Кіріспе

Стамбул қаласының ауданы Ақсарайдың ұзақ тарихы бар және ол ғасырлар бойы Анатолия арқылы өтетін Жібек жолындағы маңызды тоқтау орны болды. Бұл – Мелендиз өзені арқылы ағатын орташа өлшемді қала. Онда Осман империясынан бұрынғы кезеңге жататын бірнеше ескерткіштер, сондай-ақ Түрік Республикасының алғашқы жылдарында салынған әсерлі әкімшілік ғимараттар негізгі алаң төңірегінде шоғырланған. Ең жақын әуежай – Кападокия Невшехир әуежайы (NAV), қаладан 62,1 км қашықтықта жатыр.

Этимология

Ежелгі заманда бұл аймақ Архелайс Гарсаура деп аталған, ол Селжұқ түрік кезеңінде Таксараға, кейін Ақсарайға айналды. Ақсарай түрік тілінде "Ақ сарай" деген мағынаны білдіреді.

Ежелгі дәуір

Алғаш рет ежелгі хетт мәтіндерінде Шинаутум Шинухту деп, кейіннен Ненаша (Ежелгі грек мәтіндерінде Ненесса және Неноссос деп те жазылады) және Куршаура деп аталады. Гарсаура қаласын Каппадокияның соңғы патшасы Архелайс Архелайс деп атады. Рим дәуірінде қала Колония деп аталды және епископтыққа айналды. Оның епископтарынан Евфрасий 325 жылы Никея соборында, Босфор (Базилий Ұлы мен Григорий Назианздың хаттарында еске алынған) 381 жылы Константинополь соборында, Даниял 431 жылы Ефес соборында, Аристомах (Колонияға қарасты Каппадокия Терция провинциясының епископтары Византия императоры Лео I Тракияға Александриялық Протерийдің өлтірілуі туралы 458 жылы жазған хатына қол қойған) 451 жылы Халкедон соборында, Александр 536 жылы Константинополь патриархы Менас шақырған соборда және Конон 692 жылы Трул соборында болды. Каппадокиядағы Колония енді тұрақты епископтық емес, қазіргі күні Католик шіркеуі оны титулярлық орын ретінде тізімдеген. Колония сонымен қатар Константинопольдің Экуменикалық Патриархатының титулярлық түрік мегаполисі болып табылады.

Орта ғасырлар

Византия дәуірінде қала Колонея (Κολώνεια) деп аталды және императорлық аплектонды ұстаған маңызды әскери орталық болды. 1081 және 1084 жылдар аралығында қала Ибн әл-Атирдің мәліметінше, Сүлеймен ибн Қутәлмиштің иелігіне кірді. Кейіннен бұл Рум сұлтанаты болып құрылды, ал сұлтандар қаланың ішінде және айналасында маңызды ескерткіштер салды және қалдырды. Атауы уақыт өте келе Гарсаураның берілісі болып табылатын Таксара және Аксараға өзгерді. 14 ғасырда аймаққа сапар шеккен марокколық саяхатшы Ибн Батута Ақсарайдағы мұсылман саудагерлерінің өркендегеніне тәнті болды және қала орталығын "су арналары мен бақтармен қоршалған, су тікелей қала үйлеріне жеткізілетін әдемі қала" деп сипаттады.

Осман империясы

1470 жылы Ақсарай Ысқақ пашаның Қарамандықтарға қарсы ұзақ соғыстан кейін Осман империясының құрамына қосылды. Қаланың көптеген тұрғындары Константинопольге (жақында Османдықтар басып алған) көшіріліп, қаланың сондай-ақ Ақсарай деп аталған бөлігіне орналастырылды. Осман дәуірінде қала Туз көліне (Туз-Гюль) жақын болғандықтан, Анатолия үшін тұздың маңызды көзі ретінде гүлденді.

Ақсарайда

Ақсарай ғимарат мешіті, сондай-ақ Қараманоғлы мешіті немесе Ұлу мешіті деп те аталады, 1408-09 жылдарға және Қараманоғлы әулетіне дейін қала орталығында орналасқан ірі мешіт. Оның 1925 жылы салынған бөлек минареті бар. Қызыл минарет мешіті, сондай-ақ Егри минарет мешіті (Еңкейген минарет мешіті) деп белгілі, 1236 жылға дейін және Әләеттин Кейкубат билік құрған кезеңге жататын Селжұқ түрік минаретіне ие. Луна паркі, сондай-ақ Мәдениет саябағы деп аталады, Ақсарай қаласының орталығындағы ірі ойын-сауық паркі. Зинжирйе медресесі (Тізбекті мектеп) – әдеттегі биік және күрделі Селжұқ порталы бар діни мектеп. Ол 1345 жылы Қараман бегі салған, қазір жергілікті кітапхана ретінде пайдаланылады. Хақиқи Юсуф Баба кешені, Сомунца Баба кешені деп те аталады, 14 ғасырлық ислам басшысы Сомунку Баба мен ғалым Цемаледдин-и Ақсарайдың мазарларын қамтиды. Ақсарай панорамалық алаңы – Ақсарай қаласына көрініс ашатын панорамалық алаң. Азм и Милли мұражайы, сондай-ақ Азм и Милли Т. А. Ш. Ұн фабрикасы – 1930 жылдары Мұстафа Кемал Ататүктің бұйрығымен салынған тарихи тас ғимарат. Ол Зинжирйе медресесімен іргелес орналасқан. Қазіргі уақытта мұражай ретінде жұмыс істейді. Паша хамамы – Осман дәуірінде Хажы Әли паша салған түрік хамамы. Қылыжаслан хамамы – қала орталығында жақында қайта жаңартылған түрік хамамы. Ақсарай жоғары мектебі немесе Ақсарай лицейі – бұрынғы римдік термалардың немесе моншалардың орналасқан жері. Жаңа тартымдылық – Hünkarland, жасанды сарқырамалары бар ірі ойын-сауық паркі, ол Ақсарайдағы тойлар үшін танымал орын.

