Кіріспе
Понтий Пилаттың аты аталмаған әйелі Матай ішіндегі Жақсы жаңалықта (27:19) бір рет қана айтылады, онда ол Пилаттан Иса үшін шаفاعат етеді. Пилаттың күйеуге шыққандығы нақты белгісіз, бірақ ықтимал. Кейінгі дәстүрде ол Прокула (Прокула) немесе Прокла (Πρόκλα) деп белгілі болып, Жаңа өсиеттің әртүрлі апокрифтерінде рөл атқарады. Кейіннен ол батыс дәстүрінде Клавдия Прокула деп аталады, сондай-ақ осы есімдердің басқа да түрлері қолданылады. Ол Шығыс православие шіркеуі, Шығыс католик шіркеуі, Копт шіркеуі және Эфиопия шіркеуі тарапынан қасиетті түрінде құрметтеледі. Ол сонымен қатар әдебиетте және кинода жиі кездеседі.
The unnamed wife of Pontius Pilate appears only once in the Gospel of Matthew (27:19), where she intercedes with Pilate on Jesus' behalf. It is uncertain whether Pilate was actually married, although it is likely. In later tradition, she becomes known as Procula (Procula) or Procla (Πρόκλα) and plays a role in various New Testament Apocrypha. At a later date, she acquires the name Claudia Procula in Western tradition, as well as other names and variants of these names. She is venerated as a saint by the Eastern Orthodox Church, the Eastern Catholic Church, the Coptic Church, and the Ethiopian Church. She has also frequently been featured in literature and film.
Атауы
Матай ілтебігінде Пилаттың әйелі есімсіз қалдырылған. Ол – Киелі кітапта тек күйеуімен байланысы арқылы танылатын әйелдердің бірі. Пилаттың әйеліне арналған Прокула (латынша) немесе Прокла (грекше) деген ат алғаш рет Никодим ілтебігінде (5 ғасыр) және Иоанн Малаланың жылнамасында (6 ғасыр) кездеседі. Бұл ат шығыс және батыс христиандығында салыстырмалы түрде тұрақты. Эрнст фон Добшутц бұл аттың біздің заманымыздың 37 жылына жатқан Fasti consulares-тен алынған болуы мүмкін деп болжады, онда Гай Петроний Понтий Нигринийдің әріптес консулы Гней Ацеронний Прокулдың сол жылы қайтыс болғаны тіркелген, осылайша Прокул және Понтий аттары бірге берілген. Генрих Паулюс және басқалар бұл аттың латын мәтініндегі транскрипция қателігінен туындағанын ұсынды, яғни латын сөзі procul (алыс) Procula деп жазылған. Басқалары бұл атаудың Пилаттың әйелінің тегін дәл көрсететініне сендіреді. Роланд Каньи оның Клаудия Прокула ретіндегі ең ерте сілтемесі 1619 жылы жарияланған жалған Псевдо-Декстер жылнамасында екенін айтады. Дегенмен, Тибор Грюлл мен Джилл Кэрингтон Смит бұл ат алғаш рет Киелі Жеромның (347-430) еңбектерінде кездесетінін мәлімдейді. Иан Боксалл «әдеттегі талаптарға қарамастан» Псевдо Декстермен бірге Клаудия Прокула аты пайда болғанын жазады. Клаудия Прокула ежелгі заманда кең таралған есім болған: Бейрут (Сирия), Кирине (Ливия) және Патара (қазіргі Түркия) қалаларынан Клаудия Прокула есімді бірнеше әйелдің қабірлері табылды. Бұл император Адрианның хатында аталған белгілі бір Клаудий Прокулдың қызының аты болуы да мүмкін. Он екінші ғасырдың сириялық теологы Дионисий Бар Салиби оның атын Лонгина деп атайды. Орта ғасырлық драмаларда Пилаттың әйеліне көбінесе Ливия немесе Пилатесса есімдері беріледі, ал кейінгі еңбектерде одан да көп нұсқалар кездеседі.
