1933-1934 жылдардағы Шығыс Түркістан Ислам Республикасы

Кіріспе

1933–1934 жылдары мойындалмаған мемлекет, Қытайдың Шығыс Түркістан Ислам Республикасы (ШТИР) – Қытайдың Шыңжаң провинциясының қабаттасқан батысында орналасқан Қашғар қаласын орталық еткен бөлініп шыққан ислам республикасы. Оны 1944–1946 жылдарғы Екінші Шығыс Түркістан Республикасынан ажырату үшін көбінесе «Бірінші Шығыс Түркістан Республикасы» деп атайды, бірақ «бірінші» сөзі оның ресми атауына ешқашан енген жоқ. Ол, Шыңжаң губернаторы Цзинь Шуреннің жартылай тәуелсіз Кумул хандығын таратып жіберуінен кейін болған Кумул көтерілісінен пайда болды. 1933 жылдың 12 қарашасынан 1934 жылдың 16 сәуіріне дейін барған бұл мемлекет, аймақтағы түркі, көбінесе ұйғыр зиялыларынан құралған пантүркілік тәуелсіздік қозғалысының нәтижесі болды. 1934 жылы Хуэй әскерлерінің, номиналды түрде Нанкиндегі Гоминьдан басқаратын ұлттық үкіметпен одақтасқан күштердің Қашғарды басып алуымен ШТИР іс жүзінде жойылды. Дегенмен, оның мысалы, он жылдан кейін Шыңжаңның солтүстігінде Екінші Шығыс Түркістан Республикасын құруға шабыт берді және тәуелсіз Шығыс Түркістан құруды қолдаушы қазіргі ұйғыр ұлтшылдарына әсерін тигізуде.

Өмірбаян

ХХ ғасырдың басында ұйғыр сепаратизмінің күшеюіне түрік жадидшіл қозғалысы зор ықпал етті. Әулетті ұйғырлар пантүркізм идеяларына шабыттанып, Түркия, Еуропа және Ресейге саяхаттап, Синьцзянның білім беру жүйесін жаңғырту және дамытуға бекінді. Еуропалық үлгідегі алғашқы ірі мектеп Кашғардан тысқары орналасты, ол дәстүрлі медреселердің оқу бағдарламаларынан өзгеше, ғылым, математика, тарих және тілдер сияқты техникалық пәндерге баса назар аударды. Жадидизм білім берудің жеке және ұлттық дамуға қол жеткізудегі күшін баса көрсетті, бұл Синьцзяндағы дәстүрлі жағдайды өзгертуге бағытталған қадам болды. Синьцзянның губернаторы Ян Цзэньсин жаңа мектептердің жұмысын тоқтату немесе оларға кедергі келтіру арқылы жауап берді. Кеңес Одағының құрылуы ұйғырларға әсер етіп, ұлтшыл сепаратистік қозғалыстардың танымалдылығын арттырды және коммунистік идеялардың таралуына жағдай жасады. 1921 жылы Синьцзянда жергілікті коммунистік революциялық ұйым құрылды (Революциялық ұйғыр одағы, Коминтерн мүшесі). Бұл аймақ Орталық Азиядағы кеңестік коммунизмнің пайда болуынан қашқан көптеген зиялыларға пана болды, соның нәтижесінде Синьцзян түркі ұлтшылдық қозғалысының ішінде жіктер пайда болды. 1928 жылы Ян Цзэньсиннің қазасы және оның орынбасары Цзинь Шуреннің билікке келуі Синьцзяндағы жағдайды нашарлатты. Цзинь Шурен Янның қанынан қол ұстаған Фан Яонан (樊耀南) атты қарсыласын тұтқындап, өлім жазасын орындағаннан кейін өзін губернатор деп жариялады. Авторитарлық, сыбайлас және провинцияның дамуын басқаруда тиімсіз болған Цзинь Шурен, халықты одан әрі наразылыққа итермеледі: қытайландыру саясатын қайта енгізіп, салықтарды көтерді, хажға баруға тыйым салды және жергілікті басшылардың орнына ханқытайлық шенеуніктерді тағайындады.

