Тео ван Рисселберг: Бельгиялық суретші және неоимпрессионизмнің өкілі

Кіріспе

Бельгиялық суретші (1862–1926)

Теофил "Тео" ван Риссельберге (23 қараша 1862 – 13 желтоқсан 1926) – бельгиялық неоимпрессионист суретші, ол ХХ ғасырдың басындағы еуропалық өнер әлемінде шешуші рөл атқарды.

Алғашқы жылдар

Гент қаласында француз тілінде сөйлейтін буржуазиялық отбасында дүниеге келген ол алдымен Тео Каннел басшылығымен Гент академиясында, ал 1879 жылдан бастап Жан Франсуа Портаэльс басшылығымен Брюссельдегі Рояльдік көркемөнер академиясында оқыды. Портаэльдің Солтүстік Африка суреттері Бельгияда шығыстық үлгіні қалыптастырды. Олардың ықпалы жас Тео ван Риссельбергеге күшті әсер етті. 1882 және 1888 жылдар арасында ол Мароккоға үш рет сапар шекті, барлығы бір жарым жылдай онда болды. Он сегіз жасқа толмағанда, ол Гент салонына қатысып, екі портретті көрсетті. Содан кейін 1880 жылғы түтік ұстаған өзінің портреті шықты, ол сол кездегі бельгиялық реалистік дәстүрдегі қараңғы түстермен салынған. Оның 1880 жылғы "Ормандағы ашық алаңдағы бала" шығармасы бұл стильден алшақтап, импрессионизмге қарай бірінші қадамдарын жасайды. Көп ұзамай ол импрессионизмге жақын өзінің реалистік стилін дамытты. 1881 жылы ол Брюссельдегі Салонға алғаш рет қатысты.

Мароккоға алғашқы сапары

Келесі жылы ол досы Франц Шарле және астуриялық суретші Дарио де Регооспен бірге Испания мен Мароккода кеңінен саяхат жасады. Ол әсіресе Прадо мұражайындағы «ескі шеберлерді» қатты бағалады. Севильяда олар Педро Кампанияның «Сыбайластан түсу» туындысын көшіріп жатқан Константин Мюньемен кездесті. Осы Испания сапарынан «Испан әйелі» (1881) және «Севильялық әйел» (1882) портреттері туды, олардың стилі мүлдем өзгеше. 1882 жылдың қазан айының соңында Танжерге келгенде, ол үшін жаңа әлем ашылды: Еуропаға өте жақын, бірақ толығымен басқа. Ол төрт ай бойы сол жерде тұрып, көшедегі, қашбадағы және базардағы көркем көріністерді суреттеді: «Араб көше аяқ киімшісі» (1882), «Араб баласы» (1882), «Тынығып отырған күзетші» (1883).

Бельгияға оралған соң, ол Генттегі «Cercle Artistique et Littéraire» көрмесінде саяхатынан әкелген 30-ға жуық жұмысын көрсетті. «Киф темешілері», «Қызғылт сатушы» және «Танжер» (1882) теңіз көрінісі («The strait (күн батуы»)» есімді картиналары ерекше табысқа ие болды. 1883 жылдың сәуір айында ол Брюссельдегі «L'Essor» салонында Жерорта теңізінің күнделікті өмірін бейнелейтін осы көріністерін құлшыныспен күтіп отырған жұртшылыққа таныстырды. Осы шамада ол жазушы және ақын Эмиль Верхеренмен достық қарым-қатынас орнатты, оны кейін бірнеше рет суреттеді. 1883 жылдың қыркүйегінде ван Риссельберге Франс Халстың туындыларындағы жарықты зерттеу үшін Харлемге сапарлады. Жарықты дәл бейнелеу мәселесі оны әрі қарай мазалады. Ол сондай-ақ американдық суретші Уильям Мерит Чейзбен де танысты.