Тарихи және Киелі кітаптық шығу тегі
Понти Пилаттың үйленгені мүмкін. Оның әйелі Яһудеяның губернаторы лауазымына онымен бірге келген болуы да мүмкін (26–36/37 CE); Республика мен Август кезінде губернаторларға әйелдерін лауазымға алып келуге тыйым салынған, бірақ кейіннен Сенат бұл заңды жойды. Жан Пьер Лемонон бұл Тиберийдің тұсында болған деп санайды, ал Александр Демандт бұл ереженің 20 жылы жойылғанын айтады. Дегенмен, Пилаттың әйелі туралы ең алғашқы дерек – Матай Ізгі хабарындағы (б.з. б. бірінші ғасырдың соңы) бір ғана сөйлем:
«Сол кезде [Пилат] сот отырысында отырғанда, оның әйелі оған былай деп хабар жіберді: «Осы туралы ешқандай іс жасама, өйткені бүгін мен оның үшін арман көрдім, көптеген қиындықтар бастан өткердім». (Матай 27:19, American Standard Version)
Дегенмен, ғалымдар Демандт, Хелен Бонд және Жан Пьер Лемононның пікірінше, бұл дерек тарихи емес, аңызға жатады. Реймонд Браун бұл оқиғаның яһуди тарихшысы Иосиф Флавийдің еңбектерінде кездесетін кең таралған сюжет бойынша құрылғанын айтты, онда мәрт пұтқа табынушы әйел яһуди дініне жақсы қарайды. XVI ғасырдың басында Франсуа де Бивар Пилаттың әйелінің кейінгі дәстүрдегі аты негізінде, Пауылдың Екінші Тімотеге жолдаған хатында (2 Тімотеге 4:21) айтылған Клаудия Пилаттың әйелі болуы мүмкін деген болжам жасады. Алайда, Колум Хурихан бұл мүмкіндікті жоққа шығарады.
And while [Pilate] was sitting on the judgment seat, his wife sent unto him, saying, Have thou nothing to do with that righteous man; for I have suffered many things this day in a dream because of him. (Matthew 27:19, American Standard Version)
However, according to scholars Demandt, Helen Bond, and Jean Pierre Lémonon, this mention is legendary rather than historical. Raymond E. Brown suggested that the episode has been modeled according to a common trope, found in the works of the Jewish historian Josephus, in which a noble pagan woman is favorable towards Judaism. In the early sixteenth century, François de Bivar suggested, based on Pilate's wife's name in later tradition, that the Claudia mentioned by Paul in Second Timothy (2 Timothy 4:21) might have been Pilate's wife. Colum Hourihane discounts this possibility, however.
Археология
1920 жылдары Бейрутта қорғасын саркофаг табылды. Оның ішінде грек тілінде «Клаудия Прокула» (ΚΛΑΥΔ/ΙΑ ΠΡΟ/ΚΛΑ және ΚΛΑΥΔ/ ΠΡΟΚΛΑ) деген жазуы бар екі білезік болды. Рене Мотерде бұл табылдыны III ғасырға, мүмкін III ғасырдың басына жатқызды, бірақ кейбір элементтерінің стилі көнерек екенін атап өтті. Ол, Никодим ішіндегі жазбаның авторы, Пилаттың әйеліне осы әйелдің есімін беруге осы әйелдің өлімінен шабыттанған болуы мүмкін деп болжайды, бірақ Никодим ішіндегі жазбаны Бейрутпен байланыстыратын ешқандай дәлел жоқ екенін де айтады. Рене Мотерде атап өткен көне элементтерін ескере отырып, және саркофагпен бірге табылған қабірлік заттарға сүйене отырып, Джилл Карингтон Смит табылдыны біздің заманымыздың I ғасырының соңғы үш тоқсанына қайта жатқызды. Смит, бұл кезеңде бұл әйел Понтий Пилаттың әйелі болуы мүмкін екенін атап өтеді, бірақ Пилаттың Бейрутта болғанына ешқандай дәлел жоқ екенін, ал «Клаудия Прокула» есімі басқа да жерлерде кездесетінін айтады. Ол мынадай қорытындыға келді: «Егер бұл мерзім [I ғасырдың соңғы үш тоқсаны] қабылданса, бұл әйелдің шындығында Пилаттың әйелі болуы мүмкін, бірақ бұл ықтимал емес, оны толығымен жоққа шығаруға болмайды».