Көтеріліс

1930 жылы наурыз айында шығыс Шыңжаңдағы Кумул хандығының ханы Мақсұд Шаһ қайтыс болғаннан кейін, Цзинь өзінің автономиясын жоюға және көрші Ганьсудан хандардың көшіп келуіне рұқсат берді. Содан кейін Цзинь түркі халқына тікелей салық салуға кірісті, олардың жерлерін иемденіп, Ганьсудан келген хандар арасында бөлісті, кейде ұйғырларды нашар сапалы жерлермен өтемақылады. Сонымен қатар, хандар екі жылға салықтан босатылды, ал жергілікті мұсылман халқы үшін бір жылдық салық сомасы кейінге қалдырылды. Хамиде орналасқан жаңа гарнизон одан да жаулық танытты, ал 1931 жылы бүкіл аймақта шашыраңқы көтерілістер, наразылықтар мен қарсылық қозғалыстары пайда болды. Британдық миссионерлер Милдред Кейбл мен Франческа Френчтің айтуынша, Цзинь Шуренге қарсы көтеріліс көрнекті Кумулликтер тарапынан жүйелі түрде жоспарланып жатқан, Кумул хандығын басып алған кезде және одан кейін. Қару-жарақ, оқ-дәрі және азық-түлік қорларын аз белгілі жолдармен Карлық Тағ тауының етегіндегі Аратамдағы екі бұрынғы жазғы хан сарайларына және Карлық Тағ тауының биігіндегі Бардаш табиғи бекінісіне жеткізу үшін түйелер мен есектер жұмылдырылды. 1931 жылы сәуірде этникалық қытай офицері және салық жинаушы Чан Му Хамидің сыртындағы Сяо Пу ауылының ұйғыр қызына үйленгісі келді. Ұйғырлардың айтуынша, қыз зорланған немесе отбасыға қысым көрсетілген, бірақ ислам заңы мұсылман қыздарына мұсылман емес ерлерге үйленуге тыйым салғандықтан, бұл ұйғыр қауымына өте ұнамсыз болды. 1931 жылы 4 сәуірде түнде көтеріліс басталды, Чан мен оның 32 сарбазы үйлену тойында қырғынға ұшырады; Ганьсудан келген 100 хан қытай отбасысы, сондай-ақ Кумул маңындағы Тулу Ху және Лао Мао Ху ауылдарындағы қытай гарнизондары да қаза тапты. Көтеріліс ұйғыр халқымен ғана шектелмеді; қазақтар, қырғыздар, хандар және хуй қолбасшылары Цзинь билігіне қарсы көтеріліске қосылды, бірақ олар кейде бір-бірімен соғысып та жатты. Кеңес үкіметі Цзинь мен оның әскери қолбасшысы Шэн Шичайға көмекке әскер жіберіп, жағдайды одан әрі қиындатты, сондай-ақ Или өзені аңғарында тұратын ақ ресейлік босқындар да солай істеді. Негізгі ұрыстар бастапқыда Үрімші маңында болды, оны хуэй күштері қоршауға алды, бірақ Шэн Шичайдың әскерлеріне бұрын Жапонның солтүстік-шығысына жасаған шабуылдан қашып келген ақ орыс және маньчжур әскерлері күш берді. 1933 жылы сәуірде Цзинь осы күштердің бірігуімен биліктен құлатылды және оның орнына Кеңес Одағының қолдауымен Шэн келді. Жаңадан күшейтілген Шэн Үрімші маңындағы қарсылас күштерді екіге бөліп, бірнеше ұйғыр қолбасшыларына (жақында қайтыс болған Кумул ханы Мақсұд Шаһтың екінші ұлы, жаңадан сайланған Кумул ханы Назирдің (聶滋爾) кеңесшісі Хожа Нияз Хаджжи және Назирдің үлкен ұлы мен оның тағайындалған мұрагері Башир (伯錫爾), олар бала кезінде Кумулдағы "Ханлық" діни мектебінде бірге оқыған) Оңтүстік Шыңжаңдағы билікке ие болу үшін, егер олар солтүстіктегі хуэй әскерлеріне қарсы шығуға келіссе, мүмкіндік ұсынды. Сонымен қатар, Ма Чжанчанның басшылығындағы Оңтүстік Шыңжаңдағы тағы бір хуэй фракциясы Тимур Бегтің басшылығымен Куча маңында орналасқан ұйғыр күштерімен одақтасып, Кучаны жаулықсыз басып алды және Ақсуға қарай жүріп, жол бойындағы Байченг қалашығын басып алды. 1933 жылы 25 ақпанда көтерілісшілер Ақсудың ескі қаласына кірді, барлық қытай тұрғындарын атып, олардың мүлкін тартып алды; бұл Темурдың адамдарының жұмысы болған сияқты, өйткені Ма Чжанчанның хуэй (Тунган) күштерінің Ақсудың жаңа қаласын бейбіт түрде басып алғаны хабарланды, онда олар Арсенал мен қазынашылыққа ие болды, олардың мазмұны Кара Шардағы Тунган штаб-пәтеріне жіберілді. Кейін Ма Чжанчан 300-ге жуық жақсы қаруланған Тунган әскерінің және Темур шамамен 4700 қарусыз ұйғыр ереуілшілерінің басында Марал Башы мен Кашгарға қарай өрлеуін жалғастырды. 1933 жылы 13 сәуірде Оңтүстік Шыңжаңдағы қытай әкімшілігінің басшысы Ма Шаову (馬紹武) қытайлық бригадир Янгқа Марал Башы майданынан кетіп, Оңтүстік Шыңжаңдағы жағдайдың тез нашарлауына байланысты әскерлерімен бірге Кашгарға қайтуға бұйрық берді. Бұл жағдай Британдық Үндістан үкіметінің Кашгардағы қытайларға көмек көрсету үшін әскер жіберуден бас тартуымен нашарлады. Кашғар мен Үрімжі арасындағы телеграф байланысы Ақсуда үзілгеннен кейін Үрімжіден ешқандай көмек келмейтіні анық болды. Бригадир Янның әскерлеріне хуэй және ұйғыр көтерілісшілері шабуыл жасады, және оның бастапқы күші, 1000-нан астам әскерден тұрған, 27 сәуірге дейін Кашгарға тек алпыс бес сарбаз жетті. Кейін Кашгарды қоршаған ұйғыр және хуэй күштері тағы да екіге бөлінді, өйткені Ма Чжанчан жергілікті провинциялық билік өкілі, хуэй Ма Шаовумен одақтасып, ұйғыр күштеріне шабуыл жасады, Тимур Бегті өлтірді. 1932 жылы Шыңжаңда ертерек қырғыз көтерілісі болған, оған қырғыз басшысы Ид Мираб жетекшілік еткен. Ма Шаову қырғыз көтерілісшілерін басып, жеңіске жеткен. Кеңес Одағы да көтерілісшілерге қарсы күреске қатысқан, олар Кеңес жағына өтіп кеткен. 1932 жылы наурызда көптеген қырғыздар Кеңес күштерінің қуғынынан Шыңжаң шекарасынан шығып кетті. Қытай аумағынан Кеңес әскерлеріне қарсы партизандық шабуылдар жасалды, ал Коксу және тағы екі Кеңес бекетіне жасалған шабуылдарда барлығы отыздан жеті Кеңес әскері қаза тапты. Осы оқиғалар болып жатқанда, Тарым бассейнінің оңтүстігіндегі Хотан қаласында бай Бугра отбасының үш бауыры, Мұхаммед Әмин Бугра, Абдулла Бугра және Нұр Ахмаджян Бугра, жадидист дәстүрінде білім алған, 1933 жылы ақпанда Керия қаласының жанындағы Сурғак кенішінде жұмыс істеген алтын кеншілерінің көтерілісін бастады, сондай-ақ Юрункаш және Қарақаш тау өзендерінде өздерін қаланың әмірлері етіп жариялады, 16 наурыз 1933 жылы Қытайдан тәуелсіздік жариялады.

