Морат шайқасы: Бургундық соғыстағы швейцариялық жеңіс

Кіріспе

Бургундия соғыстарындағы швейцариялықтардың жеңісі, 22 маусым 1476 жыл

Морат шайқасы 1474–1477 жылдар аралығындағы Бургундия соғыстары кезінде, 1476 жылдың 22 маусымында Бургундия герцогы Чарльз Батыл мен швейцариялық конфедерация армиясы арасында Морат (Муртен) қаласының маңында, Берннен шамамен 30 километр қашықтықта болды. Шайқас швейцариялықтардың бургундтарды күйретумен аяқталды.

Өмірбаян

1476 жылы наурыз айында Грансон шайқасында Швейцария Конфедерациясынан жеңілген Чарльз Батыл, Бургундия герцогы, Лаузаннадағы шатасқан, бірақ көбінесе зақымданбаған әскерін қайта ұйымдастырды. Мамыр айының соңына қарай ол территориялары мен бекіністерін қайтару үшін Конфедерацияға қарсы қайтадан жорыққа дайын екенін сезінді, содан кейін швейцариялық кантондардың ішіндегі ең ірі жауы – Берн қаласына шабуыл жасауды жоспарлады. Оның алғашқы мақсаты – Морат көлінің шығыс жағасында орналасқан, стратегиялық маңызы бар Морат қаласы болды. 1476 жылдың 11 маусымында бургундтар жақсы дайындалған қаланы қоршауға кірісті, оның әскеріне Берн генералы Адриан фон Бубенберг басшылық етті. Бірінші шабуыл қабырғаларда орнатылған жеңіл қарулардан жасалған күшті атыспен тойтарылды, бірақ бургундтар қолданған екі алып зеңбірек қабырғаларды бірте-бірте қиратып жіберді. 19 маусымда Конфедерацияның Сарин (Саан) өзені арғы жағындағы лагерде жиналуы дерлік аяқталды. Тек Цюрихтен 4000 сарбаздық контингент әлі келмеген еді, олардың 22 маусымға дейін жететіні күтілмеді. Осы уақыт аралығында Чарльз Конфедерация әскерінің жақындап келе жатқанын білді, бірақ олардың жолын кесуге тырыспады. Бұл оның швейцариялықтардың келуіне дайын емес екенін білдірмейді; керісінше, Чарльз өзі таңдаған жерде жаумен кездесу үшін күрделі жоспар жасады, оның бір бөлігі Мораттан, олардың күтілетін бағытына басымдық жасады. Қала төңірегіндегі жер бедері көбінесе төбелі, сондықтан ол сол жақтан артиллериясын Бургграбен ағысымен тілінген тік жарға орналастырды. Орталықта, Грунхаг деп аталатын терең ор мен қоршаудың артында, Чарльздың жаяу әскері мен артиллериясының көп бөлігі орналасты, олар Муртенді қоршауға қатыспады. Олар Конфедерацияның сабы мен шапшаңдарының шабуылын тоқтатуға тиіс болды, ал оң жақта жиналған жандармдар швейцариялықтарға қарсы шабуыл жасап, олардан қашу мүмкін емес өлтіру аймағын құруға тиіс болды. 1476 жылдың 21 маусымында Чарльз Конфедерация күштерінің шабуыл жасауын күтті. Ол әскерін құрастырып, алдағы шабуылға дайындалды. Алайда швейцариялық қолбасшылар Цюрихтен келген күштерді күту үшін тағы бір күн күтуге шешім қабылдады. Шамамен алты сағат күткеннен кейін Чарльз әскерлеріне орнынан тұрып, лагерге қайтуға бұйрық берді.

Stung by his defeat by the Swiss Confederation at Grandson in March 1476, Charles the Bold, Duke of Burgundy, reorganised his tangled but otherwise mainly intact army at Lausanne. By the end of May he once again felt ready to march against the Confederates to recover his territories and fortifications in the Pays de Vaud, then march on and attack the city of Bern, his greatest enemy among the Swiss cantons. His first objective was the strategic lakeside town of Morat, set on the eastern shore of Lake Morat. On 11 June 1476, the Burgundians commenced the siege of the well prepared town, whose forces were commanded by the Bernese general Adrian von Bubenberg. An initial assault was repulsed by a heavy barrage of fire from light guns mounted on the walls, but two great bombards used by the Burgundians were slowly reducing the walls to rubble. By 19 June the Confederate muster was near complete at their camp behind the Sarine (Saane) River. Only a contingent of some 4,000 men from Zürich had yet to arrive and these were not expected until 22 June. Charles in the meantime had been kept reasonably well informed of the approach of the Confederate army, though he did nothing to hinder their approach. This is not to say that he was unprepared for the arrival of the Swiss; indeed in typical fashion Charles had prepared an elaborate plan to meet the enemy on ground of his choosing, some from Morat, dominating their anticipated line of approach. The terrain around the town is quite hilly and he had chosen to rest his left flank artillery on a steeply sloped gorge cut by the Burggraben stream. In the centre, behind an elaborate ditch and palisade entrenchment known as the Grunhag, stood the bulk of Charles' infantry and artillery that were not engaged in besieging Murten itself. These were to fight the Confederation pike and halberd blocks to a halt while on the right the massed gendarmes would then flank the frontally engaged Swiss, thus creating a killing ground from which there was no escape. On 21 June 1476, Charles expected the Confederation forces to attack. He arranged his army and prepared for the coming assault. However, the Swiss commanders decided to wait an additional day for the troops from Zürich. After about six hours of waiting Charles ordered his troops to stand down and return to camp.