XX ғасыр

Тео ван Риссельберге 1883 жылғы 28 қазанда бельгиялық Les XX көркемдік үйірмесінің көрнекті негізін қалаушыларының бірі болды. Бұл – Брюссель заңгері және өнерді жақсы көретін Октав Маус (1856–1919) хатшылығымен, жас радикал суретшілердің үйірмесі еді. Олар сол кездегі ескірген академиялық салттар мен қалыптасқан өнер стандарттарына қарсы шықты. Ең белгілі мүшелерінің ішінде Джеймс Энсор, Вилли Финч, Фернан Хнопф, Фелисиан Ропс, сондай-ақ кейіннен Огюст Роден және Пол Сигнак болды. Осы үйірмеге мүше болу ван Риссельбергені басқа радикал суретшілермен, мысалы, 1884 жылы Les XX көрмесінде жұмыстарын көрсеткен Джеймс Эбботт Макнейл Уистлермен таныстырды. Оның портретші ретіндегі ықпалы ван Риссельбергенің Октав Маустың денді (1885) бейнесіндегі портретінен көрінеді. Ван Риссельберге 1883 жылдан 1890 жылға дейін Октав Маус пен оның әйелінің бірнеше портреттерін салған.

Мароккоға екінші сапары

1883 жылы қарашада ол Франц Шарлемен бірге Танжерге қайтадан жолға шықты. Бір жыл бойында ол Октав Мауспен үнемі хат алмасып, "Les XX" көрмесінің бірінші көрмесіне бірнеше жаңа есімдерді қабылдауға шақырды: Константин Мюнье, Альфред Верви, Уильям Меррит Чейз. (Ол оны 1883 жылы Харлемде кездестірген еді.) 1884 жылы сәуірде ол американдық суретші Джон Сингер Сарджент және суретші Ральф Кертиспен бірге Андалусияға сапар шекті. Ол оларды Брюссельдегі көрмеге де шақырды. Бұл жолы ван Риссельберг өзін асыруға тырысты. Оның ірі, экзотикалық картинасы – "Араб фантазиясы", бұл тақырыпты Эжен Делакруа енгізген, осы кезеңдегі ең танымал туындысы. Ол Марокконың ыстық күнінің қатал жарығында шағылысады. Осыдан бастап ван Риссельберг жарыққа құмар бола бастады. Бірақ қаржы тапшылығы оны 1884 жылдың қазан айының соңында Бельгияға қайта оралуға мәжбүр етті. 1885 жылы "Les XX" көрмесінде Тео ван Риссельберг өзінің "Араб фантазиясын" және Мароккоға жасаған екінші сапарынан әкелген басқа суреттер мен картиналарды көрсетті, мысалы, Абрахам Сиксу (Танжердегі аудармашы) (1884).

Импрессионизм

Алайда оның келесі портреттері ашық түстерге қарама-қарсы келетін түрлі қара немесе күлгін түсті градиенттерді қолдана отырып, өте сәлген түстерде: Жанна және Маргарита Шлобах (1884), Октав Маус (1885), Камиль Ван Монс (1886), Маргарита Ван Монс (1886) (Фернан Хнопфтың Габриэль Браунның портретімен (1886) салыстыруға болады). Ол 1886 жылы «Les XX» көрмесінде импрессионист Моне мен Огюст Ренуардың туындыларын көрді. Ол терең әсерге қалды. Ол осы техниканы тәжірибеден өткізді, бұл Жапондық альбоммен әйел (1886) картинасында көрінеді. Бұл импрессионистік әсер оның «Мадам Пикард ложасында» (1886) және «Мадам Оскар Гисбрехт» (1886) (жарқын түстер палитрасында салынған) картиналарында айқын байқалады. 1887 жылы ол Бельгия жағалауында импрессионистік теңіз пейзаждарын суреттеді: «Жалқын су кезінде» (1887). Риссельберг өзінің досы Омер Коппенстің шығармашылығына реализмнен жергілікті импрессионизмге қарай ықпал етіп, оның кем дегенде бір портретын маймен салды. Париж өнер ортасымен байланысы күшейгендіктен, Октав Маус Риссельбергхеді «Les XX» келесі көрмелері үшін жаңа таланттарды іздеуге Парижге жіберді.