The situation came to a head in March 1930, when Maqsud Shah, the Khan of Kumul Khanate in eastern Xinjiang, died, leading Jin to abolish its autonomy and permit waves of Han migration from the neighboring Gansu. Jin then proceeded to impose direct taxes on the Turkic population, expropriated their farmland, and distributed it among Han newcomers from Gansu, sometimes compensating Uyghurs on poorer quality land. Additionally, Han were made exempt from taxation for two years, with one year's amount of tax being levied retroactively for the local Muslim population. The new garrison stationed in Hami proved even more antagonizing, and by 1931, scattered revolts, mobs, and resistance movements were emerging throughout the area. According to British missionaries Mildred Cable and Francesca French, who were resident in the Kumul area during and shortly after Jin's annexation of the Kumul Khanate, a rising against Jin Shuren was being systematically planned by prominent Kumulliks. Camels and mules were requisitioned to transport weapons, ammunition and stocks of food over little known tracks to two former summer Khan's palaces in Aratam on the foot of Karlik Tagh Mountains and one at the natural fortress of Bardash set high in Karlik Tagh. The final straw was in April 1931 when an ethnic Chinese officer and tax collector named Chang Mu wished to marry a Uyghur girl from a village Hsiao Pu outside Hami. Uyghur accounts usually claim that the girl was raped or the family coerced, but as Islamic law forbids Muslim girls to marry non Muslim men it was clearly offensive to the Uyghur community. Rebellion broke out on the night of 4 April 1931, with a massacre of Chang and his 32 soldiers at the wedding ceremony; 100 Han Chinese families of refugees from Gansu also were killed, altogether with Chinese garrisons in outposts at villages Tu lu Hu and Lao mao hu near Kumul. It was not confined to the ethnic Uyghur population alone; Kazakhs, Kyrgyz, Han and Hui commanders all joined in revolt against Jin's rule, though they would occasionally break to fight one another. The Soviet government further complicated the situation by dispatching troops to come to the aid of Jin and his military commander Sheng Shicai, as did White Russian refugees from the Soviet Union living in the Ili river valley region. The main fighting initially centered around Ürümqi, which Hui forces laid under siege until Sheng Shicai's troops were reinforced by White Russian and Manchurian soldiers who had previously fled the Japanese invasion of northeast China. In April 1933, Jin was deposed by a combination of these forces and succeeded by Sheng, who enjoyed Soviet support. Newly bolstered, Sheng split the opposing forces around Ürümqi by offering several Uyghur commanders (led by Khoja Niyaz Hajji, an advisor to the newly elected Kumul Khan Nazir (聶滋爾), the second son of recently deceased Kumul Khan Maqsud Shah, and to Nazir's eldest son and his designated heir Bashir (伯錫爾) with whom he studied together in religious school " Khanliq " in Kumul in their childhood) positions of power in Southern Xinjiang if they would agree to turn against the Hui armies in the north, led by Ma Zhongying. Another Hui faction in Southern Xinjiang under command of Ma Zhancang, meanwhile, had struck an alliance with Uyghur forces located around Kucha under the leadership of Timur Beg, occupied Kucha without hostilities and proceeded to march towards Aksu, capturing the small town of Baicheng en route. On 25 February 1933 rebel forces entered Aksu Old City, shot all the Chinese residents and seized their property; it seemed probable that this was the work of Temur's men, as the Hui ( Tungan ) forces of Ma Zhancang are reported to have peacefully occupied Aksu New City, where they took possession of both the Arsenal and the Treasury, their contents were reportedly sent to Tungan Headquarters at Kara Shar. Later Ma Zhancang at the head of approximately 300 well armed Tungan troops and Temur at the head of an estimated 4,700 ill armed Uyghur irregulars resumed their advance on Maral Bashi and Kashgar. On 13 April 1933 Ma Shaowu (馬紹武), the Head of Chinese administration in Southern Xinjiang, ordered Chinese Brigadier Yang to leave Maral Bashi front and return to Kashgar with troops because of rapidly deteriorating of the situation in Southern Xinjiang, that was not improved by the refusal of the British Indian Government to send troops to the assistance of the Chinese at Kashgar despite an official request made to the British Consul General at Kashgar N. Fitzmaurice ( was in office from May 1922 to July 1922 and again from September 1931 to November 1933) by Ma Shaowu on 25 February 1933. It was all too apparent that no help would be forthcoming from Ürümqi, after the cutting of telegraph links between Kashgar and Ürümqi at Aksu. Brigadier Yang troops were attacked by Hui and Uyghur rebels on march and of his original force, estimated well over 1,000 troops, a mere sixty five had straggled back to Kashgar by 27 April. Later the joint Uyghur and Hui force surrounding Kashgar split again, as Ma Zhancang allied with the local provincial authority representative, a fellow Hui named Ma Shaowu, and attacked the Uyghur forces, killing Timur Beg. A Kirghiz rebellion had earlier broken out in Xinjiang in 1932, led by the Kirghiz leader Id Mirab. Ma Shaowu had crushed and defeated the Kirghiz rebels. The Soviet Union had been involved in also fighting against the rebels, who had spilled over to the Soviet side. In March 1932, large number of Kirghiz were driven across the Xinjiang frontier by pursuing Soviet forces. A series of guerrilla counter attacks against the Soviets were mounted from Chinese territory and in raids on Koksu and two other Soviet posts a total of thirty seven Soviet troops were killed. While this was transpiring, in the nearby southern Tarim Basin city of Khotan, three brothers of rich Bughra family, Muhammad Amin Bughra, Abdullah Bughra and Nur Ahmadjan Bughra, educated in the jadidist tradition, in February 1933 had led a rebellion of gold miners who worked in Surghak mines near Keriya city, also in Yurunkash and Karakash mountain rivers, and established themselves as emirs of the city, having declared the Khotan Emirate and independence from China on 16 March 1933.

