Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тибет-бірман тілі
Tibeto Burman language
Лису (Фразер алфавиті: ꓡꓲ ꓢꓴ, ꓡꓲ‐ꓢꓴ ꓥꓳꓽ немесе ꓡꓲꓢꓴ; Латынша: Lisu ngot; Лису буын жазуы: ; c=傈僳语; ,) – Юньнаньда (Оңтүстік-Батыс Қытай), Солтүстік Мьянмада (Бирма), Таиландта және Үндістанның шағын бөлігінде сөйленетін дыбыстық тибет-бірман тілі. Липо тілімен бірге лису халқының екі тілінің бірі болып табылады. Лису тілінің көптеген диалектілері бар, олар сол елде пайда болған. Қытайда Хуа Лису, Пай Лису және Лу Ши Лису диалектілері қолданылады. Олар бір-бірін түсіне білсе де, кейбіреулерінде басқа тілдерден алынған сөздер көбірек. Лису тілі Лаху және Аха тілдерімен тығыз байланысты, сондай-ақ Бірма, Цзинпхау және И тілдерімен де туыс.
Lisu (Fraser alphabet: ꓡꓲ ꓢꓴ, ꓡꓲ‐ꓢꓴ ꓥꓳꓽ or ꓡꓲꓢꓴ; Latin: Lisu ngot; Lisu syllabary: ; c=傈僳语; , ) is a tonal Tibeto Burman language spoken in Yunnan (Southwestern China), Northern Burma (Myanmar) and Thailand and a small part of India. Along with Lipo, it is one of two languages of the Lisu people. Lisu has many dialects that originate from the country in which they live. Hua Lisu, Pai Lisu and Lu Shi Lisu dialects are spoken in China. Although they are mutually intelligible, some have many more loan words from other languages than others. The Lisu language is closely related to the Lahu and Akha languages and is also related to Burmese, Jingphaw and Yi languages.
Демография
Қытайда Лису халқы негізінен Юньнань провинциясында кездеседі, көбінесе Нюцзян және Вэйсиде, сондай-ақ Баошань, Дехун, Линчань, Чусионг, Лукуан және Далиде де тұрады. Сичуаньда олар азшылық құрайды, липо тілінде сөйлейді және кейде И ұлтына жатқызылады. Оңтүстік Тибетте де Лису халқына кездесесіз. Мьянмада бұл тіл Шан штатында, Качин штатында, Сагаинг және Мандалай облыстарында қолданылады. Бұл екі штат Юньнаньмен шектеседі. Фрейзер жазуын Мьянмада Сара Ба Тоу ойлап тапқан. Үндістанда Аруначал-Прадеш штатының Чангланг ауданында және, мүмкін, Ассам штатының Тинсукия ауданында сөйленеді. Толық ақпарат алу үшін қараңыз. Үндістанда Лису халқы Йобин деп аталады. Солтүстік Таиландта бұл тіл негізінен Чиангмай, Чианграй, Мае Хонг Сон және Камфаенг Пхет провинцияларында таралған. Лаос мемлекетінің Фонгсали провинциясында және Вьетнамның Лай Чау провинциясында да Лису тілінде сөйлейтіндер болуы мүмкін.
In China, the Lisu people are mostly found in Yunnan, the majority living mainly in Nujiang and Weixi, but also in Baoshan, Dehong, Lincang, Chuxiong, Luquan and Dali. In Sichuan, where they make a small minority, they also speak Lipo, and they are sometimes classified under the Yi nationality. A number of Lisu can also be found in southern Tibet. In Myanmar, it is spoken in Shan State, Kachin State, Sagaing Division and Mandalay Division. The two states are bordered by Yunnan. The Fraser script was invented in Myanmar by Sara Ba Thaw. In India, it is spoken in the Changlang District of Arunachal Pradesh and possibly in the Tinsukia District of Assam. See for more information. Lisu people in India are called Yobin. In Northern Thailand, it is spoken mainly in the provinces of Chiang Mai, Chiang Rai, Mae Hong Son and Kamphaeng Phet. Possibly, there are also perhaps some Lisu speakers in the Phongsaly Province of Laos and in the Lai Chau Province of Vietnam.
Диалектілері
Үш диалектті ажыратуға болады: солтүстік, орталық және оңтүстік, олардың ішінде солтүстік диалекті стандартты саналады.
Three dialects can be distinguished: northern, central and southern, with northern being the standard.
Түстер
Лису тілінде алты тон бар: жоғары, ортаңғы сыңғырлаған, орта, төмен, көтеріңкі және төменгі тоқтаулы (яғни). Кейбір диалекттерде сыңғырлаған тон орта тоннан жоғарырақ, ал басқаларында олар тең болады. Көтеріңкі тон сирек кездеседі, бірақ сәбилердің сөйлеуінде жиі қолданылады (оның стереотиптік екі буынды төмен-көтеріңкі үлгісі бар); жоғары және көтеріңкі тон дауысты дыбыстардан кейін сирек кездеседі.
Lisu has six tones: high , mid creaky , mid , low , rising and low checked (that is, ). In some dialects the creaky tone is higher than mid tone, in others they are equal. The rising tone is infrequent, but common in baby talk (which has a stereotypical disyllabic low–rising pattern); both high and rising tone are uncommon after voiced consonants.