Кейінгі христиан дәстүрі
Пилат пен оның әйеліне деген көзқарас аймақтар бойынша әртүрлі болды. Жалпы алғанда, Пилат Шығыс шіркеулерінде құрметке ие болса, Батыс шіркеулерінде жек көрілді. Пилаттың әйелі, қасиетті Прокла, Шығыс православие шіркеуімен, сондай-ақ Шығыс католик шіркеуімен бірге құрметтеледі. Шығыс православие шіркеуі Прокланың мерекесін қазанның 27-сі күні тойлайды, ал Шығыс православие шіркеуі маусымның 25-і күні оны және оның күйеуін қасиеттілер ретінде тойлайды. Прокланың христиан дініне келуі туралы ең алғашқы мәліметтер екінші ғасырдағы христиан апологы Оригеннің еңбектерінде кездеседі. Батыс шіркеуінде Пилаттың әйелі ешқашан қасиетті деп жарияланбады, ал оның түсі жиі құтқарылуға кедері келтіруді ниеттенген шайтаннан келген деп түсіндірілді. Бұл түсінік ортағасырлық теологтар Рабан Мавр, Беда және Клерволық Бернард, сондай-ақ протестант реформаторы Мартин Лютер сияқты тұлғаларда кездеседі. Басқа батыс христиандары, мысалы, Августин, Жером және протестант реформаторы Джон Кальвин, түстің құдайдан келгенін айтты, бірақ Пилаттың әйелін қасиетті деп санамады.
Жаңа Келісімнің апокрифтері
Прокланың аты аталатын ең маңызды жазба - Никодимнің евангелиі, сонымен қатар Пилаттың істері деп аталады. Никедимнің Ізгі хабарында Пилатқа өзінің түсін өзі айтып бермей, оның әйелі хабаршы жіберген екен. Пилат яһудилерге сөйлеген сөзінде Прокуланы дінге адал әрі яһуди дінін ұстанатын адам ретінде суреттейді. Кейбір нұсқаларда Пилат пен Прокула Исаны айқышқа шегелету кезінде қатысып, Исаның өліміне қатты қайғырып, тамақ жеп, су ішпегендей бейнеленген. Парадосис Пилати (V ғасыр) грек мәтіні кейде Никодимнің Ізгі хабарына қосылады, Пилат пен Прокулаға өте жоғары баға береді, оларды шейіт деп жазады. Бұл жазбада Тиберий Исаны өлімге кесіп, Пилатқа басын шауып тастауға бұйрық береді. Пилат Прокуланың мәсіхшілердің Құдайына қызмет етіп жүргенін айтады. Періште Пилаттың кесілген басын көкке көтереді; Періште күйеуін қабылдағанын көргенде, Прокула қуаныштан көз жұмады, екеуі бірге жерленді. Апокрифтік Пауыл істері (б.з. 160 жылы) Пилаттың әйелі елші Пауылмен шомылдыру рәсімінен өтіп, тез арада қасиеттілік белгілерін көрсетеді. Ежелгі орта ғасырларда пайда болған және араб, копт және геиз (эфиоп) тілдерінде сақталған Evangelium Gamalielis, Пилат христиан болғандықтан айқышқа шегеленіп, Проклас оның айқышқа шегеленіп жатқан аяғында жылайды; алайда ол керемет түрде құтқарылады және екеуі көктен келген жарықпен шомылдыру рәсімінен өтеді. Содан кейін Пилат бас кесу арқылы өлтіріледі, ал бас кесу кезінде жоқ Прокла күйеуімен бір күні қайтыс болған. Мартирий Пилати, бәлкім, ортағасырлық шығу тегі және араб, копт және геиз тілдерінде сақталған, қазір христиан Прокуланың қайырымдылық іс-әрекеттерінің суретімен ашылады. Мәтін Пилаттың әйелі мен Пилат, сондай-ақ олардың екі баласы екі рет айқышқа шегеленіп, бірін Яһудилер, екіншісін Тиберий өздерінің сенімдері үшін өлтіргенімен аяқталады. "Көктің кітабында" тек Гез тілінде сақталған, бірақ араб тілінен аударған, ежелгі антикалық апокрифтік құмарлық туралы Ізгі хабарда Прокла (Аброкла) Пилаттың сарайына өзінің құлақ және мылқау қыздары Дорта мен Макарамен бірге кіреді. Иса Пилатқа әкелінгенде. Иса қыздарын саңырау және мылқау сауықтырады, ал Прокла өзінің әпкелері мен ағасының әйелімен сөйлескеннен кейін Пилаттан Исаны босатуды сұрайды. Проклас пен Пилаттың басқа да отбасы мүшелері Иса үшін өлуге дайын екендерін айтады. Ол яһуди басшыларына Иса Құдайдың ұлы деп хат жазады, бірақ Иса хатты алып, ол Прокланың жарылқанып, сыйға ие болатынын айтады. Бұл кітап эфиопиялық мәсіхшілер арасында әлі күнге дейін "каноникалық мәртебеге ие" және Қасиетті аптада каноникалық ізгі хабарлармен қатар оқылады.
