Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тофалар (орыс тілінде: Тофалары, тофа) – Ресейдің Иркутск облысы, Нижнеудинск ауданының оңтүстік-батыс бөлігіндегі Тофаларияда тұратын түркі тілдес халық. Тофалар халқының құрамында орыс қоныс аударушыларының көп болуы және аралас некелердің жоғары деңгейіне байланысты орыстардың үлесі зор. Кеңес үкіметі орнағанға дейін тофалар тайгада көшпенді тіршілік етіп, бұғы шаруашылығымен және аң аулаумен айналысқан. Кейіннен кеңес үкіметі оларды қоныс аударып, отырықшылыққа көшіруге мәжбүр етті және аң аулау мен шамандықтан бас тартуға ұқсатып, оған кедергі келтірді. 2010 жылғы халық санауы бойынша Ресейде 762 тофалар тұрады.
The Tofalar (also Karagas or Tofa; Тофалары, тофа (tofa) in Russian) people, are a Turkic people who live in Tofalariya, in the southwestern part of Nizhneudinsky District, Irkutsk Oblast of Russia. The Tofalar population is highly mixed with Russians due to the presence of Russian settlers and high rates of intermarriage. Prior to Soviet rule, the Tofalar led a nomadic lifestyle in the taiga, engaging in reindeer husbandry and hunting. Afterwards, they were resettled by the Soviet government and forced to adopt sedentarism and were discouraged from practicing hunting and shamanism. According to the 2010 census, there were 762 Tofalar in Russia.
Этимология
Тофалар – эндоним, түркі тіліндегі көптік жұрнағы –lar-ды қамтиды, сондықтан "Тофастар" деп аударылады; Тофалар "көк бөкеннің халқы" дегенді білдіреді. Ежелгі түркі дәуірінде тофалардың ата-бабалары түркіленді, түркі тілін қабылдады. Тофалар 17 ғасырда Саян тауларының етегіндегі туған жерлерінен солтүстікке қарай қазіргі орнына көшіп келді. Тофалар ясақ төлеуге міндетті болды, әр қару ұстаған адам белгілі бір сандағы сотыр терісін төлеуге тиіс болды, бірақ бұл сома көбінесе еріксіз көбейтіліп отырды. Олар ертеде христиан дініне ауысса да, шаманизмді сақтауды жалғастырды. Кеңес үкіметі орнағанға дейін тофалар негізінен орыс, бурят және моңғол саудагерлерімен айырбас жасап, бурят және моңғол өндірісінің қамшыларын, аңшылық пышақтарын, балдақтарын, қамшы жолдары мен арқандарын, өңделген қой терісін, сондай-ақ түрлі маталар мен әшекейлерді сатып алды.
Tofalar is an endonym and contains the Turkic plural suffix lar, thus translating to "Tofas"; Tofalar means "people of the deer." During the Old Turkic period, the ancestors of the Tofalars underwent Turkification, adopting a Turkic language. The Tofalar eventually moved from their homeland on the slopes of the Sayan Mountains up north to their current location during the 17th century. The Tofalar were required to pay the yasaq, and every gunbearer had to pay a fixed number of sable furs, though this amount was often arbitrarily increased. They were converted to Christianity early on but continued to adhere to shamanism. Before the Soviet takeover, Tofalar mainly bartered with Russians, Buryats, and Mongol traders, acquiring saddles of Buryat and Mongol manufacture, hunting knives, axes, felt saddlecloths, harnesses, treated sheepskin, and diverse textiles and ornaments.
Тіршілік ету
Тофалар дәстүрлі түрде көшпелі өмір салған, олардың экономикасы бұғы шаруашылығы, аулау және қаптанмен айналысуға негізделген. Олар қыста жануар терісінен, ал жазда қайың қабығынан (полотнищ) жасалған дәстүрлі конус тәрізді шатырларда (хум) тұрған. Тофалардың дәстүрлі музыкалық аспаптарына гусли сияқты ішекті аспап – шадиган және балалайкаға ұқсас шарти хобус кіреді; музыка мерекелерде ән мен билерге сүйемелдеу үшін орындалған.
The Tofalar were traditionally nomadic, and their economy centered around reindeer husbandry, trapping, and hunting. They lived in traditional conical tents (chum), which were made of animal hide in the winter and birch bark (polotnishch) in the summer. Traditional Tofalar music instruments include the chadygan, a stringed instrument like the gusli, and the charty hobus, which is similar to balalaika; music was played to accompany songs and dances at festivals.
Дәстүрлі медицина
Тофаларлар көбінесе халық медицинасын қолданған, бірақ кейде Бурят емшілерінен ем іздеген.
The Tofalar mostly used folk medicine, but sometimes sought out healing from Buryat healers.
Өлім
Тофаларлар өлген соң, олардың жаны Эрлік патшалығында жасайды деп сенген; қайтыс болғандар жеке заттарымен бірге жерленген, себебі келесі өмірде оларға қажет болады деп ойлаған. Ерекше айта кетелік, олар Эрлікте бәрі керісінше болады деп сенген, сондықтан өлгенмен бірге алынатын заттар бұзылуы керек. Тофалардың өлім рәсімі христиан дінінен күшті әсер көрді, және тофаларлар, орыс христиандары сияқты, туысының қайтысынан кейін тоғызыншы, қырық күндік, алтыншы айлық және бірінші жылдық мерекелерді тойлайды.
The Tofalar believed that the dead would go live in the Kingdom of Erlik following their death; the deceased were buried with their personal belongings under the belief that they would need them in the next life. Notably, they believed that in Erlik, everything was the 'wrong way around,' so the objects accompanying the dead had to be damaged. The Tofalar death ritual has been greatly influenced by Christianity, and the Tofalar, like Russian Christians, mark the ninth day, fortieth day, sixth month, and first year after the death of a relative.
Дін
Тофалардың христиан дініне өтуі көбінесе тек қағазда ғана болды; Кеңес мемлекетінің 1930 жылы оларды қудалауына дейін Тофалардың арасында шамандар кездесетін.
The conversion of the Tofalar to Christianity was largely in name only; there were shamans among the Tofalar until their 1930 suppression by the Soviet state.