Кіріспе

1-ші ғасырдың соңы / 2-ші ғасырдың басындағы қытай тарихшысы, философ және ғалым Бан Чжао (; 45 немесе 49 – шамамен 117/120 ж.б.), әдепті аты Хуйбань, қытай тарихшысы, философ және саясаткер болған. Ол Қытайдағы белгілі алғашқы әйел тарихшы және Эпидаврлық Памфиламен қатар, әйел тарихшылардың бірі саналады. Ол әкесі Бан Гудің Батыс Хан тарихына арналған еңбегін, «Хан кітабын» аяқтады. Сонымен қатар, әйелдердің мінез-құлқына арналған ықпалды «Әйелдерге арналған сабақтар» еңбегін жазды. Ол астрономия және математика саласына да қызығушылық танытып, өлеңдер, естелік жазбалар, дәлелдер, түсіндірмелер, эсселер және бірнеше ұзын еңбектер жазды, олардың барлығы сақталмаған. Бан Чжао Қытайдың ең танымал әйел ғалымы және императорлық отбасы үшін даостық жыныстық тәжірибелерді үйреткен оқытушы болды. Цзинь Гуляньнің «У Шуан Пу» (無雙譜, Теңдесі жоқ батырлар тізімі) атты еңбегінде Бан Чжао бейнеленген.

Отбасы

Бан Чжао Шэньси провинциясының қазіргі Сяньян қаласына жақын Анлинде дүниеге келді. Он төрт жасында ол жергілікті тұрғын Сао Шишуге үйленді және сарайда оны Сау ханым (曹大家) деп атады. Оның күйеуі осыдан кейін жас кезінде қайтыс болды. Ол қайтадан үйленбеді, орнына өмірін ғылымға арнады. Ол белгілі тарихшы Бань Бяоның қызы, генерал Бань Чао мен тарихшы Бань Гудың кіші қарындасы болды. Сонымен қатар ол көрнекті ғалым және ақын Консорт Банның шөбересі еді.

Жұмыс

Бан Чжао Батыс Ханның ресми тарихнамасы – Ханшу (漢書, сөзбе-сөз "Бұрынғы Хан кітабы") кітабын аяқтауға және таратуға зор үлес қосты. Бан Гу 92 жылы Императрица Доудың туыстарымен байланысы болғандықтан түрмеге қамалып, қайтыс болғаннан кейін, Бан Чжао Бабионың (八表, Сегіз кесте) жоғалған бөлігін толықтырып, жұмысты аяқтауға көмектесті. Ол императордың анасының шежіресін қосып, әдетте сақталмайтын маңызды ақпараттарды ұсынды. Кейін Ма Сю астрономия туралы трактатты (天文志) қосып, Ханшуды толыққанды еңбекке айналдырды. Бан Чжао сонымен қатар "Әйелдерге арналған нұсқаулар" атты еңбекті жазды. Әйелдерді тәрбиелеу туралы бұл трактат Бан Чжаоның отбасындағы қыздарына арналған болса да, тез арада сарайда таралды. Қытайда ғасырлар бойы әйелдердің мінез-құлқына нұсқаулық ретінде кеңінен қолданылды. "Әйелдерге арналған нұсқаулар" еңбегінің кейбір қазіргі заманғы интерпретациялары оны конфуциандық феминизмнің бастауында тұрған мәтін деп санайды. Бір зерттеуде бұл еңбек "жеке әйелдердің әлсіздігінен туындаған, отбасылық, қоғамдық, жанама және басқалармен берілген өзгеше иелік ету сезімін" қалыптастыратыны айтылады. Дегенмен, басқалар Бан Чжаоның "Әйелдерге арналған нұсқаулар" еңбегіндегі әйелдердің қарапайымдылығы мен мойынсұнушылығының құндылығы туралы пікірлері феминизммен қақтығысатынын және оны феминист ретінде көрсету әрекеттерінің дұрыс еместігін айтады. Оның мәтіні әйелдің басты міндетін күйеуіне немесе әкесіне бағыну деп көрсетеді және әйелдердің интеллектуалдық қабілеттері мен дарынына мән бермейді, сондықтан бұл конфуциандық идеологияның әйелдерге қатысты теріс көзқарасын қолдайтындығы айтылады. Ол Император Дэн Суй және сарайдағы мүшелерге патшалық кітапханада сабақ бергендіктен, саяси ықпалға ие болды. Императрица мен оның қарындастары оған "Дарынды" атағын беріп, императрица оны "Күзетші ханым" қызметіне тағайындады. Ханның кішкентай императоры Шанның регенті болған Императрица жиі Бан Чжаодан кеңес сұрады. Ризашылығын білдіре отырып, Императрица Бан Чжаоның екі ұлын да лауазымды қызметке тағайындады. 113 жылы Бан Чжаоның ұлы Цао Чэн (曹成) Чэньлиу округінде лауазымға тағайындалды. Бан оны Чэньлиуге ертіп барып, сапар туралы "Шығыс жорығы" (東征賦) атты еңбекте жазды. Оның қайтысынан кейін, келіні Диң оның барлық еңбектерін үш томдық "Бан Чжаоның жинағы" деп жинады, бірақ олардың көп бөлігі жоғалып кетті.

Мұра

Венерадағы Бань Жао кратері оның құрметіне аталған.