Шайқас

1476 жылғы 22 маусымда таңертеңгі сағат он шамасында Карл қазынашысына әскердің бәріне жалақы төлеуді бұйырды, себебі Конфедерация әскерлерінің кешіктіріп отыруын күтті. Бургундия әскерінің ұқыпты қатарлары шатыр-шұтыр болып тарады, өйткені сарбаздар лагерьге шашырап, жалақыларын жинап, түскі асын жеп, жаңбырдан паналады. Грунхагта қалған аз ғана әскер швейцариялық әскердің өздерінің қатарынан гөрі орманнан ұрыс түзелісімен шыққандарына таң қалды. Конфедерацияның алғы шебінде 6000-ға жуық жеңіл атқыштар мен барлық 1200 атты әскер Мораттың батысындағы орманнан шықты, дәл сол жерден Карл олардың пайда болатынын болжаған еді. Алғы шептің артынан пикамендердің негізгі күші, гевальтут (орталық) келді. Олардың саны 10-12 мыңға жетеді, ортасында кантондық тулары бар үлкен үшбұрыш құрды, екі жағында хальбердерлер мен пикамендердің сыртқы қатары орналасты. Артқы шепте 6-8 мыңға жуық тығыз орналасқан пикамендер мен хальбердерлер гевальтутты Грунхагқа қарай, енді сиреп қалған қорғанысқа қарай еріп келді. Швейцариялықтар төбеден төмен Бургундиялықтардың орналасқан жеріне шабуыл жасағанда, артиллерия бірнеше дүркін оқ атты, бірнеше жүз шамалы Лотарингиялықтарды өлтіріп немесе жарақаттады. Грунхагтың қорғаушылары швейцариялықтарды біраз уақыт тойтарып берді, бірақ швейцариялықтардың бір тобы Бургграбеннің жанындағы қорғаныстың сол қанатын бұзып, бүкіл позицияны өзгертіп жіберді. Швейцариялықтар одан әрі жылдамдап жиналып, Морат пен лагерьге қарай бетке бұрды. Бургундия лагерінде швейцариялықтарды көрген соң, сарбаздар қатарларын қайта құруға және шайқасқа дайындалуға асықты. Бойс-Доминг тауының үстіндегі герцогтың шатырында Карл лагердің қорғанысын үйлестіруге тырысу үшін жылқыға мініп, жылдамдап өз әскерлерімен қаруланды. Бірақ қандай да бір бөлім құрылып, швейцариялықтарға қарсы жылжыса, олар әртүрлі үйлесімсіз шабуылдар кезінде Конфедерацияның тығыз қатарына шашырап кетті. Лотарингиялықтарды жеңген герцогтың жасағынан да қарсылық болды, соның ішінде Лотарингия герцогы Рене II, ол пикалардың келуінен ғана құтылды, ал жандармдар оларға қарсы тұра алмады. Карл лагерь алдында соңғы қорғаныс шебін құру үшін жеткілікті ағылшын садақшыларын жинады, бірақ олар садақты кергенге дейін шашырап кетті, олардың командирі швейцариялық жеңіл атқышпен атып өлтірілді. Дәстүр бойынша, Сомерсет герцогы ағылшын садақшыларының командирі ретінде танылады. Алайда, Бургундия қызметінде болған жалғыз Сомерсет герцогы Эдмунд Бофорт 1471 жылы Англиядағы Тьюксбериде қайтыс болды, сондықтан ол бес жылдан кейін Моратта бола алмады. Содан кейін әркім өзіне қарайтын болды, Карл әскерге шегінуге бұйрық берді, ол қашқанға айналды, және барлық ұйымдасқан қарсылық тоқтаған кезде жеңіліске ұшырады. Көл бойындағы үш шақырымнан астам жерде көптеген бургундтар сол күні қаза тапты. Мораттың оңтүстік бөлігін қоршап тұрған 4000-6000 адамнан тұратын итальяндық дивизия ең жаман тағдырға ұшырады: швейцариялық артқы шеппен тоқтатылып, қаладан жасалған шабуылға ұшырады, олар жағалау бойында қуылды және көлге айдалып тығылды. Уәде етілгендей, ешқандай кешірім болмады. Савой графы Жак Савой басқаратын савойлық дивизия Морат қоршау жұмыстарының солтүстік жартысында орналасқандықтан, одан да жақсы жағдайға түсті. Олар барлық жүктерін тастап, көлдің солтүстігі мен батысына қарай шегінді және ақырында Ромонтқа қашып құтылды. Бұл шайқаста алынған соғыс олжасының бір бөлігі әлі де Швейцариядағы Груйер қамалында сақтаулы, соның ішінде Карл Батылға тиесілі Алтын Жүн орденінің үш плащысы бар, оның ішінде әкесі Филипп Жақсының белгісі бар, ол әкесінің қайтыс болған күнін еске алу үшін онымен бірге алып жүрген.