Құру

Қарақаш алтын кеншілерінің басшысы Исмаил Хан Хожа губернатор Джин Шуренге: "Сен сияқты ақымақ имансыздар билік ете алмайды. Сендер, имансыздар, мылтық, қару-жарақ, ақшаларың бар деп ойлайсыңдар, бірақ біз Құдайға сенеміз, өміріміз Оның қолында" деп хабарлама жолдады. Жергілікті провинциялық билік пен әскерлер Хотан вилайетінің барлық аймақтарында кеншілер тарапынан талқандалды, сирек кездесетін қытай халқы көбінесе өмірін және мүлкін сақтап қалды, бірақ өлім жазасымен қорқытып ислам дінін қабылдауға мәжбүр болды. Хотанның Ескі қаласы 1933 жылдың 28 ақпанында көтерілісшілерге минимал қарсылықпен түсті, сол күні көтерілісшілер қалаға енді. Хотанның Жаңа қаласы 16 наурызда қоршауға алынып, кейін берілді. Гарнизонның 266 хан салдаты аман қалды және ислам дініне ауысқандығы хабарланды, ал қазына мен қару-жарақ көтерілісшілердің қолына тиді, оларға мыңдаған мылтық пен шамамен тоннан астам алтын бұйырды. Хотан әмірлігі үш бауырдың бірі, Шахмансурды, сондай-ақ Әмір Абдулла деп те аталатын, және бұрынғы баспагер Сабит Дамолланы Қашғарға жіберді, онда олар 1933 жылдың шілдесінде Мұхаммед Әмин Бугра басқаратын Хотан үкіметінің Қашғар істері жөніндегі кеңсесін құрды. Сол жылдың күзіне қарай кеңсе Хотан үкіметімен байланысын үзіп, ислам реформасы, ұлтшылдық және джадидшілдік идеяларына негізделген көпұлтты, квази-ұлтшыл Шығыс Түркістан Тәуелсіздік қауымдастығына айналды. 1933 жылдың 12 қарашасында Сабит Дамолла Ходжа Ниязды президент етіп тағайындап, Шығыс Түркістан Республикасының құрылуын жариялады, бірақ ол солтүстік Шыңжаңдағы шайқастарға қатысып, Шенг Шичайдың күштерімен одақтас болғандықтан бұл оқиғаға қатыса алмады. Бастапқы жарияланым тунгандарға және хандарға қарсы болды, онда мынадай сөздер келтірілді: Тунгандар хандардан гөрі халқымыздың жауы. Бүгін халқымыз хан үстемдігінен азат болды, бірақ әлі де тунгандардың билігінде қалып отыр. Біз хандардан қорқуымыз керек, бірақ тунгандардан да қорқуға тиіспіз. Тунгандарға қарсы сақтануымыз керек, оларға қарсы күресуіміз керек, әдептілік таныта алмаймыз, себебі олар бізді осы жолға түсірді. Сары хан халқының Шығыс Түркістанға ешқандай қатысы жоқ. Қара тунгандардың да бұл байланысы жоқ. Шығыс Түркістан Шығыс Түркістан халқына тиесілі. Бізге шетелдіктердің әке-шешеміз болуының қажеті жоқ. Енді бізге олардың тілі мен аттары, әдет-ғұрыптары, салты, көзқарастары, жазба тілдері және т.б. қажет емес. Біз шетелдіктерді шекарамыздан мәңгілікке қууымыз керек. Сары және қара түстер жеңілтек. Олар біздің жерімізді тым ұзақ уақыт бойы ластады. Сондықтан осы ласты тазалау қажет. Сары және қара варварларды құртайық! Шығыс Түркістан мәңгілік болсын! 1933 жылдың 12 қарашасында тәуелсіз республика, Түркі Ислам Республикасы Шығыс Түркістан (ТИРЕТ; немесе Ұйғырстан Республикасы, екі атау да бір уақытта қолданылды) жарияланды. Бұл оқиға Қашғардан тыс жердегі Туман өзенінің жағасында, 7000-ге жуық әскери қызметкер мен 13000-ға жуық азаматтың, соның ішінде мектеп оқушылары мен мұғалімдердің қатысуымен өткен жаппай митингте жексенбі күні таңертең ұйымдастырылды. Олар тәуелсіз республиканың тағайындалған "министрлерімен" бірге сөз сөйледі. Түске қарай 41 рет зеңбірек оғы атылып, митингке қатысушылар көк туларды желбіретіп, Қашғардың Ескі қаласына бет алды. Митинг Ид Гах мешітінің алдындағы алаңда жалғасты, онда Сабит Дамолла баяндама жасады. Хотан әмірлігінен ерекшеленген ТИРЕТ Тарым бассейнінің солтүстік жиегінен бастап оңтүстіктегі Хотанға дейінгі аумаққа билік етуді талап етті. Шындығында, Ходжа Нияз 1933 жылдың қарашасында Республикаға қосылмады және КСРО-мен келіссөздер жүргізген Ақсуда жеке әкімшілікті сақтап қалды. Шын мәнінде, Қашғардағы үкімет ресурстар тапшылығына тап болды, жылдам инфляциямен күресті және Ма Чжанчан басқаратын хуэй күштері сияқты жау күштермен қоршалды. Көпұлтты республика ретінде құрылғанмен, оның негізгі конституциясында "Шығыс Түркістан" атауының таңдалуынан көрініс тапқандай, жаңа үкіметтің алғашқы монеталары бастапқыда "Ұйғырстан Республикасы" (Ұйғырстан Жұмхурийити) деп аталып шығарылды. Кейбір дереккөздерде ол "Шығыс Түркістан Ислам Республикасы" деп те белгілі, бұл оның негізін қалауда исламның үлкен рөлін көрсетеді. ТИРЕТ-тің негізін қалауда исламның ықпалының деңгейі күмәнді; Конституция шариғатты басшылық заң ретінде бекітсе де, джадидшіл жаңғырту дәстүрі реформалар мен дамуға басымдық береді, бұл денсаулық сақтау, білім беру және экономикалық реформаларға назар аударатын конституцияның келесі тарауларында көрінеді. Түркістанның тәуелсіздік декларациясы өзін-өзі жариялаған Республиканың саяси платформасын тоғыз негізгі қағидаға негіздеді: Шығыс Түркістан жеріндегі қытайлық диктаторлық үстемдікті тоқтату. Барлық ұлттардың теңдігіне негізделген еркін және тәуелсіз Шығыс Түркістан Республикасын құру. Шығыс Түркістан экономикасын толық дамыту үшін өнеркәсіпті, ауыл шаруашылығын, мал шаруашылығын және жеке кәсіпкерлікті дамыту. Халқының тұрмыс деңгейін арттыру. Шығыс Түркістан халқының көпшілігі ислам дінін ұстанатындықтан, Үкімет осы дінді ерекше қолдайды. Сонымен қатар, ол басқа діндердің бостандығын дамытады. Шығыс Түркістанның білім беру, мәдениет және денсаулық сақтау деңгейін арттыру. Әлемнің барлық демократиялық елдерімен және көрші елдерімен, әсіресе Ұлыбританиямен, Совет Ресейімен, Түркиямен және Қытаймен достық қарым-қатынас орнату. Шығыс Түркістандағы бейбітшілікті қорғау үшін барлық ұлт өкілдерін күшті армия құруға тарту. Банк, почта, телефон және телеграф, орман шаруашылығы және барлық жер астындағы байлықтар ұлтқа тиесілі. Үкімет шенеуніктері арасында жекелеушілік, бюрократиялық идеялар, ұлтшылдық және жемқорлықты жою. Республикаға Махмут Мухити, Юнус Бег және джадидшіл Мақсұд Мухити қатысты. Шәмс әд-Дин Дамолла уақф істері министрі болды, ал Ауыл шаруашылығы министрі Әбухасан, ал Сабит Дамолла премьер-министр болды. Мұхаммед Әмин Бугра, Шемсиддин Дамолла, Абдукеримхан Мехсум, Сабит Дамолла және Абдулқадыр Дамолла – бәрі де Бірінші Шығыс Түркістан Республикасына қатысқан джадистер болды.

Leader of Karakash gold miners Ismail Khan Khoja sent message to Governor Jin Shuren: "Foolish infidels like you are not fit to rule. You infidels think that because you have rifles, guns and money, you can depend on them, but we depend of God in whose hands are our lives." Local provincial authorities and troops were annihilated by the miners throughout Khotan vilayet, rare Chinese population in most cases saved their lives and property, but was forced to accept Islam under the threat of execution. Old City of Khotan fell to rebels on 28 February 1933 with minimal resistance, the same day when rebels entered the city, while Khotan New City came under siege before surrendering on 16 March 266 Han soldiers of its garrison were spared and reportedly converted to Islam, while both the Treasury and Arsenal were captured by rebels, delivering to their hands several thousands of rifles and almost a ton of gold. The Khotan Emirate dispatched one of the three brothers, Shahmansur, known also as Emir Abdullah, and a former publisher named Sabit Damolla to Kashgar, where they established the Kashgar Affairs Office of the Khotan Government, led by Muhammad Amin Bughra, in July 1933. By the fall of that year, the office had shed many of its links to the Khotan government and reformed itself into the multi ethnic, quasi nationalist East Turkestan Independence Association, which drew heavily on ideas of Islamic reformism, nationalism and jadidism. On 12 November 1933, Sabit Damolla declared the establishment of the East Turkestan Republic with Khoja Niyaz as its president — despite the fact that the respected commander was engaged in fighting in northern Xinjiang and had actually allied his forces with those of Sheng Shicai. Original proclamation was extremely anti Tungan and anti Han and contained such words:

The Tungans, more than Han, are the enemy of our people. Today our people are already free from the oppression of the Han, but still continue live under Tungan subjugation. We must still fear the Han, but cannot not fear the Tungans as well. The reason, we must be careful to guard against the Tungans, we must intensively oppose them, cannot afford to be polite, since the Tungans have compelled us to follow this way. Yellow Han people have not the slightest thing to do with Eastern Turkestan. Black Tungans also do not have this connection. Eastern Turkestan belongs to the people of Eastern Turkestan. There is no need for foreigners to come be our fathers and mothers. From now on we do not need to use foreigner's language or their names, their customs, habits, attitudes, written languages, etc. We must also overthrow and drive foreigners from our boundaries forever. The colors yellow and black are foul. They have dirtied our Land for too long. So now it's absolutely necessary to clean out this filth. Take down the yellow and black barbarians! Live long Eastern Turkestan! On 12 November 1933, an independent republic, the Turkic Islamic Republic of Eastern Turkestan (TIRET; or Republic of Uyghurstan, both names were used at the same time) was proclaimed. This event was organized on Sunday morning in a mass rally on the shore of Tuman River outside of Kashgar with the participation of about 7,000 troops and 13,000 civilians, including teachers and students of schools, who delivered speeches along with appointed "Ministers" of the independent republic. On noon cannon fired 41 times and crowd proceeded to the Old City of Kashgar, waving blue banners of Independence, where rally continued on the square in front of Id Gah Mosque and more speeches were delivered from Mosque's front, where Sabit Damulla appeared as a main speaker. Established distinct from the Khotan Emirate, the TIRET claimed authority over territory stretching from Aksu along the northern rim of the Tarim Basin to Khotan in the south. Actually, Khoja Niyaz didn't join Republic in November 1933 and kept a separate administration in Aksu, that was involved in negotiations with USSR. In fact, the government in Kashgar was strapped for resources, plagued by rapid inflation, and surrounded by hostile powers — including the Hui forces under Ma Zhancang. Although established as a multiethnic republic, as reflected in the choice of the "East Turkestan" name used in its founding constitution, the first coins of the new government were initially minted under the name "Republic of Uyghurstan" (Uyghurstan Jumhuriyiti). In some sources, it is known as the "East Turkestan Islamic Republic", suggesting a greater role for Islam in its founding character. The extent of Islam's influence in the foundation of the TIRET is disputed; while the constitution endorses sharia as the guiding law, the jadidist modernizing tradition places much greater emphases on reform and development, which is reflected in subsequent passages of the constitution that focus on health, education, and economic reforms. The Turkestan Declaration of Independence put political platform of the self proclaimed Republic based on nine main principles:

End the Chinese dictatorial rule in the Land of Eastern Turkestan. Establish a free and independent Eastern Turkestan Republic, based on equality of all nationalities. In order to fully develop the economy of Eastern Turkestan, promote industry, agriculture and animal husbandry as well as private businesses. Increase people's living standards. Since the majority of people of Eastern Turkestan believe in Islam, so the Government particularly advocates this religion. At the same time it promotes religious freedom for other religions. Develop education, culture and health standards in Eastern Turkestan. Establish friendly relations with all democratic countries in the World and neighboring countries, especially with the United Kingdom, Soviet Russia, Turkey and China. In order to protect peace in Eastern Turkestan, recruit people of all nationalities to establish a strong Army. The Bank, Post Service, Telephone and Telegraph, Forestry and all underground wealth belong to the nation. Eliminate individualism, bureaucracy idea, nationalism and corruption among Government officials. The Republic included the participation of Mahmut Muhiti, Yunus Beg and Maqsud Muhiti, a Jadidist. Shams al Din Damulla was the Waqf affairs Minister while Agriculture Minister was Abuhasan, and Sabit Damolla was Prime Minister. Muhammad Amin Bughra, Shemsiddin Damolla, Abdukerimhan Mehsum, Sabit Damolla, and Abdulqadir Damolla were all Jadists who took part in the First East Turkestan Republic.

Танылу үшін күш салу

Тәуелсіздік жариялағаннан кейін ТИРЕТ халықаралық мойындауға ұмтылды, Премьер-министр Сабит Дамолла Кеңес Одағына (Ташкент, Мәскеу), Ауғанстанға, Иранға, Түркияға және Британдық Үндістанға көптеген елшілерді жіберді, бірақ бұл күш-жігерлер сәтсіз аяқталды, елдер елшілерді тәуелсіз мемлекеттің өкілдері ретінде мойындаудан бас тартты. Кашгардағы британдық консул-генералы Дж. В. Томсон Гловер Сабит пен Әмірлерге бастапқыда ынталы жауап берді және Нью-Делиге «Егер Әмірлер мен Хожа Нияс Хаджи арасында тұрақты бірлік қалыптасса, онда Нанкинге номиналды бағынумен достық держава жаңа және күресіп жатқан Республикаға практикалық қолдау мен көмек көрсете алады» деп хабарлады. Бірақ Үндістандағы британдық үкімет Томсон Гловерге жауап беріп, британдық биліктің Синьцзянда Нанкин үкіметін жалғыз билік ретінде мойындағанын және провинцияда Кеңес Одағына қарсы барлық әрекеттер Қытай билігін қолдау саясатына негізделуі керек екенін еске салды. 1934 жылғы ақпанда Нью-Делиге келген ТИРЕТ елшілері де қабылдамады, ал «Таймс» газеті Делидің Синьцзянды Қытайдың провинциясы ретінде мойындағанын мәлімдеді. 1934 жылғы қаңтарда Кабулдағы өкілдер жаңадан жарияланған Ауғанстан корольі Мұхаммед Захир Шахпен кездесті, ол бүлікке симпатиямен қарады және 1933 жылғы қарашада ТИРЕТ құрылғанда құттықтау жолдаған, сондай-ақ Премьер-министр Мұхаммед Хашим Ханнан көмек және қару-жарақ сұрады. Алайда, коммунизмге қарсы болғандықтан ТИРЕТ-ті жақтырмайтын Кеңес Одағы Ауғанстанға көмек жібермеу үшін қысым жасады. Түркияда Синьцзяндағы жағдай туралы хабарлар бастапқыда баспасөз тарапынан қолдаумен қарсы алынды, бірақ ешқандай материалдық көмек жарияланбады.

Христиандар мен индустар

Христиан дініне деген жаулықты Ұлттық революция комитеті қолдады. Бугралар Хотаннан швед миссионерлерін қуғанда шариғат заңын қолданды. Олар 1933 жылғы 16 наурызда шариғат заңын қабылдағанда швед миссионерлерінің кетуін талап етті. Ислам атынан ұйғыр көшбасшысы Әмір Абдулла Бугра Йаркандтағы швед миссионерлеріне зорлық-зомбылық көрсетіп, оларды өлтіруге әрекеттенді, бірақ британдықтардың араласуы арқасында олар тек қуылды. Әмірдің ізбасарлары исламнан христиан дініне ауысқан христиандарды өлім жазасына кесіп, өлтірді. Миссионерлер Мұхаммед Әмин Буградан жаулық көрді. Шведтер христиан дініне өткен бірнеше жүз ұйғыр мұсылман болды. Швед Миссиялық Қоғамы баспа ісін жүргізді. "Шығыс Түркістан өмірі" – Шығыс Түркістан Республикасының мемлекеттік баспасөз органы. Абдулбақи басқарған үкімет баспасөзді басып, тарату үшін Швед Миссиясының баспасын пайдаланды. Шығыс Түркістан Түркі Ислам Республикасының конституциясы исламды Республиканың ресми діні деп жариялады, сонымен бірге барлық адамдарға діни бостандық кепілдігін берді. Үндістаннан келген индуист саудагерлер мен қарыздама берушілердің қауіпсіздігіне британдық бас консулы кепілдік берді. Ресейлік босқындар, миссионерлер, үндістандық индуист саудагерлер мен қарыздама берушілер Кашгарлық топтардың мақсатына айналуы мүмкін болғандықтан, Ұлыбританияның бас консулдығы оларға пана болатын. Шамба базарында ұйғырлар екі индуисті өлтірді. Олардың аяқ-қолын, тістерін сындырып, көздерін ойып, тілдерін және құлақтарын кесіп тастады. 25 наурызда Посгамда және оған дейін Каргалықта ұйғырлар өлтірілген үндістандық индустардың мүлкін тонады. Бугра әмірлері Хотанда индустарды өлтірді. Шыңжаңның оңтүстігіндегі мұсылман түркі ұйғыр көтерілісшілері арасында индустарға деген қарсылық күшті болды. Мұсылмандар 1933 жылғы 24 наурызда Ұлыбританияның ақсақалы Раи Сахиб Дип Чанд пен оның индуист достарының Каргалықтағы мүлкін тонады, ал Керияда үндістандық индустарды өлтірді. Үндістандық индустар диаспорасы Синд провинциясының Шикарпур ауданынан бастау алды. Үндістандық индустарды қырғынға ұшыруды "Каргалық оқиғасы" деп атады. Мұсылмандар олардың тоғызын өлтірді. Шведтерді күштеп шығарумен бірге Хотандағы индустарды ислам түркі көтерілісшілері өлтірді. Хотан әмірлері шведтерді қуғанда және 1933 жылғы 16 наурызда Хотанда шариғат жариялағанда индустарды қырды.

