Кіріспе

Португалиялық жазушы, ақын, журналист Александр Геркулано де Карвальо е Араухо (28 наурыз 1810 – 13 қыркүйек 1877) – португалдық романда және тарихшы.

Ерте өмір

Геркуланоның отбасы қарапайым текті болған. Оның аталарының бірі патшалық қызметте басты шебер-тас қалаушы болып жұмыс істеген. Геркулано латын, логика және риториканы қамтитын алғашқы білімін Нецессидадес монастырында алды, ал коммерциялық мансапқа түсу ниетімен математиканы оқып, Корольдік теңіз академиясында бір жыл оқыды. 1828 жылы Португалия Д. Мигелдің абсолюттік үкімшілігіне түсті, ал Геркулано 1831 жылғы тамыздағы сәтсіз әскери бүлікке қатысып, Португалиядан құпия түрде қашып, Англия мен Францияда пана тапты. 1832 жылы ол ерікті ретінде Либералдық экспедициямен Терсейра аралына бірге жол тартты және Минделоға қонды, Портоны басып алған Д. Педроның 7500 сарбазының қатарында болды. Ол үлкен қоршаудың барлық шараларына қатысып, қалалық мұрағатта кітапханашы болып да қызмет етті. 1832 жылы ол "A Voz de Propheta" атты өлеңдер жинағының алғашқы томын, ал екі жылдан кейін "A Harpa do Crente" атты тағы бір жинағын жариялады. Қиындықтар оны еркек етіп қалыптастырды, ал осы кішкентай кітаптарда ол терең сезімтал және айқын өрнектей білу қабілеті бар ақын екенін дәлелдейді. Португалияның саяси азаттығына қол жеткізудегі маңызды оқиғалар оның шабытын тудырды, ол жер аударудың ащылығын, Терсейраға жасаған батыл жорықты, Портоның қаһармандық қорғанысын және азаттық үшін болған соңғы шайқастарды суреттеді. 1837 жылы ол ағылшынның "Penny Magazine" журналы үлгісімен "Панорама" журналын құрды, және онда, сондай-ақ "Illustração" журналында кейін "Lendas e Narrativas" жинағына енген тарихи әңгімелерді жариялады. Сол жылы ол Ажуда сарайында корольдік кітапханашы болып тағайындалды, бұл оған өткенді зерттеуді жалғастыруға мүмкіндік берді. "Панорама" кең таралды және үлкен ықпалға ие болды, ал Геркуланоның ұлы адамдар туралы өмірбаяндық очерктері мен әдеби және тарихи сын мақалалары орта тапты ұлт тарихымен, білімнің жетістіктерімен және шетелдегі әдебиеттің жағдайымен таныстыру арқылы білім беруге үлкен үлес қосты.

Жазбалар

Ерте жылдары ақындықпен айналысқаннан кейін Геркулано 1844 жылы Уолтер Скотт үлгісінде жазылған кітабы арқылы Португалияға тарихи роман жанрын енгізді. "Эврико" кітабы вестготтар монархиясының құлауы мен Астуриядағы қарсылықтың басталуын, соның нәтижесінде Иберия түбегіндегі христиан мемлекеттерінің пайда болуын баяндайды. 1848 жылы жарық көрген "Монах Систер" атты екінші кітабы король Жоан I заманындағы оқиғаларды суреттейді, онда орта тап пен муниципалитеттер алғаш рет өз билігін көрсете бастап, аристократияға қарсы тұрған патшаны сайлады. Бұл туындылар көркемдік тұрғыдан алғанда, манерлі стильде жазылған, бірақ білім беру мақсатында жазылғанын ескеру керек, сонымен қатар стильдік жағынан жоғары бағаланады. Геркулано Скотттан гөрі көбірек оқыған, бірақ оған сипаттауға қабілеті мен әдемі диалог құру шеберлігі жетіспеді. Оның стилі ауыр, бұл романдарда драмалық шиеленіс байқалмайды, соның салдарынан ол драматург ретінде табысқа жете алмады. Дегенмен, оның туындыларының ықпалы зор болды және көптеген ізбасарларына жол ашты.

