Кіріспе
Тоғызыншы династияның перғауыны Твосрет, сондай-ақ Таусорет немесе Таусрет (б.з.д. 1189 жылы қайтыс болған) – Мысырдың Он тоғызыншы династиясының соңғы белгілі билеушісі және соңғы перғауыны. Ол Манетоның Эпитомында белгілі бір Туорис ретінде тіркелген, ал Гомер оны Полиб деп атайды, ол Алькандраның күйеуі және оның билік кезінде Троя алынды. Ол Мысырды жеті жыл билеген делінген, бірақ бұл сан оның ізашары Сиптаның шамамен алты жылдық билігін де қамтиды. Твосрет Сиптаның билік жылдарын өзінің жылдары ретінде қабылдады. Оның жеке тәуелсіз билігі б.з.д. 1191 жылдан 1189 жылға дейін шамамен бір жарым жылға созылған болуы мүмкін, бірақ қазір бұл сан екі толық жылға, тіпті одан да ұзаққа жуық болуы ықтимал. Аризона университетінің Египет экспедициясы оның ескерткіш ғибадатханасында ("миллион жылдық ғибадатхана") жүргізген қазба жұмыстары оның билік кезінде аяқталғанын және толыққанды жұмыс істегенін көрсетіп тұр. Сондай-ақ, Твосрет билік жылдың 9-ын бастаған, яғни Сиптаның шамамен алты жылдық билігін есепке алғанда, оның екі және мүмкін үш жыл тәуелсіз билік құрғандығы анықталды. Оның патшалық есімі Ситре Мерямун – "Раның қызы, Амонның сүйіктісі" деген мағынаны білдіреді.
Twosret, also spelled Tawosret or Tausret (d. 1189 BC conventional chronology) was the last known ruler and the final pharaoh of the Nineteenth Dynasty of Egypt. She is recorded in Manetho's Epitome as a certain Thuoris, who in Homer is called Polybus, husband of Alcandra, and in whose time Troy was taken. She was said to have ruled Egypt for seven years, but this figure included the nearly six year reign of Siptah, her predecessor. Twosret simply assumed Siptah's regnal years as her own. While her sole independent reign would have lasted for perhaps one to one and a half years from 1191 to 1189 BC, this number now appears more likely to be two full years instead, possibly longer. Excavation work by the University of Arizona Egyptian Expedition on her memorial temple ("temple of millions of years") at Gournah strongly suggests that it was completed and functional during her reign and that Twosret started a regnal year 9, which means that she had two and possibly three independent years of rule, once one deducts the nearly six year reign of Siptah. Her royal name, Sitre Meryamun, means "Daughter of Re, beloved of Amun."
Отбасы
Твосрет немесе Таусреттің туған күні белгісіз. Ол Мернептаның қызы деп есептеледі, мүмкін Тахаттың қызы болғандықтан, оны Аменмессемен әпке-қарындас етеді.
Корольдік жұбайы
Ол Сети II-нің екінші патша әйелі деп есептеледі. Твосрет пен Сети II-нің балалары жоқ, егер KV56 қабірі олардың қызының жерленген жері болмаса. Теодор Дэвис Твосретті және оның күйеуін Патшалар аңғарындағы KV56 қабірінен табылған әшекейлердің жасырын қоймасында таныстырды. Бұл қабірде Рамзес II-нің аты жазылған заттар да кездесті. Бұл қабірдің мәні туралы әлі де келісім жоқ. Кейбір ғалымдар (Алдред) бұл Сети II мен Тавосреттың қызының қабірі деп санайды, ал басқалары (Масперо) бұл Тавосреттің өзінің қабіріне тиесілі заттардың жиынтығы деп есептейді.
Регент
Күйеуі қайтыс болғаннан кейін, ол Сетінің мұрагері Сиптахқа қанағат етуші регент болды, осы қызметті Канцлер Беймен бірге атқарды. Сиптахтың анасы қазір Лувр рельефі Е 26901 бойынша Сутайлья немесе Шотерая екені белгілі болғандықтан, ол Твосреттің өгей ұлы болуы мүмкін.
