреске дайын болды. Англиялық сарбаздар Португалияға жіберілді және 1663 жылдың 8 маусымында Эстремоз маңындағы Амеисиал шайқасында Дон Жуанның әскерін жеңуге көмектесті. Испан әскері 8000 адамын және барлық артиллериясын жоғалтты, ал португалдықтардың 2000-ға жуығы қаза тапты. 1664 жылдың 7 шілдесінде шамамен 3000 португалдық Фигейра-де-Каштелу-Родригу маңында 7000 испандыққа шабуыл жасап, 2000 испандық сарбазды өлтірді және 500-ін тұтқынға алды. Көптеген испандық қалалар халқы азайды және олардың құлдырауына Португалияға қарсы соғыс себеп болды деп айыптады. Людовик XIV француз әскерлерін Лиссабонға жіберді, ал 1665 жылдың 17 маусымында неміс генералы Фридрих Герман Шомберг 20 000 португалдық әскерді Вила-Висоса маңындағы Монтес-Кларос шайқасында жеңіске жеткізді, тек 700 сарбаз қаза тауып, 2000-ы жарақат алды. 22 600 сарбаздан тұратын испандық әскер 4000 қаза тапқан және 6000 тұтқынға алынған күйі қирады. Мадридте Испания Португалиямен болған апатты соғысқа 25 миллион дукат жұмсағанына наразылық білдірілді. Испаниялықтар соғысты тағы екі жылға созуға тырысты. Испания Португалияның тәуелсіздігін мойындады және 1668 жылдың 13 ақпанында бейбіт келісімге келді.

Мұра

Испанияның Баск автономиялық қауымдастығында Вальдеговия Иберия одағы кезеңінде корольдық гербін қабылдады, сонда Наварра мен Португалия гербтері құрметтік орынға қосылды. Испанияның Сеута қаласы 1640 жылғы Иберия одағының аяқталуына дейін Португалия империясының бір бөлігі болды, одан кейін Испаниямен бірге қалуды шешті. Осылайша, қаланың гербі Португалия Корольдігінің гербіне өте ұқсас, қызыл жиектің үстінде жеті қамал және күміс шеңберлері бар бес кіші герб бейнеленген, ал оның туының гирондық бөлігі Лиссабон туымен бірдей, себебі осы ту 1415 жылы португалдар қаланы жаулап алғанда Сеутада алғаш көтерілгенін еске түсіру үшін жасалған.