Жылнамалар мен тарих

Бұл және екі ескі жылнаманың басылымдары, «Дом Себастьяно жылнамасы» (1839) және «Патша Жоао III тарихы» (1844), Геркулануды өмірінің жұмысына дайындады. 1846 жылы оның «Португалия тарихы: Монархияның басталуынан Афонсу III билігінің соңына дейін» атты кітабының бірінші томы жарық көрді. Бұл кітап сын тұрғысынан жазылып, құжаттарға негізделген еді. Оны жазу кезінде ол көп қиындықтарға тап болды, себебі алдыңғы буын оның негізін дұрыс қаламаған еді, сондықтан ол бір мезгілде қолөнерші де, архитектор да болуға мәжбүр болды. Ол Португалияның түкпір-түкпірінен қолжазбаларды жинап, оларды түсіндіріп, жіктеп, салмақтап барып жұмысын бастады. Содан кейін ол бұрынғыдан айырылып, дәстүрлерді жою қажеттігіне келді. Португалиядағы және шетелдегі тұрақты студенттер бұл кітапты мұқият зерттеудің, фактілерді ұтымды ұйымдастырудың, білімділігінің және жоғары дәлдігінің арқасында бірінші дәрежелі тарихи еңбек деп қабылдады. Стилінің қарапайымдығы мен тілінің дұрыстығы оны португал классикасына айналдырды. Оның тарихының екінші томы 1847 жылы, үшінші томы 1849 жылы, ал төртінші томы 1853 жылы жарық көрді.

Тарихи-танымдық дау

Бірақ, бірінші том әйгілі дауға себеп болды, себебі Геркулану Португалия монархиясының тууына куә болған деп саналатын атақты Орик шайқасын қарапайым қақтығысқа дейін кемітіп, 15 ғасырда алғаш тараған аңыз, король Афонсоға Мәсіхтің көрінуін жоққа шығарды. Геркулану патриотизм мен ізгіліксіздігі үшін мінберден және баспасөз арқылы айыпталды, және ол біршама уақыт шабуылға төтеп бергеннен кейін, оның мақтанышы оны жауап беруге мәжбүр етті. Лиссабонның кардинал патриархына жазған «Мен және дін қызметкерлері» (1850) атты хатында ол дін қызметкерлерінің фанатизмі мен білімсіздігін ашық айтты, бұл көп жеке шабуылдармен толы қызу памфлет соғысына әкелді. Лиссабондағы араб тілінің профессоры шайқасқа қатысты қабылданған көзқарасты қолдау үшін араласты және Геркулануды және оның қолдаушысы Паскуаль де Гаянгосты араб тарихшыларын және олардың тілін білмеушілікпен айыптады. Бірнеше жылға созылған бұл даудың барысы ешбір тарапқа да артықшылық бермеді, бірақ Геркуланудың фактілерді баяндауы ақырында барлығына дұрыс деп танылды.

Инквизицияның тарихы

Жас кезінде абсолютизмнің зәбірліліктері Геркулануды либералдыққа бейімдеді, ал оның тарихына жасалған шабуылдар сезімталдық пен терең діни сенімі бар бұл адамды саяси католицизм мен христиандықты ажырата бастаған антиклерикалға айналдырды. Оның "Португалияда инквизицияның пайда болуы мен құрылуы тарихы" (1854–1855), король Жоау III пен еврейлер арасындағы отыз жылдық күресті баяндайды – король трибунал құруға, ал еврейлер оған қарсы тұруға тырысты. Кіріспеде көрсетілгендей, бұл еңбек ультрамонтанистік реакцияны тоқтату мақсатымен жазылған, бірақ автордың құмарлық сезімі жоқ оқиғалардың шындығын баяндауы арқасында маңыздылығын жоғалтпады. "Португалия тарихы монархияның басталуынан Афонсу III билігінің соңына дейін" және "Португалияда инквизицияның пайда болуы мен құрылуы тарихы" кітаптарынан бөлек, Геркуланудың тарихқа ең бағалы үлесі "Жартыаралдағы еңбекшілердің жағдайы VII ғасырдан XII ғасырға дейін" ("Do Estado das classes servas na Peninsula desde o VII. até o XII. seculo") атты зерттемесі болды.

Зейнеткерлік

1856 жылы Геркулано Portugalliae monumenta historica сериясын редакциялай бастады, бірақ оның және мұрағатшы арасындағы жеке даулар, ол міндетті түрде жиі кездесетін, оның тарихи зерттеулерін тоқтатты. Досы Педро V қайтыс болғаннан кейін Геркулано Ажудадан кетіп, Сантаремге жақын ауылдық жерге зейнетке шықты. Геркулано мен оның поэзиялық тарихшы әріптестері Шатобриан мен Ламартиннің либерализм мен католицизм альянсы, 1848 жылғы төңкерістерден кейін католик иерархиясында пайда болған ультрамонтанизм қозғалысының өркендеуімен аяқталды. Адамзатқа көңілі толып, елдің болашағына үмітсіз Геркулано зейнетке шыққаннан кейін сирек көзге түсті; көзге түскенде саяси және діни реакционерлермен күресті. Геркулано Португалияның монастырлық ордендерін қорғады (оларды таратудың орнына реформалауды жақтады) және шетелдік діни ордендердің елге кіруіне қарсылық көрсетті. Ол ауылдық дін қызметкерлерін қолдады және өзінің «Пароко да Алдеия» шығармасында ауылдық діни қызметкердің бейнесін жасады, бұл Оливер Голдсмиттің «Уэйкфилд викарийі» ромасына әдейі немесе әдейі емес еліктеуі болды. Геркулано сонымен қатар Португалия мен Ватикан арасындағы 1857 жылғы 21 ақпандағы конкордатқа қарсы болды, ол Шығыстағы португалиялық Падроадоны реттеді. Геркулано азаматтық некеге қолдау көрсетті, бірақ оның «Азаматтық неке туралы зерттеулері» («Estudos sobre o Casamento Civil») тыйым салынды (Index Librorum Prohibitorum-ға енгізілді). Ағылшын тарихшысы Лорд Актон мен неміс тарихшысы Игнац фон Дёллінгер де ұқсас қиындықтарға тап болды, өйткені олардың барлығы таза ұғым (1854) және папаның қатесіздігі (1871) жаңа догмаларына қарсы күресті. Пий IX-тың шіркеуді қысқарту кезеңінде шығарған басқа да маңызды құжаттарға «Қателер туралы силлабус» (1864) және «Etsi multa» (1873) кіреді.

Саяси мұрасы

Ол өмірінің соңына дейін әдебиет саласында нағыз понтифик болып қалды, оның мақаласы немесе кітабы Португалияның бір шетінен екінші шетіне дейін тойланып қабылданатын. Ұлт оның зиялылық көшбасшылығына үміт арнады, бірақ соңғы жылдары өзі үмітсіздікке ұшырағандықтан, ол басқаларын жігерлендіре алмады және оған берілген мүмкіндіктерді тиімді пайдалана алмады. Саясатта ол ескі үлгідегі конституциялық либерал болып қалып қойды, оның пікірінше, халық – төменгі топқа қарсы орта таптар еді, ол оларды барлық дәуірде тирандықты қолдаушылар деп есептеді, ал радикализмді – анархия арқылы абсолютизмге қайта оралу деп түсіндірді. Дегенмен, ол өмірінің басында баспасөз арқылы саяси науқандар жүргізгенімен, Геркулануо саясатта көп ықпалға ие болған жоқ.

Кейіпкер

Оның жазбаларының көпшілігі салқын болғанымен, олар Джерсиден Гранвильге дейінгі сапардың қысқаша сипаттамасын қамтиды, онда ол ағылшын мінезі мен әдет-ғұрыптарын сатиралайды және күтпеген юмор сезімін көрсетеді. Ерекше еңбекқорлық, Катон сияқты қатал әділдік, шындыққа құштарлық, мақтаныш, сынға ұрыну кезіндегі ренжіс және тәуелсіз мінез – Геркуланоның адам ретіндегі белгілері. Оны сындыруға болар, бірақ бүгілдіруге емес, ал оның тікелей сөйлеуі оның қатал, қараңғы бетімен үйлеседі, және ол көбінесе адамдардың көңілін қалдырса да, олардың құрметін жоғалтпады. Оның лирикасы күшті, сезімтал, бірақ тартымды, және толығымен жеке және субъективті, ал памфлеттері сенімнің күшімен, нақты айғақпен және әлсіз және білімсіз қарсыластарды жек көрумен ерекшеленеді. Оның "Португалия тарихы" – ұлы, бірақ толық емес ескерткіш. Көрік ойдың жетіспеуі және философиялық рухтың кемдігі оған кейіпкерлерді терең түсінуге немесе бейнелеуге кедергі келтірді, бірақ оның талдау қабілеті, табанды еңбекпен және адал ниетпен бірігіп, оған анықталған фактілердің шын есебін және саяси және экономикалық оқиғалардың түсінікті түсіндіруін ұсынуға мүмкіндік берді. Оның денесі Лиссабонға жақын Белемдегі Жеронимуш монастырындағы әсем мазарда жатыр, ол халықтың қаржысына салынған. Оның маңызды еңбектері көптеген басылымдардан өтті, және оның есімі Португалия және Иберия түбегінің қазіргі заманғы тарихшыларын қарастырғанда әлі де еске алынады.

Отбасылық өмір

1866 жылы Геркулано өзінің бұрынғы махаббаты Мариана Герминия де Меирамен үйленді, ол шамамен 1830 жылы туған, және олардан балалары болмады.