Перғауын
Сипта қайтыс болғаннан кейін, Твосрет ресми түрде «Раның қызы, Та-Мериттің ханымы, Муттың Твосреті» атанып, таққа отырып, перғауын рөлін қабылдады. Ол Мысырды Азиялық канцлер Бейдің көмегімен басқарды деп көпшілік ойласа да, Пьер Грандеттің BIFAO 100 (2000) басылымында жақында жарияланған құжаты Бейдің осы патшаның билігінің 5-ші жылында Сиптаның бұйрығымен өлтірілгенін көрсетеді. Бұл құжат – иератикалық остракон, яки жазулы қыш сынығы, және ол Дейр-эль-Медина жұмысшыларына патшаның іс-қимылы туралы хабарлайды. Остракон «Сиптаның «үлкен жауы» Бейге қарсы неліктен бұрылып кеткеніне нақты себеп көрсетілмейді. Құжаттың бетінде былай деп жазылған: «5-ші жыл, III Шемудың 27-сі. Осы күні қабір хатшысы Пасер келіп, «Фараон, өмір, гүлдену және денсаулық!» – деп, «Ұлы жау» өлтірілді деп хабарлады. Бұл дата Бейдің Сиптаның билігінің 4-ші жылындағы соңғы ресми көрінуімен сәйкес келеді. Остраконның мәліметі, негізінен, Бейдің қабіріндегі барлық жұмыстарды тоқтату туралы патшалық бұйрық болды, себебі ол мемлекетке опасыздық жасаған деп танылды. Айдан Додсон Твосрет Бейдің құлдырауын оның сарайда толық билікке ие болуы және саяси қарсыласымен билікті бөлісу қажеттігінің жойылғаны үшін жасады деп санайды. Додсон былай деп жазады: «Бұл әрекет әлі жас Сиптаның атынан жасалған болса да, бастаманы Твосрет қабылдады деп сенімді түрде айтуға болады, бұл оның бұрынғы регенттік әріптесімен [Бей] билікті бөлісуге ниетті еместігін көрсетеді. Бейдің есімі көптеген ескерткіштерінде сақталғанмен, Карнақтағы барк киіз үйіндегі оның ерекше бейнелері осы кезде өшірілген болуы мүмкін». Осы аралықта, Канан жеріндегі Мысыр аймақтары Ырсу есімді адамның үстемдігімен тәуелсіздікке ие болған сияқты. Осы оқиғалар туралы негізгі дереккөз – Папирус Харрис I, Ырсу мен Твосрет одақтас болғанын мәлімдейді, бұл Ырсуға жерді тонауға және еленбейтін етуге мүмкіндік берді.
Year 5 III Shemu the 27th. On this day, the scribe of the tomb Paser came announcing 'Pharaoh, life, prosperity, and health!, has killed the great enemy Bay'. This date accords well with Bay's last known public appearance in Year 4 of Siptah. The ostracon's information was essentially a royal order for the workmen to stop all further work on Bay's tomb since the latter had now been deemed a traitor to the state. Aidan Dodson believes that Twosret engineered Bay's downfall so that she would have total control at the palace court and need no longer share power with her political rival. As Dodson writes:
"Although [this act was nominally] carried out in the name of the still young Siptah, one can probably safely assume that the initiative was taken by Tawosret, signaling her intention to share power no longer with her erstwhile colleague in regency [Bay]. While Bay’s name remained intact on many of his monuments, it was probably at this point that his extraordinary representations in the bark shrine at Karnak were erased." Meanwhile, Egyptian territories in Canaan seem to have become effectively independent under the overlordship of a man called Irsu. Papyrus Harris I, the main source on these events, seems to claim that Irsu and Twosret had allied themselves, leaving Irsu free to plunder and neglect the land.
Билік ету ұзақтығы
Твосреттің ең жоғары белгілі күні – 2011 жылы Аризона университетінің египеттік экспедициясы оның Гурнадағы мәйітхана ғибадатханасының негіз тастарының бірінде (FB 2) табылған 8-ші жылдың II Шем айының 29-шы күніне жататын иероглифтік жазу. Бұл жазу тек іргетасқа қашалғандықтан және Твосреттің ғибадатханасы жоспарланғандай толық аяқталмаса да, белгілі бір деңгейде аяқталған болғандықтан, оның құлдырауына және ғибадатхана жобасының тоқтатылуына дейін біраз уақыт өткен болуы логикалық. Ричард Уилкинсон Твосреттің мәйітхана ғибадатханасының «көп жағдайда құрылымдық тұрғыдан аяқталған», бірақ әдемі безендірілмегенін атап өтті; демек, ғибадатхана толық аяқталуына жету үшін оның 8-ші жылының II Шем айының 29-ынан кейін тағы бір-екі жыл билік еткен болуы мүмкін. Ричард Уилкинсон 2011 жылы былай деп жазды: «[8-ші жылдың II Шем айының 29-шы күніне жататын иероглифтік жазудың] табылуы ерекше маңызға ие, өйткені ол 2006 жылы біз тапқан мәтіннің растауын береді, ол мәтін де сол патшайымның билігінің сегізінші жылына жатқызылған көршілес негіз тасында (FB1) жазылған еді. Таусерттің билігі (оның Сиптаның регенті болуын қоса алғанда) әдетте жете жыл (Манетоның «Египтика» тарихында айтылғандай) немесе ең көп дегенде сегіз жыл болған деп есептелсе де, негіз тастарындағы жазулар мүлдем басқаша нәрсені көрсетеді. Олар ғибадатхана салынып жатқан кезде жасалған және қазіргі археологиялық дәлелдер ғибадатхананың аяқталғанын немесе оған жақын болғанын көрсетеді (бұл бірнеше жылға созылуы мүмкін), сондықтан бұл мәтіндер Таусерттің тоғыз, тіпті он жыл билік еткенін нақты көрсетеді».
