Америкалық саяхатшы Гарри Фрэнк өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Гарри Альверсон Франк (29 маусым 1881 – 18 сәуір 1962) – 20 ғасырдың бірінші жартысындағы американдық саяхат жазушысы.

Өмірбаян

Гарри Альверсон Франк 1881 жылдың 29 маусымында Мичиган штатының Мангер қаласында дүниеге келді. Ол темірші Чарльз Адольф Франк (1856–1933) пен Лилли Эвелин Уилсидің (1861–1955) үш баласының үлкені болды. Гарридің әкесі Чарльз Германияның Мекленбург аймағындағы Шверин қаласында туған, бірақ бір жасқа толмағанда өзінің үлкен әпкесі және ата-анасы Генрих Франк (1823–1877) пен Вильгельмина Кристина Магдалена Корт (1829–1912)пен бірге Америка Құрама Штаттарына келді. Олар Швериндегі туыстарымен байланыста болды. Саяхаттары барысында Гарри осы туыстарына кем дегенде екі рет барып, осы сапарларын «Германияны өзгерту арқылы вагабондингте» егжей-тегжейлі сипаттады, бірақ туыстарын тек «өз отбасыммен алыстан байланысты отбасы» деп атады. 1900 жылдың жазында Мичиган университетінде бірінші курста оқыған Гарри Франк қалтасында бар болғаны 3.18 доллармен Еуропаға сапар шекті. Ол Атлантика мұхитын ірі қара мал тасымалдайтын кемеде жұмыс істеп, Англия мен Францияны аралап, сабақтар басталғаннан кейін екі аптадан соң Анн-Арборға оралды. Оқу кезінде ол бір студентке ақшасыз әлемді аралап шыға алатынына тіл тигізді, бір жыл оқығаннан кейін осы уәдені орындады. Ол 16 ай бойы жер шарын аралап, жол бойы ақша табу үшін жұмыс істеді және Малайя түбегін жаяу өту сияқты ерліктер жасады. Оның «Дүниеге саяхат» (1910) кітабы жақсы сатылып, оны саяхаттарын жалғастыруға ынталандырды. Франк көптеген оқиғаларға тап болды, олардың барлығы да жағымды емес, бірақ барлығы оның қарапайым, біршама сарказммен айқайталаған стилінде баяндалды, бұл Ричард Холлибертон сияқты басқа танымал саяхат жазушыларының өте романтикалық прозасына қарама-қарсы болды. Оның кітаптарының ішінде «Тоғызыншы кезеңдегі қысқы саяхат» (төменде қараңыз) болмағанда, барлығы басылымнан шығып кетті, бірақ кейбіреулері қазір жалпыға қолжетімді және интернетте тегін қол жетімді, ал барлығы қолдан жасалған. Оның кітаптарында индустрияландырудың әсерінен көптеген қоғамдар тез өзгеріп жатқан кезде, ол барған қоғамдардың өмірін жан-жақты сипаттаған. Тарихи дереккөз ретінде олар «ирланд буддисі» У Дхаммалока сияқты тұлғалардың қалам портреттері үшін құнды. Жастар оқырмандарына қоғамдардың бір ғасырдан аз уақыт бұрынғы жағдайларды нақты сипаттағанын сену қиын болуы мүмкін, бірақ олар басқа автобиографиялық жазбалармен және тіпті сол күндердің және одан кейінгі көптеген онжылдықтардың көркем шығармаларымен салыстырғанда шындыққа сай келеді. Оның байқаулары мен сөздерінің көп бөлігі өз уақытының нәсілшіл көзқарастары мен діни бейімділіктерін көрсетеді, бірақ «Zone Policeman 88» сияқты еңбектерде айтылған оқиғалардан, II, VIII, X тарауларында және басқа жерлерде Франктің әркімге деген жеке көзқарасы негізінен адамгершілік, қарапайым және сыпайы, егер ресми емес болса. Оның тондылығы нәсілшілдікке немесе топтар арасындағы сезімсіздіктің басқа түрлеріне қатысты мысалдарды келтіре отырып, әбден қырағы болады. Оның санасыз айтқандары мен қазіргі кезде өркениетті сөйлеуде қабылдауға болмайтын сөздерді қолдануы, негізінен, сол кездегі және, айталық, 