Арабтанушы – араб тілі мен әдебиетін зерттейтін маман. Тарихы орта ғасырлық Испанияға дейін жетеді, латын тіліне аудармалармен басталып, ғылымға үлкен үлес қосты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Араб тілі мен әдебиетін зертке сала маманданған академик немесе зерттеуші. Батыс ғалымдары.
Academic or researcher who specialises in the study of the Arabic language and Arabic literature
Western scholars
Арабист – көбінесе, бірақ әрқашан емес, араб әлемінен тыс кісі, араб тілі мен мәдениетін (әдетте араб әдебиетін қоса) зертке сала маманданған адам.
An Arabist is someone, often but not always from outside the Arab world, who specialises in the study of the Arabic language and culture (usually including Arabic literature).
Шығу тегі
Арабистика ортағасырлық мұсылман Испаниясында бастау алды, ол мұсылман әлемі мен христиандық әлемнің шекарасында орналасқан еді. Әртүрлі уақыттарда, христиан немесе мұсылман мемлекеті ғалымдарға ең қолайлы жағдай тудыруы мүмкін. Араб мәтіндерін латын тіліне аудару (көбінесе математика және астрономия саласындағы еңбектер) 10 ғасырда басталды, ал маңызды жұмыстар Кастилияның Альфонсо VII (1105–1157) билігі тұсында құрылған Толедо мектебінде жасалды. Аудармалар ортағасырлық латын немесе шіркеу латыны тілінде, сол кездегі Еуропаның лингва франкасында, немесе сол кездегі және сол жердегі халық тілі болған ортағасырлық испан тілінде жасалды. Алғашқы аудармаларға Авиценна, Аль-Газали, Авицеброн және т.б. еңбектері, астрономия, астрология және медицина кітаптары, сондай-ақ ежелгі грек философтарының еңбектері, әсіресе Платоннан өзгеше, бұрын еуропалық христиан әлемінде салыстырмалы түрде белгісіз және көбінесе назардан тыс қалған Аристотельдің еңбектері кірді. Философиялық аудармаларға Аль-Газали, Ибн Сина (Авиценна) және Ибн Рушд (Аверроэс) сияқты ислами түсіндірмелері қосылды, нәтижесінде христиандық Еуропада Аверроизм философиялық мектебі пайда болды. Араб мәдениетінен алынған бұл мәдени қарыз Кастилияның Альфонсо X-ының (1221–1284) күшті қолдауын алды, ол сол кездегі маңызды еңбектерді латын және кастилиялық испан тілдеріне аударуды тапсырды. Бұл Құранның испан тіліндегі алғашқы аудармасына, сондай-ақ "Калила мен Димна", "Либро де лос Энганос е Асаиамиэнтос де лас Мугерес" (Әйелдердің алдауы мен жалғандығы туралы кітап), "Эскала де Магома" (Мұхаммедтің көтерілуі) және "Лос юегос дель аджедрес" (Шахмат ойындары) сияқты ықпалды еңбектерге әкелді. Альфонсо X-тің тарих және астрономия саласындағы еңбектері мұсылман білімінің көптеген элементтерін пайдаланды. Сонымен қатар, Хуан Мануэльдің "Граф Луканордың әңгімелері" және Арципресте де Хитаның "Жақсы махаббат кітабы" осы кезеңдегі шығыс және испан мәдениеттерінің өзара байланысы мен симбиозын көрсетеді.
Arabists began in medieval Muslim Spain, which lay on the frontier between the Muslim world and Christendom. At various times, either a Christian or a Muslim kingdom might be the most hospitable toward scholars. Translation of Arabic texts into Latin (mostly of works on mathematics and astronomy) began as early as the 10th century, major works dates from the School of Toledo, which began during the reign of Alfonso VII of Castile, (1105–1157). Translations were made into medieval Latin or Church Latin, then Europe's lingua franca, or into medieval Spanish, which was the vernacular language of that time and place. Early translations included works by Avicenna, Al Ghazali, Avicebron, etc. ; books on astronomy, astrology, and medicine; and the works of some of the Ancient Greek philosophers, especially Aristotle, who unlike Plato had previously been relatively unknown and largely ignored in European Christendom. The philosophical translations were accompanied by the Islamic commentaries, e. g., on Al Ghazali, Ibn Sina (Avicenna), and Ibn Rushd (Averroës), to the point of there being an identifiable Averroist school of philosophy in Christian Europe. This cultural borrowing from the Arab culture enjoyed the strong patronage of Alfonso X of Castile (1221–1284), who commissioned translations of major works into the Latin and the Castilian Spanish of the time. This led to the first Spanish translation of the Qur'an, and of such influential works as Kalilah and Dimnah, Libro de los Engannos e Asayamientos de las Mugeres (Book of the Deceits and Lies of Women), the Escala de Mahomá (The Ascension of Mohammed) and Los juegos del ajedrez (The Games of Chess). The works of Alfonso X in history and astronomy drew on numerous elements of Muslim knowledge. Also, the Tales of Count Lucanor, by Juan Manuel and El Libro de buen amor (The Book of Good Love) by Arcipreste de Hita from this period both show an interpenetration and symbiosis of Oriental and Spanish cultures.
Арабистер мен Реконкиста
Реконкиста толыққанды жүріп жатқан кезде, Испаниядағы арабтанушылардың күш-жігері кейде араб әлемінде христиан дінін тарату мүмкіндігімен тығыз байланысты болды. Испания ортағасырлық арабтанудың өте маңызды орталығы болғандықтан, бүкіл христиандық Еуропадан ғалымдарды, атап айтқанда Кремоналық Жерардты, Каринтиялық Германды, Микаэль Скотты және Кеттондық Робертті қызықтырды. 1143 жылы Клуни аббаты Пётр Қадірлінің өтініші бойынша Роберт Кеттон Құранның алғашқы латын тіліне аудармасын жасады. XIII ғасырда Толедолық Марк архиепископ Родриго Хименес де Раданың тапсырмасымен Құранның тағы бір аудармасын жасады, ол кейіннен «Арабтар тарихы» («Historia Arabum») атты маңызды еңбекті өңдеді, ол үшін әл-Разидің еңбектерін пайдаланып, Альморавидтердің басып алуына дейінгі Аль-Андалус туралы білім алды. Бұл үрдіс XV ғасырда Хуан де Сеговияның үш тілдегі Құран (араб, испан және латын) және кардинал Циснерос жасаған көп тілді Библиямен жалғасты. XVI ғасырда Педро де Алкала испан тілінде сөйлейтіндер үшін араб тілінің оқулықтарын жариялады, сондай-ақ Гранада әмірлігінің басып алынуы және одан кейінгі маврлардың көтерілісі туралы бірнеше тарихтар жазылды.
With the Reconquista well under way, Arabist efforts in Spain were sometimes closely tied to the goal of the possibility of proselytizing Christianity in the Arab world. Spain was so dynamic a center of medieval Arabism as to draw scholars from throughout Christian Europe, notably Gerard of Cremona, Herman of Carinthia, