Кіріспе

Альберта провинциясындағы алғашқы халықтар – Канада провинциясы Альбертада тұратын адамдар тобы. Алғашқы халықтар – Канададағы жергілікті халықтар немесе жазықтардағы үндістер деп танылған халықтар (немесе ұлттар), инуиттер мен метистерді қоспағанда. 2011 жылғы халық санауы бойынша 116 670 адам өзін Альбертаның алғашқы халықтары деп атады. Нақтырақ айтқанда, тіркелген үнді мәртебесі бар 96 730 алғашқы халықтар және тіркелген үнді мәртебесі жоқ 19 945 алғашқы халықтар болды. Альберта провинциялар мен аумақтар арасында (Онтарио мен Британдық Колумбиядан кейін) үшінші орындағы ең ірі алғашқы халықтар тобына ие. Калгаридегі алғашқы халықтардың саны 2011 жылғы халық санауы бойынша 17 040 адамды құрады. Ал ру – этникалық жақындық. Ру – ортақ тіл мен мәдениетке байланысты бір-бірін отандастар деп танитын адамдар тобы. Бір рудан шыққан, бір тілде сөйлейтін топтар әдетте сырттан келгендерге қарсы одақтас болып, бір-біріне сүйенген. Бірақ Альбертада рулар институционалдық деңгейде құрылмаған, шешім қабылдау процесінде әртүрлі рулардың басшылары кеңесе отырып, бір пікірге келуге тырысқан. Албертада жиырма бірінші ғасырда шамамен тоғыз жергілікті этникалық немесе рулық топтар бар, олардың саны қалай есептелуіне байланысты. Олар – Бобер / Данеẕaa, Блэкфут / Niitsítapi, Чипевиан / Denésoliné, Жазықтық кри / Paskwāwiyiniwak, Сарси / Tsuu T'ina, Саульто (Жазықтық оджибва) / Nakawē, Слейви / Dene Tha, Стоуни / Nakoda және Ормандық кри / Sakāwithiniwak. Алайда, бұл топтардың арасында үлкен өзгерулер бар, себебі бұрынғыда аралас некелер мен екі тілді рулар жиі кездесетін. Ғалым Нил МакЛеодтың айтуынша, рулар – бос, уақытша құрылымдар, көбінесе көпұлтты және көптілді, сондықтан бұрынғы онжылдықтардағы тарихшылардың «кри» туралы айтқандары көбінесе аралас кри-ассинибоин-саульто тобына қатысты. 1780–1781 жылдардағы шешек және 1819–1820 жылдардағы жөтел эпидемиялары көптеген руларды құртты, олар көршілерімен бірігуге мәжбүр болды. Антропологтар және басқа зерттеушілер халықтарды олардың ата-бабаларының тілі қай тілдік отбасыға жататындығына қарай топтастырады, себебі туысқан тілдері бар халықтардың мәдени ұқсастықтары да көбінесе байқалады. Қазіргі уақытта Альбертада өкілдік етілген барлық топтар үш үлкен тілдік отбасының біріне жатады және континенттегі басқа тілдермен байланысты. Бұл – алгонкиан (Блэкфут, Кри және Саульто), атабаскан немесе Дене (Бобер, Чипевиан, Слейви және Сарси) және сиуан (Стоуни) отбасылары. Альбертадағы рулық топтардың тізімі нақты емес және «ру» деген ұғымның әртүрлі түсініктеріне негізделген. Блэкфут халқы үш диалектілік топтан тұрады, олар жақын одақтастар болған: Сиксика, Пикани және Кайнай; оларды кейде жеке рулар немесе халықтар деп қарастырады. Халық саны бойынша Альбертадағы ең ірі алғашқы халықтар мәдени тобы – Кри, егер Ормандық Кри мен Жазықтық Криі біріктіріп есептесек. Альбертадағы 32 алғашқы халықтар тобы Кри мәдениетімен байланысты және Канаданың шығысында Лабрадорға дейін басқа Кри халықтарымен туыс. Ормандық Крилер Субарктикалық мәдениетті, ал Жазықтық Крилері – жазықтық мәдениетін ұстанады және Кри тілінің әртүрлі, бірақ туысқан диалектілерін сөйлейді. Альбертадағы бірнеше халықтар «Дене» терминіне жатады, бұл Солтүстік-Батыс территорияларындағы көптеген туысқан халықтар қолданатын атау. Альбертада бұған Бобер, Чипевиан, Слейви және Сарси жатады. Дене халқының барлығы бірдей рухани сенімдері мен әлеуметтік ұйымдасқандығымен бөліседі, бірақ Сарси халқы – жазықтық халқы, ал қалғандары Субарктикалық. Стоуни халқы Ассинибоин және Сиулармен туыс және оларды осы топтардың бірінің тармағы деп қарастыруға болады. Стоуни халқы өз кезегінде Ормандық (Пол және Алексис рулары) және Жазықтық бөлімдеріне (Bearspaw, Chiniki және Welsey рулары) бөлінеді. Саульто халқы Альбертада тек бір румен ғана – О'Чизе тұңғыш ұлтымен өкілдік етілген. Алайда, Саскачеван мен Манитобада көптеген басқа Саульто рулары бар, ал Саульто халқы үлкен Оджибве және Анишинаабе топтарының бір бөлігі. Осы топтардан басқа, Роки таулары мен тау етегіндегі Хинтон Гранде Кэш аймағында тұратын аралас Кри-Ирокез тегінен шыққан статусы жоқ индейлер де бар. Олардың өкілі – Канаданың Асенивуче Вайнуак ұлты, ол коммерциялық емес қоғам және Үндістан заңы бойынша ру емес. Бұрын Альбертада басқа рулар да өмір сүрген. Блэкфут Кроссингтегі Клуни Ерлдлодж ауылы – Канададағы 1740 жыл шамасында Хидаца немесе Мандан халықтары салған жер үйлерден тұратын тұрақты бекінілген ауылдың бірегей мысалы. Ассинибоин халқы еуропалықтар келген кезде Альбертада өмір сүрген, және Стоуни халқы, әлі де провинцияда тұратын, Ассинибоиннің бір тармағы ретінде пайда болған деп есептеледі. Еуропалық саяхатшылардың ертегілерінде Шығыс Шошон халқы 1787 жылға дейін Блэкфуттармен ығыстырылғанға дейін Альбертада өмір сүрген деген болжам бар. Грос Вентр халқы екі солтүстік-оңтүстік рулық топта өмір сүргені туралы хабарланды: бірі, «күздік индейлер» деп аталатын (Канадалық немесе солтүстік тобы), 260 шатыры (шамамен 2500 адам) Саскачеван өзеніндегі Солтүстік-Батыс компаниясымен сауда жасаған және Миссури және Боу өзендері арасында көшіп-қоныс жасаған. Олар 1800 жылдардың соңына дейін Оңтүстік Альбертада белсенді болды, бірақ 1862 жылы Монтана штатындағы қазіргі Форт Белькнапқа жақын жерде Йезуит миссионерлері келген кезде негізгі орны сол жерде болды. АҚШ және Канада үкіметтері көшпелі халықтардың шекарадан өтуіне тыйым салуға тырысты, ал американдықтар Грос Вентрге Форт Белькнапте көмек беру үшін үндістер агенттігін ашты, алғаш 1871–1876 жылдары, содан кейін 1878 жылы тұрақты түрде, 1881 жылы резервация құрылды. Кутенаи халқы, мүмкін, сегізінші ғасырдың басында Альбертадан батысқа көшкен, бірақ еуропалықтар келген кезде Боу өзені аймағына бизон аулау үшін кейде келіп тұрған. Сонымен қатар, Метис және Ирокез сияқты басқа этникалық топтардан келген адамдар кейде жергілікті халықтармен араласқан және қолданыстағы руларға қабылданған немесе аралас текті жаңа руларды құрған. Мысалы, Калаху аймағындағы Мишель руының көпшілігі Уильям Каллихудан таратылған, ол шығыстан келген Ирокез немесе Метис тері саудагері, ол бір немесе бірнеше жергілікті Кри әйелдеріне үйленген және руды құрған. Жазықтық халықтары үлкен буйвол топтарын ұстанғанда үлкен қауымдастықтар құра алатын және Субарктикалық халықтарға қарағанда күрделі саяси құрылымдарға ие болған (ғасырлар өткен соң да солтүстікте алғашқы халықтардың басқарушылық құрылымдары көп, бірақ оңтүстіктегі аз қоныстардың халқы тығыз қоныстанған). Ортақ қорғаныс үшін біріккен рулар тобы конфедерация деп аталды. Мұндай конфедерациялар көбінесе көпұлтты болды, себебі олар бірнеше рулардан шыққан руларды қамтыды. Он сегізінші және он тоғызыншы ғасырларда кейіннен Орталық және Оңтүстік Альберта болған аймақтағы екі маңызды конфедерация – Блэкфут конфедерациясы (Пиеган, Кайнай, Сиксика руларынан тұрады, кейінірек Цу Т'ина және уақытша Грос Вентр қосылды) және Темір конфедерациясы (Жазықтық Кри, Ассинибоин, Саульто және Стоуни рулары). Бастапқыда достық қарым-қатынаста болған бұл екі топ ұзақ мерзімді жауларға айналды (шамамен 1810 жылы, қарым-қатынастардың басында болған қақтығыс үшін Battle River атауы берілді) және 1870 жылғы 25 қазанда қазіргі Летбридж қаласының жанындағы Belly River шайқасына дейін созылды. Канада 1870 жылы қазіргі Альберта аймағына құқық алғаннан кейін келісімшар жасау процесі басталды. Федералды үкімет одақтас рулар тобынан құралған әртүрлі басшылар мен кеңестермен келісімдер жасасты. Бірақ әрбір ру келісімге қол қоюға немесе қол қоймауға еркіндік берілді. Альбертаға қатысты үш негізгі келісім бар...

Өңірлік және тайпалық ұйымдар

Топтар өздерінің ресурстарын өңірлік кеңестер (көбінесе "Тайпалық кеңестер" деп аталады, бірақ олар әдеттегі мағынада тайпаны білдірмеуі мүмкін) және Альбертамен жасалған үш келісімнің біріне қатысты келісім кеңестері арқылы біріктіре алады. Альберта топтары Атабаска тайпалық кеңесі, 6-шы келісім бойынша алғашқы ұлттар конфедерациясы, Төрт ұлт әкімшілігі, Ки Тас Ки Ноу тайпалық кеңесі, Кіші Құл көлі үнді аймақтық кеңесі, Солтүстік Бейбітшілік тайпалық кеңесі, Альбертаның 8-ші келісім бойынша алғашқы ұлттары, 7-ші келісім бойынша басқару корпорациясы, Батыс Кри тайпалық кеңесі және Сарыбас тайпалық кеңесінің мүшелері болып табылады.