20-ғасырдың аяғындағы келісімдер арасындағы айырмашылықтарды ашуға қызығушылық тудырады. «Солтүстік Қытайда саяхаттау» (1923) еңбегінде ол 1910 жылдан бері Жапонияның отарлауы болған Кореяға барды. Ол бірінші кезекте Кореяның ағашсыз екендігін байқады. Аристократия өз міндеттерінен босатылды, бірақ олардың көпшілігі кедейлікте өмір сүрсе де, олардың дәрежелерінің ерекше киімдерін киюге рұқсат етілді. Франк айтуынша, әйелдер «көптеген елдердің әйелдері жасыруға тырысатын денесінің дәл сол бөлігін жұртшылыққа көрсетті». Сол кітапта ол солтүстік Қытайдағы Харбин қаласына жасаған сапары туралы баяндады, ол жазылған кезде (1923) көптеген орыс аристократиясының босқыны болды. Ол босқындардың әр сенбі сайын түнде салтанатты жиналыстар өткізетінін, олардың көпшілігі кедей болғанымен, салтанатты киім киетінін айтты. Бұрынғы орыс аристократы Франк келген YMCA директорына тамақ сұраған; директор оған шөпті кесу үшін түскі асқа шақыратынын айтты. Орыс кешірім сұрап, «қолмен жұмыс істеуді тоқтатты» деп, тамақсыз кеткенін айтады. «Zone Policeman 88» (1913) фильмінде Франк Панама каналы аймағында полиция қызметкері болып жұмыс істеді және оның азаматтарын санауға көмектесті. «Андістерде қаңғып жүріп» (1917) атты еңбегінде ол Анд тауларының арқасымен, камерамен және револьвермен, бірақ жамылғысыз жүрген саяхат туралы айтады. Ол қайтып оралу жолын Эдисонның фонографтарын сату арқылы төледі. «Вагабондинг сквозь меняющую Германию» (1920) еңбегінде ол Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі дүрбелең туралы баяндады. Ол тіпті 1935 жылы Совет Одағынан өтті, қиындықтарсыз емес, және өзінің әсерлерін «Совет еліндегі вагабондинг» (1935) кітабында жазды. 1938 жылы Франк 57 жасқа толды және сол кезде әлі жаңалық болған әдеуір қашықтыққа ұшуды бастады. Ол 1938 жылы «Екі континенттің үстінен көшпенділік» және 1939 жылы «Алясканың тартымдылығы» кітаптарын жазды. 61 жасқа келгенде Франк Бірінші дүниежүзілік соғыста кавалерияда лейтенант болғандықтан Армия Әуе күштерінде майор болып қызмет ететін рұқсат алды және Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы күндерінде Франциядағы Тоғызыншы әуе күштерімен бірге қызмет етті, онда шайқас әлі де жүріп жатты. Ол шығыс Франциядағы қираған жағдайлар туралы жанды түрде баяндады. Жақын жердегі бекініс американдықтар тарапынан айналып өтілген, бірақ әлі де неміс гарнизонымен ұсталған. Немістер әр түнде бір уақытта өздерінің артиллериясынан бірдей санды оқтар атты; немістер ешнәрсеге мақсат қоймаған, олар тек капитуляцияламау туралы бұйрықты орындап жатыр деді. «Тоғызыншы кезеңдегі қысқы саяхат» сол кезде басылымға қабылданбады, өйткені баспагерлер соғыс естеліктерінің нарығы толып кеткенін сезінді. Ол 2000 жылы Франк отбасымен жеке басылымға шығарылды. Гарри Франк 1919 жылы Парижде танысқан, хатшы болып жұмыс істеген және АҚШ әскерлік ауруханасында ерікті болып жұмыс істеген Рахель Латтаға (1892–1986) үйленді. Ол ақырында олардың келесі саяхаттары туралы өзінің 1939 жылғы «Мен вагабондқа үйлендім» кітабында өз пікірін білдірді. Жұбайлар бес балаға ие болды, олардың барлығы да әртүрлі жерлерде дүниеге келді, бірақ олар Гарри Франк 1962 жылы Пенсильвания штатының Нью-Хоуп қаласында инсульттан қайтыс болғанға дейін өмір сүрген үйлерінде тұрды.

