Уппсала университеті кітапханасының тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Уппсала университетінің кітапханасы (Uppsala universitetsbibliotek) Швецияның Уппсала қаласындағы Уппсала университетінде 11 мамандық кітапханасын қамтиды, олардың бірі ескі бас кітапхана ғимараты Каролина Редививада орналасқан. Кітапханада кітаптар мен мерзімдік басылымдар, қолжазбалар, ноталар, суреттер және карталар сақталады.

Тарих

Кітапхананың алғашқы жылдары нақты орналасқан жері белгісіз, бірақ университет 1477 жылы негірленгеннен бастап Фирис өзеніндегі «Студент аралы» деп аталған жерде орналасқан, онда академиялық диірмен – қазір провинциялық музей – кейін салынған. 1566 жылы король Эрик XIV Уппсала соборының оңтүстігіндегі ескі капелланы дәрістер өткізу үшін сыйға берді. 1620 жылдары Густавианум салынғаннан кейін бұл ғимарат Collegium vetus немесе Gamla akademien («ескі академия») деп аталды, ол 1704 жылы консисторияның (университет кеңесі) шешімімен қайта аталды және корольдер Карл IX, Карл XI және Карл XII құрметіне Academia Carolina деп аталды. Жаңа кітапхана ғимараты салынғанда, ол ескі ғимараттың құрметіне «Каролина Редивива» («қайта тірілген Каролина») деген ат алды, бірақ мүлдем басқа жерде орналасқан. 1871 жылға қарай кітапханада шамамен 200 000 том және 8 000 қолжазба, соның ішінде Codex Argenteus болған. Кітапхана Густавианумда қалды, ол 1702 жылғы өрттен сәтті құтылды, 1841 жылы Каролина Редивива аяқталғанға дейін. Каролина Редивива университеттің орталық кітапханасы мәртебесін сақтап келді, 1990 жылдардағы қайта ұйымдастыру орталықтандырылған кітапхана ұйымының түсінігін жойып, кітапхананы бірдей мәртебедегі бірнеше филиалдық кітапханаларға бөлді. Каролинада гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдарға арналған филиалдық кітапханалардың бірі орналасқан. Дегенмен, кітапхана жүйесінің негізгі функциялары, сондай-ақ «мәдени мұра бөлімдері» (қолжазбалар және музыка бөлімі, карталар мен гравюралар бөлімі) бұл ғимаратта қалды. Орталық кітапхананың дамуымен қатар, университеттің «семинарлары» (кейін «факультеттер» деп аталды) өздерінің кітапханаларына ие болды. Қазіргі уақытта кітапхана жинақтары тақырыптық кітапханаларға таратылған. 2004 жылы өнер, тілдер және теология факультеттерінің көптеген тақырыптық кітапханалары біріктіріліп, ескі зираттың жанындағы ағылшын саябағындағы Гуманитарлық ғылымдар орталығында жаңа Карин Бойе кітапханасы құрылды.

The exact site of the library during its earliest years is not known, but the university from its foundation in 1477, was located on what became known as "Student Island" in the Fyris River, where the academy mill – now the provincial museum – was later built. In 1566, King Eric XIV donated the old chapter house, south of the Uppsala Cathedral, to be used for lectures. After the construction of the Gustavianum in the 1620s, this building was referred to as the Collegium vetus or Gamla akademien ("the old academy"), until it was renamed in 1704 through a decision of the consistory (university board) and called the Academia Carolina, in honour of kings Charles IX, Charles XI and Charles XII. When a new library building was eventually constructed, it received the name Carolina Rediviva, "the revived Carolina", in honour of the old building, but was located to an entirely different place. As of approximately 1871, the library contained approximately 200,000 volumes and 8,000 manuscripts, including the Codex Argenteus. The library remained in Gustavianum, which luckily escaped the flames in 1702, until Carolina Rediviva was completed in 1841. Carolina Rediviva has since retained the status of central library of the university until a reorganization in the 1990s did away with the concept of a centralized library organization and divided the library into a number of branch libraries of equal status, with Carolina being home of one of the branch libraries dedicated to humanities and social sciences. Nevertheless, the central functions of the library system largely remain in the building, as do the "cultural heritage units" (the Department for manuscripts and music and the Department for maps and prints). Parallel to the development of the central library, the "seminars" (later called "departments") of the university had their own libraries. Currently, the library's collections are dispersed in the subject libraries. In 2004 most of subject libraries within the Faculties of Arts, Languages and Theology were amalgamated to form the new Karin Boye Library in the English Park Centre for the Humanities, next to the old cemetery.