Неоимпрессионизм

Ол 1886 жылы Парижде өткен сегізінші импрессионисттік көрмеде Жорж Сюраның «Ла Гранде Жатте» картинасын көргеннен кейін пуантилизм техникасын ашты. Генри Ван де Вельде, Жорж Леммен, Ксавье Меллери, Вилли Шлобах және Альфред Уильям Финч пен Анна Бохпен бірге ол бұл стильді Бельгияға «импорттады». Серат 1887 жылы Брюссельдегі Les XX салонына шақырылды. Бірақ оның «Ла Гранде Жатте» картинасы сыншылар тарапынан «бейнелеу өнерінің асыл түріне қолданылған түсініксіз маусымдық сөздер» деп қатты сынға алынды. Тео ван Риссельберг реализмнен бас тартып, пуантилизмнің жақтасы болды. Бұл оны кейде Джеймс Энсормен қақтығысқа түсірді. 1887 жылы ван Риссельберг осы стильді тәжірибелеп көрді, оны «Мадам Оскар Гисбрехт» (1887) және «Мадам Эдмонд Пикард» (1887) суреттерінде көруге болады. 1887 жылғы жазда бірнеше апта бойы Париждің жанындағы Батиньольде Евгений Бохпен (Анна Бохтың інісі) бірге болғанда, ол париждік суретшілердің бірнешеуімен, мысалы, Сисли, Сигнак, Дега және әсіресе Анри де Тулуз-Лотрекпен кездесті. Ол әсіресе Тулуз-Лотректің талантын бағалады. Оның «Пьер Мари Олин» (1887) портреті сол кездегі Тулуз-Лотректің стиліне өте ұқсас. Ол олардың бірнешеуін, соның ішінде Сигнак, Форен және Тулуз-Лотректі Les XX-тің келесі көрмесіне шақыра алды.

Мароккоға үшінші сапар

1887 жылдың желтоқсанында ол Эдмонд Пикардпен бірге Бельгия экономикалық делегациясымен Марокконың Мекнес қаласына шақырылды. Осы үш айдың ішінде ол көптеген түсті қаламмен салған эскиздер жасады. Ол солтан Хасан I-нің портретін де салған. Брюсселге оралған соң, ол фотосуреттеріне, жазбаларына және эскиздеріне сүйене отырып, әсерлерін суретке түсіре бастады. Оның "Көшпелі лагерь" (1887) шығармасы, бәлкім, оның алғашқы неоимпрессионистік туындысы. Шлиаттан өткен таулардағы керуенде Сеураттың ықпалы анық байқалады. Оның Мекнестегі Мансур Эль Хей қақпасы (1887) және Марокко (үлкен базар) (1887) картиналары да пуантилизм стилінде салынған, бірақ әлі де қысқа сызықтармен, нүктелермен емес. Бұл Марокконың сирек кездесетін пуантилизм картиналарының қатарында. Ол осы суреттерді аяқтағаннан кейін өміріндегі марокколық кезеңді толығымен тоқтатты. Ол портрет салуға көшті, нәтижесінде тамаша неоимпрессионистік портреттер сериясы пайда болды.

Поинтилизм

Оның 1888 жылғы көк және алтын түсті әйгілі Алиса Сете портреті өміріндегі шешуші сәт болды. Бұл жолы ол портретте тек нүктелерді ғана пайдаланды. Кейін ол мүсінші Пол Дюбуаға үйленді. Оның қарындасы Мария Сете, ван Риссельберге үшін де модель болған, танымал модерн сәулетшісі Генри Ван де Вельдеге үйленді. Ол сол кезеңде әйелі Мария мен қызы Элизабеттің портреті сияқты көптеген неоимпрессионистік портреттер жасады. 1889 жылы Мари Монномға үйленді. Олар Англияның оңтүстігіне, содан кейін Бретаньға балға барды. Бұл да бірқатар неоимпрессионистік картиналарға әкелді. Парижде ол Тео Ван Гогпен кездесіп, Винсент ван Гогты Брюссельдегі келесі көрмеге шақыруға қол жеткізді. Ван Гог сол жерде Анна Бохқа «Монтмажурдағы қызыл жүзім» картинасын сатты, бұл оның сатылған жалғыз туындысы болды. Портреттерден басқа, ол осы кезеңде көптеген пейзаждар мен теңіз көріністерін салды: «Кадзандтағы құмдар» (1893), «Радуга» (1894). 1895 жылы ол «Compagnie des Wagons lits» үшін плакаттар жасау мақсатымен Афина мен Константинопольге, Венгрияға, Румынияға, Мәскеуге және Санкт-Петербургке ұзақ сапар жасады. Оның танымал туындыларының бірі – «Royal Palace Hotel, Ostende» (1899) плакаты. 1897 жылы ван Риссельберге Парижге көшті. Пол Сигнак, Максимилиан Люс, Александр Штайнлен, Камилль Писсарро, Ван Донген, Жорж Виллоум және т.б. сияқты суретшілермен бірге ол анархистік журнал «Les Temps nouveaux»-қа үлес қосты. 1890-шы жылдардың соңында Тео ван Риссельберге неоимпрессионистік техникасының биігіне жетті. Ол портреттері мен пейзаждарында нүктелерді қолданудан бірте-бірте бас тартып, кеңірек штрихтар қолдана бастады: «Булонь-сюр-Мердегі ипподром» (1900) және «Жазғы түстен кейін» (1900) топтық портреті, «Жағажайдағы жас әйелдер» (1901), «Салам шапкасы бар жас қыз» (1901) және «Оқу» (1903) (қызыл және көк түстердің контрастымен). Октав Маустың талантты іздеушісі болғаннан кейін, ван Риссельберге өміріндегі қателік жасады: ол жас Пабло Пикассоның талантын мойындамады (сол кезде ол «көк кезеңінде» болды). Ол оның туындыларын «жаман және қызықсыз» деп тапты.