Harry Alverson Franck was born on June 29, 1881, in Munger, Michigan, the eldest of three children of the blacksmith Charles Adolph Franck (1856–1933) and Lillie Evelyn Wilsey (1861–1955), herself the daughter of a local blacksmith, Peter Alverson Wilsey (1827–1915), and his wife Almira Lincoln Graham (1829–1907). Harry's father Charles was born in Schwerin, Mecklenburg, Germany, but at less than a year old came to the United States with his elder sister and his parents, Heinrich Franck (1823–1877) and Wilhelmina Christina Magdalena Kort (1829–1912), who remained in contact with family in Schwerin; in the course of his travels, Harry visited these relatives at least twice, detailing these visits in Vagabonding Through Changing Germany, but identifying his relatives only as "a family distantly related to my own". In the summer of 1900, following his freshman year at the University of Michigan, Harry Franck set out with only $3.18 in his pocket to see Europe. He worked his way across the Atlantic on a cattle boat, visited England and France, and got back to Ann Arbor two weeks after classes had started. While an undergraduate, he bet a fellow student that he could travel around the world without money, and after a year of teaching, proceeded to do so. He spent sixteen months circling the globe, working to earn money along the way and performing feats such as walking across the Malay peninsula. His book, A Vagabond Journey Around the World (1910) sold well enough to encourage him to continue his travels, following five years teaching in two private schools and in the Springfield, Massachusetts Technical High School. Franck had many adventures, not all of them pleasant, but all described in his plain, somewhat sardonic style, which was the antithesis of the highly romantic prose of other popular travel writers, such as Richard Halliburton. All his books except Winter Journey Through the Ninth (see below), are out of print, but some are now in the public domain and freely available online, and all are readily available secondhand. His books intimately recorded life as it was lived in the societies he visited, at a time when many of them were changing rapidly under the influence of industrialization. As historical sources they are of value for their pen portraits of figures such as the "Irish Buddhist" U Dhammaloka. Young readers may find it hard to believe that the societies were true descriptions of situations of less than a century ago, but they ring true in the context of other autobiographical writings and even the fiction of those days and of many decades after. His observations and much of his wording inevitably mirror the racist attitudes and religious prejudices of his time, but it is appropriate to note from incidents retailed in works such as Zone Policeman 88, chapters II, VIII, X and elsewhere, that Franck's personal attitudes towards everyone were basically humane, unpretentious, and courteous, if informal. His tone becomes subtly acrid in retailing examples of explicit racism or other forms of inter group insensitivity. His unconscious remarks and use of words that nowadays are unacceptable in civilised speech are mainly of interest in revealing the differences between the conventions of the day and those of say, the late 20th century. In Wandering in Northern China (1923), he visited Korea, which had been a Japanese colony since 1910. The first thing he noted was that Korea was virtually devoid of trees. The aristocracy had been stripped of their duties but were allowed to wear the unique attire of their rank, although many were living in poverty. Franck reported that the women "displayed to the public gaze exactly that portion of the torso which the women of most nations take pains to conceal." In the same book he reported on a visit to the northern Chinese city of Harbin, which at the time of writing (1923) contained a large population of refugee Russian aristocracy. He reported that the refugees held formal gatherings every Saturday night, complete with formal dress, although most of them were destitute. A former Russian aristocrat approached the director of the YMCA whom Franck was visiting to ask for some food; the director told him he would be welcome to lunch in exchange for cutting the grass. The Russian apologized but said he was unable to comply—manual labor was declasse—and departed, unfed. In Zone Policeman 88 (1913), Franck worked as a police officer in the Panama Canal Zone and assisting in the census of its citizens. In Vagabonding Down the Andes (1917), he tells of his trip walking the spine of the Andes, traveling with a camera and a revolver, but without a blanket. He paid for his return trip by selling Edison phonographs. In Vagabonding Through Changing Germany (1920) he reported the turmoil in the aftermath of World War I. He even traveled through the Soviet Union in 1935, not without difficulty, and recorded his impressions in A Vagabond in Sovietland (1935). In 1938 Franck was 57 and began to travel by air, which was still a novelty at that time. He wrote Sky Roaming Above Two Continents in 1938 and The Lure of Alaska in 1939. When he was 61 years old, Franck obtained a commission as a Major in the Army Air Force (having served as a lieutenant in the cavalry in World War I) and served with the Ninth Air Force in France in the closing days of World War II, where the fighting was still going on. He reported vividly on the devastated conditions in eastern France. A nearby fortress had been bypassed by the Americans but was still manned by a German garrison. The Germans fired the same number of rounds from their cannon every night at the same time; the Germans, he was told, weren't aiming at anything, they were just following orders not to surrender. Winter Journey Through the Ninth was not accepted for publication at the time because publishers felt the market for war memoirs was glutted. It was privately published by the Franck family in 2000. Harry Franck married Rachel Latta (1892–1986), a Philadelphian working as a secretary to a correspondent and a volunteer in the US army hospital whom he met in Paris, in 1919. She eventually offered her own point of view on their subsequent travels in her 1939 book, I Married a Vagabond. The couple had five children, all born in different places, but made their home life in New Hope, Pennsylvania, where Harry Franck died of a stroke in 1962.