Кейбір маңызды қолжазбалар мен жинақтар

Уппсала университетінің кітапханасы негізінен 17 ғасырдың басында монастырьлардан тәркіленген кітапханалардың, әсіресе Вадстена мен Грейфриарлар монастырының (Стокгольм) ірі сыйлықтары арқылы қалыптасты. Олардың ішінде Канутус Йоханнис сыйлаған кітаптар да бар. Сондай-ақ, 1605 жылы өлім жазасына кесілген барон Хогенскильд Биелкеге тиесілі маңызды жинақ, оның кітапханасы патшалық билікке тәркіленіп, 1621 жылы Густав Адольф сыйға берді. 1669 жылы университет кітапханасы «Проза Эдасының» төрт негізгі қолжазбасының бірі – «Кодекс Упсалиенсис» қолға түсті. 17 ғасырда Швеция қатысқан көптеген соғыстар нәтижесінде Швецияға көптеген маңызды қолжазбалар мен жинақтар соғыс олжасы ретінде әкелінді, олардың кейбіреулері ақырында Упсалаға жетті. (Мысалы, 1626 жылы швед әскері Польшадағы иезуиттер коллегиясынан (Колегиум Иезуитов в Браневе) 1300-ге жуық кітап пен қолжазбаны тонады). Ең танымал мысал – «Күміс Киелі кітап» (Codex Argenteus), епископ Ульфиластың гот тіліне аударған Жаңа өсиеттің қалған бөлігі, ол Прагада тоналып алынған. Тағы бір мысал – астроном Николаус Коперникке тиесілі кітапхананың негізгі бөлігі – «Коперникана», ол швед армиясы Краковта тонады. «Императордың Киелі кітабы» деп аталатын кітап швед әскері Германиядағы Гослар қаласын басып алған кезде жоғалып кетті, ақырында ол Упсала университетінің кітапханасына да жетті. Кейінгі сыйлықтар мен сатып алынулардың ішінде әртүрлі швед отбасылары мен жеке тұлғалардың көптеген мұрағаттары мен жинақтары бар, мысалы король Густав III-нің жеке құжаттары, олар король қайтыс болғаннан кейін 50 жыл өткен соң ғана ашылатын кітапханаға тапсырылды. Жақында жиналған жинақтарға Bibliotheca Walleriana және доктор Эрик Уоллер жинаған, ішінара сыйға берілген, ішінара кітапхана сатып алған Уоллер қолжазбалар жинағы кіреді. Бұл ғылым мен медицина тарихына қатысты кітаптардың ең ірі кітапханаларының бірі және белгілі ғалымдардың хаттарынан тұратын қолжазбалар жинағы. Қолжазбалар жинағы сканерленіп, интернетке жариялануда. Бодони коллекциясы – Джанбаттиста Бодонидің (1740–1813) туған жерінен тыс жерлердегі басылымдарының ең ірі жинағы. Оны 1959 жылы өнеркәсіпші Эрик Кемпе сыйға берді, кейіннен сол кезде сыйға алынған қаражат есебінен кеңейтілді. Музыкалық жинақтарға 1640 жылдан 1718 жылға дейін неміс музыканттар отбасы Дюбендер жинаған Дюбен коллекциясы кіреді. Онда 17 ғасыр музыкасының үлкен таңдауы бар, әсіресе Букстехуденің басқа жерде сақталмаған маңызды шығармалары бар. Дюбен коллекциясы каталогталды және сканерленіп, веб-сайтта жариялануда: https://www2.musik.uu.se/duben/Duben.php. Басқа музыкалық жинақтар – Лёфста мен Гимоның сарайларынан, Хуго Альфвеннің жинағы, Жозеф Мартин Краустың жинағы және соғыс олжасы ретінде алынған әртүрлі жинақтар, мысалы, 16 ғасырлық испан музыкасының жинағы – «Cancionero de Uppsala», Венецияда 1556 жылы басылған және басқа бір данасы сақталмаған.

The university library of Uppsala was mainly created through the large donations in the early 17th century of confiscated libraries from monasteries, especially that in Vadstena and the Greyfriars Monastery, Stockholm (including the books donated to it by Kanutus Johannis), and the important collection of Baron Hogenskild Bielke who had been executed in 1605 and whose library was confiscated by the crown and donated by Gustav Adolph in 1621. In 1669, the University Library received the Codex Upsaliensis, one of the four main manuscripts of the Prose Edda. The many wars in which Sweden took a part in the 17th century brought many important manuscripts and collections to Sweden as spoils of war, some of which eventually ended up in Uppsala. (For example, in 1626 Swedish looted from the Polish Kolegium Jezuitów w Braniewie some 1300 books and manuscripts). The most famous example is the Codex Argenteus (the "Silver Bible"), most of what remains of Bishop Ulfilas's translation of the New Testament into Gothic, which was looted in Prague. Another example is the Copernicana, the main part of the library of astronomer Nicolaus Copernicus, looted by the Swedish Army in Kraków. The so called Emperor's Bible was lost when Swedish troops occupied Goslar in Germany, and eventually also ended up in Uppsala University Library. Later donations and purchases include many archives and collections of various Swedish families and individuals, such as the personal papers of King Gustav III, which were left to the library, to be opened only 50 years after the King's death. More recently acquired collections include the Bibliotheca Walleriana and the Waller manuscript collection, collected by Dr Erik Waller, and partly donated, partly purchased by the library. It is one of the largest libraries of books concerned with the history of science and medicine, and a manuscript collection mostly of letters from notable scientists. The manuscript collection is in the process of being scanned and published on the web. The Bodoni collection is the largest collection of prints of Giambattista Bodoni (1740–1813) outside his native Parma. It was donated by the industrialist Erik Kempe in 1959 and later extended with funds donated at the same time. The music collections includes the Düben collection which was accumulated from 1640 until 1718 by the Düben family, a German family of musicians which included a number of members serving as Hofkapellmeister of the royal court orchestra. It contains a large selection of 17th century music, notably important works by Buxtehude not elsewhere preserved. The Düben collection has been catalogued and is in the process of being scanned and published on the web: https://www2. musik. uu. se/duben/Duben. php

Other music collections are those from the manors of Leufsta and Gimo, the collection of Hugo Alfvén, that of the Joseph Martin Kraus, and the various collections that have been taken as spoils of war, such as the Cancionero de Uppsala, a 16th century collection of Spanish music printed in Venice 1556 and not preserved in any other copy.

Қазіргі ұйым

Кітапхана директоры, бас кітапханашы (қазіргі уақытта Ларс Бурман) басшылық етеді.