On 22 June 1476, around mid morning, Charles ordered his treasurer to pay the entire army, expecting the Confederate troops to continue delaying. The orderly lines of the Burgundian army dissolved into chaos as soldiers scattered throughout the camp collecting their pay, eating their midday meal, and seeking shelter from the rain. The skeleton force that remained at the Grunhag were surprised when the Swiss army, in battle order, emerged from the woods less than from their lines. The Confederate vanguard of some 6,000 skirmishers and all the 1,200 cavalry present erupted out of the woods to the west of Morat, exactly where Charles had predicted they would appear. Behind the vanguard came the main body of pikemen, the gewalthut (centre). Some 10,000 to 12,000 strong, they formed a large wedge with the canton standards in the centre, flanked by halberdiers and an outer ring of pikemen. The rearguard of 6,000 to 8,000 more closely packed pikemen and halberdiers followed the gewalthut towards the now sparsely manned Grunhag. As the Swiss charged downhill into the Burgundian position the artillery managed to fire a few salvoes, killing or maiming several hundred of the overeager Lorrainers. Against the odds the defenders in the Grunhag held the Swiss for some time before a contingent of Swiss found a way through the left flank of the defences near the Burggraben and turned the whole position. The Swiss formed up quickly beyond it and advanced towards Morat and the besieger's camp. In the Burgundian camp, there was confusion after the Swiss were sighted, as men rushed to re form ranks and prepare for battle. In the ducal tent atop Bois Domingue, a hill overlooking the town, Charles was quickly armed by his retainers before rushing on horseback to try to coordinate the defence of the camp. But as fast as any unit was formed and moved forward against the Swiss, it was swept aside as various uncoordinated attacks were made against the still compact Confederate battle formations. There was some resistance from the squadrons of the ducal household who routed the Lorrainers, including René II, Duke of Lorraine, who was saved only by the arrival of the pikes, against which the gendarmes could only retire, unable to make any impression against them. Charles managed to muster enough English archers to form a last line of defence before the camp, but these were routed before a bow could be bent, their commander shot by a Swiss skirmisher. Traditionally, the Duke of Somerset is identified as the commander of the English archers. However, the only Duke of Somerset, Edmund Beaufort who was known to have been in Burgundian service died in 1471 at Tewkesbury in England and therefore could not have been at Morat five years later. Then it was every man for himself as Charles ordered the army to fall back which was interpreted as a retreat, which in turn became a rout as all organized resistance ended. For some three miles along the lakeside many Burgundians died that day in the rout. The Italian division of some 4,000–6,000 men besieging the southern part of Morat probably suffered the worst fate: cut off by the Swiss rearguard and attacked by a sally from the town, they were hunted down along the shore and driven into the lake. As promised, no quarter was granted. More fortunate was the Savoyard division under Jacques of Savoy, Count of Romont which was posted in the northern half of the Morat siege works. Forming up and abandoning all their baggage they retreated north and west round the lake and eventually made good their escape to Romont. Part of the war booty captured at this battle is still retained at the castle of Gruyères in Switzerland, and includes three capes of the Order of the Golden Fleece which belonged to Charles the Bold, including one with the emblem of his father, Philip the Good, which he had with him as he was marking the anniversary of the death of his father.

Салдары

Француз ақыны және тарихшы Жан Молине Карл әскерінің 6000-нан 7000-ға дейін адам шығынына ұшырағанын хабарлады. Кейінгі жазушылар бұл санды 9000-нан 10000-ға дейін есептеді. Сол күні Карлдың Конфедерацияға қарсы кек алу арманы осымен аяқталды. Ол жауларына қарсы тағы алты ай бойы жанкешті күрессе де, Мораттағы жеңілісі Бургундия мемлекетінің құлдырауының бастауы болды, бұл Карлдың жауларына үлкен қуаныш сыйлады. Карл Моржге, содан кейін Понтарльеге қашып кетті, онда бірнеше ай бойы терең депрессияда болды деген қауесет тарады. Кейін ол Нанси шайқасына оралып, онда қаза тапты. Мораттың қорғаныс мұнараларында бүгінге дейін бургундтық зеңбіректердің іздерін көруге болады.