His famous portrait of Alice Sèthe (1888) in blue and gold would become a turning point in his life. This time he used merely points in the portrait. She would later marry the sculptor Paul Dubois. Her sister, Maria Sèthe, also a model of van Rysselberghe, would marry the renowned Art Nouveau architect Henry Van de Velde. In that period he made many Neo impressionistic portraits, such as the portrait of his wife Maria and their daughter Elisabeth. He had married Marie Monnom in 1889. They went on their honeymoon to the south of England and then to Brittany. This would also result in a number of Neo impressionistic paintings. In Paris he had a meeting with Theo Van Gogh and managed thus to invite Vincent van Gogh to the next exhibition in Brussels. That is where Van Gogh sold Vigne Rouge in Montmajour to Anna Boch, the only painting he ever sold. Apart from the portraits, he also painted in this period many landscapes and seascapes : "Dunes in Cadzand" (1893), "The rainbow" (1894). In the 1895 he made long journeys to Athens and Constantinople, Hungary, Romania, Moscow and Saint Petersburg in order to make posters for the "Compagnie des Wagons lits". One famous work is the poster "Royal Palace Hotel, Ostende" (1899). In 1897, van Rysselberghe moved to Paris. Along with Paul Signac, Maximilien Luce, fr, Alexandre Steinlen, Camille Pissarro, Van Dongen, George Willaume, etc., he contributed to the anarchist magazine Les Temps nouveaux (journal). In the final years of the 1890s, Théo van Rysselberghe had reached the climax of his Neo impressionist technique. Slowly he abandoned the use of dots in his portraits and landscapes and began applying somewhat broader strokes : The hippodrome at Boulogne sur Mer (1900) and the group portrait Summer afternoon (1900), Young women on the beach (1901), Young girl with straw bonnet (1901), and The Reading (1903) (with the contrast between red and blue colours). After all his years as talent scout for Octave Maus, van Rysselberghe made the mistake of his life: he didn't recognize the talent of the young Pablo Picasso (who was in his Blue Period at that time). He found his works "ugly and uninteresting".