" [The discovery of the Year 8, 2nd month of shemu day 29 hieratic inscription] has particular significance, for it provides confirmation for the text we discovered in 2006 on an adjacent foundation block (FB1) which was dated also to the eighth year of the queen’s reign. Although Tausert’s reign (including her regency for Siptah) has been understood commonly as being seven years (as stated by Manetho in his [Aegyptiaca] History), or eight at the most, the inscriptions on the foundation blocks show otherwise. Because they were made when the temple was begun, and we now have archaeological evidence that the temple was completed or nearly so (it must have taken a couple of years), these texts indicate clearly that Tausert must have reigned nine, or perhaps, even ten years. "”
Further study by Pearce Paul Creasman has concluded that the temple was "functionally operational prior to its destruction." Twosret could, hence, have possibly ruled for 6 to 20 more months after the inscription date to achieve these levels of completion, thus starting her 9th regnal year around the interval of IV Akhet/I Peret—when her husband died (since she assumed Siptah's reign as her own) or perhaps longer—before Setnakhte's rule began. Or she could have had a nearly full 9th year reign, including the 6 year reign of Siptah. Pearce Creasman writes in 2013 that "if the foundations of [Twosret's temple] were laid in her eighth year and construction of the temple was completed, or nearly so, Tausret must have ruled long enough past her eighth regnal year to see this accomplished. At least an additional year, maybe two."
Пирс Пол Крисманның қосымша зерттеулері ғибадатхананың «жойылғанға дейін толыққанды жұмыс істегенін» көрсетті. Сондықтан, Твосрет осы деңгейге жету үшін жазу күнінен кейін 6 айдан 20 айға дейін билік еткен болуы мүмкін, осылайша оның 9-шы билік жылы IV Ахе́т / I Пере́т аралығында, күйеуі қайтыс болған кезде (өйткені ол Сиптаның билігін өз билігі ретінде қабылдады) немесе одан да кейін, Сетнахт билікке келгенге дейін басталуы мүмкін. Немесе ол Сиптаның 6 жылдық билігін қоса алғанда, толық 9 жыл билік еткен болуы мүмкін. Пирс Крисман 2013 жылы былай деп жазды: «Егер [Твосрет ғибадатханасының] іргетасы оның сегізінші жылында салынса және ғибадатхананың құрылысы аяқталса немесе оған жақын болса, Таусерт бұл орындалуын көру үшін сегізінші билік жылынан кейін жеткілікті уақыт билік еткен болуы керек. Кем дегенде, бір жыл, мүмкін екі жыл».
" [The discovery of the Year 8, 2nd month of shemu day 29 hieratic inscription] has particular significance, for it provides confirmation for the text we discovered in 2006 on an adjacent foundation block (FB1) which was dated also to the eighth year of the queen’s reign. Although Tausert’s reign (including her regency for Siptah) has been understood commonly as being seven years (as stated by Manetho in his [Aegyptiaca] History), or eight at the most, the inscriptions on the foundation blocks show otherwise. Because they were made when the temple was begun, and we now have archaeological evidence that the temple was completed or nearly so (it must have taken a couple of years), these texts indicate clearly that Tausert must have reigned nine, or perhaps, even ten years. "”
Further study by Pearce Paul Creasman has concluded that the temple was "functionally operational prior to its destruction." Twosret could, hence, have possibly ruled for 6 to 20 more months after the inscription date to achieve these levels of completion, thus starting her 9th regnal year around the interval of IV Akhet/I Peret—when her husband died (since she assumed Siptah's reign as her own) or perhaps longer—before Setnakhte's rule began. Or she could have had a nearly full 9th year reign, including the 6 year reign of Siptah. Pearce Creasman writes in 2013 that "if the foundations of [Twosret's temple] were laid in her eighth year and construction of the temple was completed, or nearly so, Tausret must have ruled long enough past her eighth regnal year to see this accomplished. At least an additional year, maybe two."