Кейінгі аңыздар
ІХ ғасырдың басында жазылған ескі саксон поэмасы «Heliand», ілтерліңдердің үйлесімді рифмаланған нұсқасы, Пилаттың әйелінің түсінің шайтаннан келгенін бейнелейді, себебі ол Мәсіх айқышқа тартылса, тозақ күнәкарлардан босап қалады деп қорқады. Бұл бейнелеу Батыс христиандығындағы түс туралы кең таралған түсініктерге сәйкес келеді, оны Храбан Маурус (780–856 ж.ж.), Клерволық Бернард (1090–1153 ж.ж.) және басқалардың еңбектерінде кездестіруге болады. Славян Иосифі, яғни еврей тарихшысы Иосиф Флавийдің ежелгі шіркеу славян тіліне аудармасы, көптеген аңыздық қосымшалармен толықталған. Кейінгі Батыс христиан аңызында, «Псевдо Декстер» есімдерінің ықпалымен, Клавдия Прокула Юлий-Клавдий әулетінің мүшесі, Цезарь Августың қызы, Юлия Ақсақалдың заңды емес қызы болған. Юлия Тиберийге үйленген, бірақ ол оның жоғарғы мінез-құлқына байланысты одан ажырасып, қуғынға ұшыратқан. Сүйкімділікте Юлия Клавдия Прокуланы дүниеге әкелді, оны Юлияның өлімінен кейін Тиберий заңдастырды.
Бейнелеу өнері
Прокуланың ең алғашқы бейнелері Пилаттың жанында денесіз бас түрінде кездеседі, ол оны түсінен ескертеді. Ең ерте сақталған сурет IX-X ғасырларға жататын Фулда қаласынан табылды, ол шамамен 970-980 жылдарға дейін соқтырады. Прокуланың толық денесі бейнеленген ең алғашқы суреттері XI ғасырда пайда болды. Ол көбінесе оның артында тұрады, кейде құлағына сыбырлайды, ал Матай айтқан Пилаттың сотындағы оқиғаның басқа бейнелері Пилаттың әйелінің хабарын күйеуіне жеткізетін делдалды көрсетуі мүмкін. Прокула Шығыс христиандығында әулие ретінде құрметтелсе де, оның суреттері сол аймақтан аз санда ғана сақталған. Ол неміс тілінде сөйлейтін Еуропа елдерінде жиі бейнеленген.
Құпия пьесалар
Пилаттың әйелі 30-шы Йорк құпиялылық пьесасының (Тәулетшілер мен диваншылар пьесасы) маңызды кейіпкері, онда ол өзін "Дам Прешес Перкула" деп таныстырады. Оның түсі шайтаннан келген. Шайтан бастапқыда, егер Иса өлсе, ол, шайтан, адамдардың жандарын бақылаудан шығады деп монолог айтады. Содан кейін ол ұйықтаған Перкулаға Исаның кінәсіз екенін және егер ол айыпталса, ол да, Пилат та, ерекше статустарын жоғалтатынын айтады. Ол оянып, Пилатқа хабар жібереді, бірақ Анна мен Қаяфа оны Исаның сиқырының әсерімен түскен деп көндіреді.
Қазіргі әдебиет
Пилаттың әйелі қазіргі заманда көптеген өлеңдерде, романдарда және пьесаларда кездеседі. Аэмилия Ланьердің «Salve Deus Rex Judaeorum» (1611) атты өлеңдер жинағында Пилаттың әйелі басты сөйлеуші болып табылатын осы аттас өлең бар. Ол Адам мен Хауаның күнәсіне сілтеме жасайды және Пилаттың Мәсіхті өлтіруі Хауаға түскен қарғысты жояды деп мәлімдейді, себебі Пилат әйелінің кеңесін тыңдамай күнә жасады (Адам Хауаның сөзіне құлақ қойып күнә жасағаннан өзгеше). Неміс ақыны Фридрих Готлиб Клопстоктың «Мессия» христиандық эпосы (1748-1773 жылдар аралығында бөліп-бөліп жарияланған) Пилаттың әйеліне (Портия деп аталған) Исаның анасы Мәриям келіп, күйеуін Исаны өлімге кесу арқылы күнә жасаудан сақтандырады. Портия содан кейін ежелгі философ Сократтан арман көреді, ол да оны Исаны өлімге кесуден тыйым салады. Анна Катерина Эммерихтің ойлары бойынша жазылған «Біздің Иеміз Иса Мәсіхтің азапты құштарлығы» (1833) неміс монах Анна Катерина