Hostility to Christianity was espoused by the Committee for National Revolution. The Bughras applied Shari'a while ejecting the Khotan based Swedish missionaries. They demanded the withdrawal of the Swedish missionaries while enacting Shariah on 16 March 1933. In the name of Islam, the Uyghur leader Amir Abdullah Bughra violently physically assaulted the Yarkand based Swedish missionaries and would have executed them all, but they ended up only being banished thanks to the British interceding in their favor. There were beheadings and executions of Christians who had converted from Islam to Christianity at the hands of the Amir's followers. The missionaries faced hostility from Muhammad Amin Bughra. There were several hundred Uyghur Muslims converted to Christianity by the Swedes. The Swedish Mission Society ran a printing operation. Life of East Turkestan was the state run media of the East Turkistan Republic. The Abdulbaqi lead government used the Swedish Mission Press to print and distribute the media. The Turkic Islamic Republic of East Turkistan's constitution mandated Islam as the official religion of the Republic, while guaranteeing religious freedom for all people. The safety of the usurers and merchants of Hindu background from India were guaranteed by the British Consul General. Russian refugees, missionaries, and Indian Hindu merchants and usurers were potential targets of gangs of Kashgaris so the Consulate General of Britain was a potential shelter. Killings of 2 Hindus at the hands of Uighurs took place in Shamba Bazaar. They broke their feet, hands, teeth, stabbed their eyes, cut their tongues and ears. Plundering of the valuables of slaughtered Indian Hindus happened in Posgam on 25 March and on the previous day in Karghalik at the hands of Uighurs. Killings of Hindus took place in Khotan at the hands of the Bughra Amirs. Antagonism against the Hindus ran high among the Muslim Turki Uyghur rebels in Xinjiang's southern area. Muslims plundered the possessions in Karghalik of Rai Sahib Dip Chand, who was the aksakal of Britain, and his fellow Hindus on 24 March 1933, and in Keryia they slaughtered Indian Hindus. Sind's Shikarpur district was the origin of the Hindu diaspora there. The slaughter of the Hindus from India was called the "Karghalik Outrage". The Muslims had killed 9 of them. The forced removal of the Swedes was accompanied by slaughter of the Hindus in Khotan by the Islamic Turkic rebels. The Emirs of Khotan slaughtered the Hindus as they forced the Swedes out and declared Shariah in Khotan on 16 March 1933.

Салдары

Ма Чжуньиннің қол астындағы Гоминьданның одақтас хуэй әскерлері жеңіліске ұшырады, ал Шэн Шичай Кеңес Одағының қолдауымен солтүстік Синьцзянға билігін бекітті. Қожа Нияздың Оңтүстік Шинжаң автономиялық үкіметінің орталығы бастапқыда Ақсуда орналасқан, бірақ кейін Шэн Шичай оны Шинжаң үкіметінің төрағасының орынбасары лауазымына тағайындалу үшін Ұрымшыға көшіруге шақырды. Оның әскері Кеңес Одағынан 15 мың мылтық пен оқ-дәрі алды, бірақ Ходжа Нияз советтік ұшақтардан тунган әскерлеріне тасталған әрбір мылтық, оқ және бомба үшін Кеңес Одағынан алтынмен төледі. 1934 жылдың соңына қарай Шэн Шичай Кеңес Одағының қолдауымен Синьцзянды толық бақылауға алды. Кеңес Одағының делдалы арқылы Қожа Нияз Шэн Шичай басқаратын Синьцзяң үкіметінің төрағасының орынбасары болуға келісті. Шэн Шичай Махмут Мухитті Қашғар аймағының әскери қолбасшысының орынбасары етіп тағайындады және Хами көтерілісінің басшыларының бірі Юлбарс Ханға Хами ауданының басшысы болуға рұқсат берді. Ма Чжуньин Кеңес Одағында оқуға жіберілді, бірақ ол жоғалып кетті. Оның Оңтүстік Шинжаңдағы қол астындағы күштері ақырында Шэн Шичайдың құрамына енді. Мұхаммед Амин Бугра Ауғанстанға қашып, TIRET үшін жапондық қолдау іздеді. Түркістандық эмигранттармен сұхбаттасулар Шэн Шичай мен кеңестік үкіметтің Республиканы басып тастау үшін бірлесіп жұмыс істегенін көрсетеді. Ресей Шығыс Түркістан аймағына қатысты екі жақты саясат жүргізді; көбінесе көмек уәделеді (1933 және 1944 жылдары), бірақ өзінің саяси және экономикалық мүдделерін ең бастысы деп санады. Кеңес Одағы Республиканың делегациясы төлегеніне қарамастан, ешқандай әскери жабдық бермеді.