Твосрет билігінің соңы
Твосрет билігі азаматтық соғыспен аяқталды, бұл оның мұрагері Сетнахтенің Элефантин стеласында жазылған, ол ХХ династияның негізін қалаушы болды. Оны Сетнахте құлатты ма, әлде ол өз билігінде бейбіт өмір сүрді ме және оның мұрагерлігі үшін сарайда дау туды ма – белгісіз. Бірақ, ең ықтимал сценарий – біріншісі. Оның тікелей ХХ династия мұрагері Сетнахте және оның ұлы Рамзес III ХІХ династияның соңғы кезеңін хаосқа толы заман деп сипаттады. Сетнахте Сети II мен Твосреттің бірлескен KV14 қабірін иеленді, бірақ Сети II-ні KV15 қабіріне қайта жерледі, ал KV14 қабіріндегі Твосреттің барлық суреттерін өзінің суреттерімен ауыстырып, жаңадан бояды. Сетнахтенің бұл шешімдері Твосретке деген жек көрушілігін және, мүмкін, тіпті жек көруін көрсетеді, себебі ол Сети II-ні қайта жерлеуді таңдады, бірақ Твосретті емес. Сетнахте Сиптаға ешқандай ашу-ыза білдірмеген көрінеді. Твосрет, болжам бойынша, өзінің KV47 патшалық қабірінде Сиптаның патшалық румын жойды және фараон ретінде билігін бастағаннан кейін KV14 қабірінде, өзінің қабірінде Сиптаның румын Сети II румымен ауыстырды. Додсон былай деп жазады: "Жалпы алғанда, Тавосрет Сиптаға жерлеу орнын берген сияқты, бірақ ол оның патша мәртебесін жоққа шығарды және ол өзінің патшалық байланыстарын жарты онжылдық бойы билік еткен жас жігітке емес, күйеуіне қайта бағыттағысы келді". Дегенмен, Сетнахте жас патшаның қабірінде Сиптаның румын қайта орнатты, бұл оның қарсыласы Сипта емес, Сиптаның мұрагері Твосрет болғанын көрсетеді. Ең мүмкін жағдай – Сетнахте азаматтық соғыста Твосретті биліктен құлатты. Сетнахтенің ұлы және мұрагері Рамзес III кейіннен ХІХ династиядан Твосретті және тіпті Сиптаны өзінің Мединет Хабудағы египет патшаларының тізімінен шығарып тастады, осылайша оларды египеттік азаматтардың көзінде заңсыз деп жариялады.
"Taken together, it seems that although Tawosret appears to have granted Siptah a burial, it was one that denied his status as a king, and was combined with Tawosret’s desire to refocus her royal affiliations on her husband, rather than the young man for whom she had ruled for half a decade." Setnakhte, however, reinstated Siptah's cartouches in the young king's tomb which suggests that this person's opponent was not Siptah but rather Siptah's successor, Twosret. It appears most likely that Setnakhte overthrew Twosret from power in a civil war. Setnakhte's son and successor, Ramesses III, later decided to exclude both Twosret and even Siptah of the 19th dynasty from his Medinet Habu list of Egyptian kings thereby delegitimizing them in the eyes of the Egyptian citizenry.