Эммерихтің көріп өткен көріністерінің жазбасы деп есептелгенімен, шындығында неміс романтик ақыны Клеменс Брентано жазған. Бұл шығарма Батыста Пилаттың әйелі (Клаудия Прокл деп аталған) туралы хабардарлықты арттырды. Мәтінде Клаудия Прокл бір арман емес, бірнеше арман көрген маңызды кейіпкер ретінде бейнеленген. Ең маңыздысы, Эммерих Клаудия Проклдің Мәриямға Мәсіхтің қамшылануынан қанды сүртіп тастау үшін зығыр матасын жібергенін көреді. XIX ғасырда Пилаттың әйелі туралы танымал туындылардың бірі – Шарлотта Бронтенің «Пилаттың әйелінің арманы» поэмасы. Пилаттың әйелі туралы бәлкім ең танымал туынды – Гертруд фон Ле Форттың 1955 жылғы «Пилаттың әйелі» романы. Ле Форт Клаудия Прокуланың арманындағы азапты Никеялық сенімнің «Понтий Пилаттың билігінде азап шекті, айқышқа шегеленіп, қайтыс болды және жерленді» деген сөздерін ғасырлар бойы көптеген адамдар дұға етіп жатқандай суреттейді. Пилат пен Прокула Римге оралғаннан кейін, ол құпия түрде христиандардың жиналыстарына қатыса бастайды. Ол Пилаттың Исаны өлімге кесуі үшін жауапкершілікті өз мойнына алады, ал ол оны да өлімге кеседі, осы оқиғада ол қанға шомырылып, шейіт болады.
Кино және теледидардағы
Пилаттың әйелі Клаудия Прокуланың ең алғашқы бейнесі француз фильмі «Голгофа» (Жулиан Дювивье, 1935) фильмінде көрсетілген, және оны Эдвиж Фойлер ойнады. Телевизияда Пилаттың әйелі рөлін 1951 жылғы «Тұңғалақ No1» отбасылық театры эпизодында Джоан Лесли (Джеймс Диннің Иоанн елшісі рөлінде де ойнаған) және 1952 жылғы «Понтий Пилат» эпизодында Джеральдин Фицджеральд (онда Прокула жартылай еврей болып бейнеленген, және Исаның өлімінен он бес жыл өткен соң христиан бүлікші ретінде Пилатқа әкелінеді) сомдады. Кинодағы кейіпкердің пайда болуы «Триумф күні» (1954, Барбара Биллингсли ойнады), «Патшалардың патшасы» (1961, Вивека Линдфорс ойнады), итальяндық «Понцио Пилато» (1962, Жанна Крэйн ойнады) және «Әлемдегі ең ұлы оқиға» (1965, Анджела Лансбери ойнады) фильмдерінде болды. Сонымен қатар, Марджори Лорд 1963 жылы сахнада Клаудия Прокула рөлін ойнады. Джон Клис «Монти Пайтонның Брайанның өмірі» (1979) фильмінде оның рөлін сомдады. Хоуп Лэнг 1980 жылы теледидарға арналған «Христос қайтыс болған күн» фильмінде Понтий Пилаттың әйелі рөлін ойнады. Кейіпкер Филис Логанның «Тергеу» (1986) фильмінде, сондай-ақ Анна Канакис ойнаған 2006 жылғы қайта түсірілген фильмде бейнеленген. «Масалы» (2004) фильмінде ол Клаудия Прокл ретінде танымал (оның ролін Клаудия Герини ойнады). Бұл фильмде Клаудия Пилатты Исаны жеке айыптауға үкім шығаруға көндіруге жетіседі, бірақ оны Исаны тікелей құтқару үшін үгіттеуге тырысып, сәтсіз аяқтайды, және Исаның анасы Мариям мен Магдалалық Мариямды оның қамшылаудан қандаған жараларын тазалау үшін сүлгілер ұсынады. Пилаттың әйелі 2008 жылғы «Масалы» телесериалында (Эстер Холл ойнады) және 2013 жылғы «Библия» мини-сериалында (Луиза Деламер ойнады) көрсетілген. Деламер 2014 жылғы «Құдайдың ұлы» фильмінде өзінің рөлін қайталады. Джоан Уолли 2015 жылғы «А. Д. Библия жалғасады» сериалында Пилаттың әйелі рөлін ойнады. Бразилиялық «Иисус» теленовелласында оның рөлін Лариса Масиел сомдады.
Дәйексөздер
Стикка, Сандро (1970). Латындық құмарлық пьесасы: пайда болуы мен дамуы. SUNY Press.