Кіріспе
Өсімдік, балдыр немесе саңырауқұлақтың ғылыми атауы – Ботаникалық атау, ол балдырлар, саңырауқұлақтар және өсімдіктер үшін Халықаралық номенклатура кодексіне (ICN) сәйкес келетін ресми ғылыми атау. Егер ол өсімдік культигеніне қатысты болса, қосымша сорт немесе топ эпитеттері Халықаралық егілген өсімдіктер номенклатурасы кодексіне (ICNCP) сәйкес болуы тиіс. Номенклатура кодексі "әдетте балдырлар, саңырауқұлақтар немесе өсімдіктер ретінде қарастырылатын барлық организмдерді, олардың қазбалық немесе қазбалық емес түрлерін, соның ішінде көк-жасыл балдырларды (цианобактериялар), хитридтерді, оомицеттерді, шырыш саңырауқұлақтарды және фотосинтездік протистерді, олардың таксономиялық жақындығы бар фотосинтездік емес топтарымен (бірақ микроспоридияларды қоспағанда) қамтиды". Ресми атаудың мақсаты – белгілі бір өсімдік немесе өсімдіктер тобы үшін бүкіл әлемде қабылданған және қолданылатын жалғыз атау болуы. Мысалы, Bellis perennis ботаникалық атауы Еуропа мен Таяу Шығыстың көптеген елдеріне тән өсімдік түрін білдіреді, онда ол көптеген тілдерде әртүрлі атаулармен белгілі. Кейіннен бұл өсімдік бүкіл әлемге таратылып, оны көптеген тілдермен байланыстырды. Бұл өсімдік түрінің ағылшын тіліндегі атаулары: daisy, English daisy және lawn daisy. Bellis perennis 'Aucubifolia' сорты – осы түрдің алтын түсті жапырақтары бар бау-бақшалық селекциясы.
A botanical name is a formal scientific name conforming to the International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (ICN) and, if it concerns a plant cultigen, the additional cultivar or Group epithets must conform to the International Code of Nomenclature for Cultivated Plants (ICNCP). The code of nomenclature covers "all organisms traditionally treated as algae, fungi, or plants, whether fossil or non fossil, including blue green algae (Cyanobacteria), chytrids, oomycetes, slime moulds and photosynthetic protists with their taxonomically related non photosynthetic groups (but excluding Microsporidia)." The purpose of a formal name is to have a single name that is accepted and used worldwide for a particular plant or plant group. For example, the botanical name Bellis perennis denotes a plant species which is native to most of the countries of Europe and the Middle East, where it has accumulated various names in many languages. Later, the plant was introduced worldwide, bringing it into contact with more languages. English names for this plant species include: daisy, English daisy, and lawn daisy. The cultivar Bellis perennis 'Aucubifolia' is a golden variegated horticultural selection of this species.
Үлгі үлгілері мен белгілері
Ботаникалық атаудың өзі бір түрмен бекітіледі, ол – ғылыми атау ресми түрде байланыстырылған организмнің нақты бір үлгісі (немесе кейбір жағдайларда үлгілер тобы). Яғни, түр – бұл сол нақты таксонның анықтамалық белгілерін бекітуге немесе орталықтандыруға арналған мысал. Ботаникалық атаулардың қолданыс аясы таксономиялық топтардың мөлшерінің өзгеруімен шектеледі; таксонның таксономиялық жүйеге байланысты әртүрлі шеңбері болуы мүмкін, сондықтан белгілі бір ботаникалық атау қандай топқа сілтеме жасайтыны кейбір мамандар үшін өте кішкентай, ал басқалары үшін өте үлкен болуы мүмкін. Мысалы, Malvaceae отбасы туралы дәстүрлі көзқарас, кейбір қазіргі зерттеулерде бұрын бірнеше жақын туысқан отбасылар деп есептелгендерді қосу арқылы кеңейтілді. Кейбір ботаникалық атаулар өте тұрақты топтарды көрсетеді (мысалы, Equisetaceae, Magnoliaceae), ал басқа атаулар үшін қандай шеңбер қолданылып жатқанын мұқият тексеру қажет (мысалы, Fabaceae, Amygdaloideae, Taraxacum officinale).
Өсімдік атауларының құрамдас бөліктері
Үш бөліктен тұратын ботаникалық атау, яғни инфраспецификалық атау (түр дәрежесінен төмен таксонның атауы) дәрежесін көрсету үшін "байланыс терминіне" мұқтаж. Жоғарыда келтірілген *Calystegia* мысалында бұл "subsp.", түр ішіндегі түрлерге арналған. Ботаникада түрден төмен көптеген дәрежелер бар (зоологияда тек бір ғана осындай дәреже бар, яғни субтүрлер, сондықтан бұл "байланыс термині" зоологияда қолданылмайды). "Жыныстың бөлінісі" атауына да байланыстыратын термин қажет (жоғарыда келтірілген *Acacia* мысалында бұл "subg.", кіші тұқымы). Байланысты термин атаудың өзінде жоқ. Таксонды үштен астам бөліктен тұратын тізіммен көрсетуге болады: "*Saxifraga aizoon var. aizoon subvar. brevifolia f. multicaulis subf. surculosa* Engl. & Irmsch.", бірақ бұл классификация, ресми ботаникалық атау емес. Ботаникалық атауы – *Saxifraga aizoon subf. surculosa* Engl. & Irmsch. (ICN Art 24: Ex 1). Жалпы, ерекше және инфраспецификалық ботаникалық атаулар әдетте курсивпен басылады. ICN-нің үлгісі барлық ботаникалық атауларды, соның ішінде жоғарыда аталған тұқымдарды курсивпен жазу болып табылады, бірақ ICN алғы сөзінде: "Кодекс бұл тұрғыда міндетті стандартты белгілемейді, өйткені типография редакциялық стиль мен дәстүр мәселесі, номенклатура емес". Өр-оқымақпен тексерілген ғылыми-ботаникалық басылымдардың көпшілігі атауларды тұқым дәрежесінен жоғары курсивтемейді, ал ботаникалық емес ғылыми басылымдар да бұны істемейді, бұл ғылыми атаулардың басқа үш түрінің екеуіне сәйкес келеді: зоологиялық және бактериялық (тұқымнан жоғары вирустық атаулар курсивте басылады, бұл 1990-шы жылдардың басында қабылданған жаңа саясат).
Өсімдіктерде
Өсірілетін өсімдіктерде қосымша эпитет болады, ол көбінесе латын тілінде болмайды және курсивпен жазылмайды. Сорттар үшін ол әрқашан жалғыз тырнақшаға алынады. Култивары, тобы немесе грекс эпитеті түрдің ботаникалық атауынан кейін, немесе тек туыстың атауынан кейін, немесе туыстың немесе түрдің нақты атауынан кейін келуі мүмкін. Белгілі бір гибридтік сорттың тегі контекст үшін маңызды болмағанда немесе белгісіз болғанда, әдетте туыс атауынан кейін сорт атауы қолданылады.