Твосреттің мәйіті салынған ғибадатхананың жойылуы және оның қабірінің қайта пайдаланылуы
Пирс Крисман 2013 жылы жазғандай, Твосреттің 20-шы династиясының мұрагерлері оның KV14 қабірін тартып алып, оның мәйітханалық ғибадатханасын толыққанды жою қажеттігін сезінді. Твосрет 19-шы династияның Рамсес II (Ұлы) және 20-шы Египет династиясының негізін қалаушылардың соңғы билеуші ұрпағы болды, және бұл әйел перғауынның тудырған көлеңкесінен қорқып, олар осылай істеді. Сондықтан, "20-шы династияның негізін қалаушы Сетнахт немесе оның ұзақ билік еткен ұлы Рамзес III, Таусреттің естелігіне және оның физикалық көрінісіне қарсы күреске шықты. Олардың туысқандық байланысы жоқ 19-шы династияның бұрынғы билеушісінің заңдылығын күрт жоққа шығару, олардың өз әулетінің тамырларына жайғасуына және таққа басқа да көптеген үміткерлерді жеңуіне көмектесті. Рамсес II, Твосреттен тараған деп саналады, шамамен 100 баланың әкесі болған. Твосреттің патшалық туыстары, және болашақ мұрагерлері көп болды. Таусреттің ескерткіштеріне жасалған шабуылдар тиімді болды, сондықтан 1896 жылы В.М. Флиндерс Петридің жетекшілігімен Таусреттің Теба ғибадатханасы қысқаша зерттелгенде және іріктеп қазылғанда, негізінің тек бірнеше тастары ғана қалды. Патшалар аңғарындағы Твосреттің KV14 қабірінің тарихы күрделі; ол Сети II билік еткен кезде бастау алған. Қабірдегі суреттерде Твосрет Сиптаға ілесіп келе жатқаны бейнеленген, бірақ кейіннен Сиптаның есімі Твосреттің күйеуі Сети II-нің есімімен ауыстырылды, бұл Твосрет өзін қайтыс болған күйеуімен байланыстыруды қалағанын көрсетеді. Кейін қабір Сетнахт тарапынан басып алынды және аңғардағы ең терең патша қабірлерінің біріне дейін кеңейтілді, ал Твосрет саркофагын князь Аменерхепешеф KV13 қабірінде пайдаланды. Хартвиг Альтенмюллер Сети II KV14 қабірінің бірінде жерленгенін және кейіннен KV15 қабіріне қайта жерленгенін айтады. Басқалар бұл сценарийге күмәнмен қарайды. KV35 қабірінен табылған және "Белгісіз әйел D" деп белгіленген мумия, кейбір ғалымдардың пікірінше, Твосретке тиесілі болуы мүмкін, бірақ мумификацияның он тоғызыншы династия кезеңінен басқа ешқандай дәлел жоқ. Амададағы ғибадатханада Твосрет Ұлы патшаның әйелі және Құдайдың әйелі ретінде бейнеленген. Гелиополистегі мүсінде Твосрет бейнеленген, оның есімі еркек және әйел есімдерінің қосылысынан тұрады. Твосрет өзі әйел ретінде көрсетілген. Иорданиядағы Телл-Дейр-Алладан Твосрет мөр басы бар фаянс ваза табылды. Твосрет Рамессеумның жанына мәйітханалық ғибадатхана салдырды, бірақ ол ешқашан аяқталмады және тек ішінара қазылды (1897 жылы Флиндерс Петри арқылы), бірақ Ричард Х. Уилкинсон мен Пирс Пол Крисманның соңғы қазбалары оның алғашқы ойдан әлдеқайда күрделі екенін көрсетті. Ғибадатхана Таусрет ғибадатхана жобасымен (2004 жылдан қазірге дейін) қазылып жатыр.
"the founder of the 20th Dynasty, Sethnakht, or his long ruling son, Ramesses III, set out against Tausret's memory and its physical manifestations. This dramatic refutation of the legitimacy of their unrelated 19th Dynasty predecessor likely made it easier for their own lineage to take root and overpower what must have been a substantial number of other potential claimants to the throne. Ramesses II, from whom Tausret is generally believed to be descended, had fathered as many as 100 children. Tausret’s royal cousins, and potential heirs, must have been legion The attacks on Tausret’s monuments proved effective, so much so that when the site of Tausret's Theban temple was very briefly surveyed and selectively dug in 1896 by a team under the supervision of W. M. Flinders Petrie, “only a few stones of the foundation remained.”
Twosret's KV14 tomb in the Valley of the Kings has a complicated history; it was started in the reign of Seti II. Tomb scenes show Twosret accompanying Siptah, but Siptah's name had later been replaced by that of Seti II presumably by Twosret who wished to associate herself with her late husband. The tomb was then usurped by Setnakhte, and extended to become one of the deepest royal tombs in the valley while Twosret's sarcophagus was reused by prince Amenherkhepeshef in KV13. Hartwig Altenmuller believes that Seti II was buried in one of the rooms in KV14 and later reburied in KV15. Others question this scenario. A mummy found in KV35 and known as Unknown Woman D has been identified by some scholars as possibly belonging to Twosret, but there is no other evidence for this other than the correct Nineteenth Dynasty period of mummification. In the temple at Amada, Twosret is depicted as a Great Royal Wife and God's Wife. A statue from Heliopolis depicts Twosret and her names are inscribed with a mixture of male and female epithets. Twosret herself is depicted as a woman. A faience vase bearing a cartouche of Twosret was found at Tell Deir Alla in Jordan. Twosret constructed a Mortuary temple next to the Ramesseum, but it was never finished and was only partially excavated (by Flinders Petrie in 1897), although recent re excavation by Richard H. Wilkinson and Pearce Paul Creasman shows it is more complex than first thought. The temple was excavated by the Tausert Temple Project (2004 to present).