Ақсарайдың айналасында

Хасан Дағы – Ақсарай мен Нигде арасындағы 3000 метрлік жанартау. Хелвадере ауылында орналасқан, болжамды ежелгі римдік және византиялық Нора қаласы Хасан тауының етегінде, Ақсарайға жақын жерде жатыр. Қала маңында бірнеше höyük орналасқан. Ашықлы Höyük – қаланың шығысындағы оба. Ачемhöyük – қаланың солтүстік-батысындағы ерте қола дәуіріне жататын қоныс. Қаланың оңтүстік-шығысындағы әсем Ихрара шатқалы Мелендиз өзенімен қазылып жасалған, ал оның қабырғалары ерте орта ғасырларға дейінгі византиялық фрескалы шіркеулермен толы. Ол солтүстіктегі Селиме ауылынан оңтүстіктегі Ихрара кентіне дейін созылып жатыр және Каппадокияға саяхаттайтын туристік топтар үшін танымал мақсатты жер болып табылады. Ихрараның жанында Гюзелюрт – тасқа қашалған шіркеулері мен тіпті тасқа қашалған мешіті бар, сондай-ақ 19 ғасырдан қалған әдемі тас үйлерге толы Каппадокия қаласы. Жақын маңда Қызыл шіркеу (Кызыл Килисе) мен Жоғары шіркеудің (Юксек Килисе) қиратындары сақталған.

Карауансарайлар

Бірнеше ескерткіш кервансарайлар Конья мен Аксарайды байланыстыратын сауда жолы бойында орналасқан, ол бір кездері Парсы еліне (Узун-Йолу) жалғастырған. Ең танымал және ең әсерлі – Сұлтан хан, ол Ақсарайдың батысында орналасқан Сұлтанхан ауылында орналасқан. Бұл бекінілген құрылыстың жазуында 1229 жыл көрсетілген, ол Селжук сұлтаны Қайқубад I билік құрған кезде, сириялық сәулетші Мұхаммед бин Хавлан әл-Димаски (Димаски сөзі Дамаскіні білдіреді) салғандығын көрсетеді. Өрттен ішінара қирағаннан кейін, ол 1278 жылы губернатор Сераседин Ахмет Керимеддин бин әл-Хасан тарапынан қалпына келтіріліп, кеңейтілді. Ол кезде Түркиядағы ең үлкен кервансарай болды. Бүгінде ол Анатолиялық Селжук архитектурасының ең жақсы сақталған мысалдарының бірі болып табылады. Ханның монументалды кіреберісі шығыс жағында орналасқан және 50 метр ені бар алдыңғы қабырғадан шығып тұрған 13 метр биіктіктегі мәрмәр портал (пиштак). Қақпаны мұқарналармен және әдемі геометриялық өрнектермен безендірілген тік арка қоршап тұрады. Ашық аула (44 x 58 м) аркадалармен шектелген, ал тұру орындарының астында мал шаруашылығына арналған жайлар орналасқан. Жаз айларында сыртқы аймақтар пайдаланылса, қыс айларында екі жағындағы жабық бөлмелер (иван) қолданылды. Ауланың ортасында Түркиядағы ең көне мысалы болып табылатын төртбұрышты тас киоскі мешіті (kösk mesçidi) тұр. Екінші қабаттағы мешіт төрт ойылған цилиндрлі күмбезді аркалардың үстінде орналасқан. Қазіргі таңда қамалдың оңтүстік ішкі бөлігі Ақсарай алаңының орнында. Құрсынлы мешіті бұрынғы Ереğликкапысы тұрған жерде орналасқан. Ол сонымен қатар қамал тұрған жердің солтүстік-шығысында орналасқан Ақсарай Ұлы мешітін де қамтиды. Зинкирие медресесі қамалдың батыс кіреберісінде орналасқан. Қаланың қалыптасуы алғашқы дәуірлерге дейін жетеді, бірақ орта ғасырларда да маңызды рөл атқарды. Қала римдік және византиялық кезеңдерде де болған.

Экономика

Жергілікті жұмыс күшінің 70 пайызы ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығымен айналысады. Арпа, қант қызылшасы, веч, жүгері, картоп, пияз, бұршақ, зығыр, қарасора, жүзім және алма – негізгі жергілікті дақылдар, ал бидай өндірісі ең басым. Кілем және кілемше тоқу дәстүрлі түрде маңызды болған, әсіресе Сұлтанханы аймағында, бірақ қазір тоқушылар көбінесе ескі кілемдерді жөндеуге және қайта пайдалануға баса назар аударады. Ақсарай қаласында да шағын өнеркәсіп бар. Ихрара аңғары және Каппадокияның басқа да туристік тартымдылықтары жақын болғанымен, Ақсарай қалаға туристерді тартуда көп жетістікке жете алмады.

Климат

Ақсарай Кёппен классификациясы бойынша суық, жартылай құрғақ климатқа (BSk) және Треварта классификациясы бойынша ыстық жазғы континенттік климатқа (Dca) жатады.

Спорт

Runfire Cappadocia Ultramarathon – 2012 жылдан бері әр шілде айында өтетін, шөлдік концепциядағы көп күндік жолға арналған ультрамарафон. Жарыс алты күнге созылады және Каппадокияның, оның ішінде Туз көлі сияқты бірнеше аймақтарынан өтеді.