Кейінгі жылдар

1903 жылдан кейін ол көп жылдар бойы қолданған пуантилизм техникасы жеңілдеп, 1910 жылдан кейін оны толығымен тастады. Оның сызықтары ұзарып, одан да көп жарық түстерді, күшті контрасттарды немесе ақырын өтетін реңктерді қолдана бастады. Ол суреттерінде жарық пен жылуды жеткізуде шеберлікке жетті. «Ницца маңындағы зәйтүн ағаштары» (1905) картинасы Винсент ван Гогтың техникасын еске түсіреді. Қызыл және лаванда түсті ұзын сызықтар «Кавальердегі қарағайлар астындағы әйелдер» (1905) картинасында айқын көрінеді. Досы Анри Эдмонд Кросспен бірге Гиер мен Монако арасындағы Жерорта теңізі жағалауын велосипедпен аралап, ізденістен кейін ол Сент-Клердегі әдемі жер тапты (онда Кросс бұрыннан тұрған). Оның інісі (және көршісі), архитектор Октав ван Риссельберге 1911 жылы оған сол жерде үй салдырды. Ол енді Лазурлық жағалауға көшіп, Брюссельдегі өнер ортасынан алыстады. Мұнда ол сурет салуын жалғастырды, көбінесе Жерорта теңізі жағалауының пейзаждарын, әйелі мен қызының, сондай-ақ інісі Октавтың портреттерін салды. 1910 жылы Франциядағы Нёйидегі Нокардтар отбасының резиденциясы үшін үлкен декоративтік фрескалар мен гүл композицияларын салуға тапсырыс алды. 1905 жылдан бастап әйел бейнесі оның монументальды картиналарында маңызды орын алды: «Мойнудан кейін» (1910). Оның «Қазан айындағы жүзімдіктер» (1912) картинасы қызыл, жасыл және көк түстердің жарқын реңктерімен боялған. Соңғы туындыларының бірі – «Ваннадағы қыз» (1925). Өмірінің соңында ол Андре Жидтің басы сияқты портреттік мүсіндерге де көшті. Ол 1926 жылдың 14 желтоқсанында Франциядағы Сен-Клерде қайтыс болды және досы, суретші Анри Эдмонд Кростың қасына Лаванду зиратына жерленді. Көбінесе нео-импрессионизмнің ең ұлы суретшілерінің туындылары жеке коллекцияларда сақталады. Оларды сирек көруге болады. Соңғы көрмелердің бірі – 2006 жылдың ақпан және қыркүйек айларында Брюссельде, содан кейін Гаагада өткен Тео ван Риссельбергке арналған ретроспектива. 2005 жылдың қарашасында оның «Port Cette» (1892) картинасы Нью-Йоркте өткен аукционда рекордтық 2,6 миллион еуроға сатылды.

After 1903, his pointillist technique, which he had used for so many years, became more relaxed and after 1910 he abandoned it completely. His strokes had become longer and he used more often vivid colours and more intense contrasts, or softened hues. He had become a master in applying light and heat in his paintings. His Olive trees near Nice (1905) remind us of the technique used by Vincent van Gogh. These longer strokes in red and mauve become prominent in his Bathing ladies under the pine trees at Cavalière (1905)

After some prospecting, touring on his bike, together with his friend Henri Edmond Cross, of the Mediterranean coast between Hyères and Monaco, he found an interesting spot in Saint Clair (where Cross already resided). His brother (and neighbour), the architect Octave van Rysselberghe, built him there a residence in 1911. He retired now to the Côte d'Azur and became more and more detached from the Brussels art scene. Here he continued painting, mostly landscapes of the Mediterranean coast, portraits (of his wife and daughter, and of his brother Octave). In 1910 he received an order for some large decorative murals and flower compositions for the residence of the family Nocard in Neuilly, France. From 1905 on, the female nude becomes prominent in his monumental paintings : "After the bath" (1910). His painting The vines in October (1912) is painted in lively colours of red, green and blue. One of his last works was Girl in a bath tub (1925). At the end of his life, he also turned to portrait sculpture, such as the Head of André Gide. He died in Saint Clair, Var, France on 14 December 1926 and was buried in the cemetery of Lavandou, next to his friend and painter Henri Edmond Cross. Much of the works of one of the greatest neo impressionist painters still remain in private collections. They can only rarely be seen. One recent occasion was the retrospective Théo van Rysselberghe in Brussels and later in The Hague between February and September 2006. In November 2005, his work Port Cette (1892) fetched a record 2.6m € at an auction in New York.

Отбасы

Ван Риссельберге 1889 жылы Мари Монномға үйленді, олардың Элизабет ван Риссельберге есімді қызы болды. Элизабет Руперт Бруктың сүйіктісі болды. Оның інісі Октав ван Риссельберге (1855–1929) – белгілі бельгиялық сәулетші, ол Жозеф Пуалер мен Генри Ван де Вельдемен бірлесіп жұмыс істеген.

Құрметтер

1919: Леопольд орденінің командирі.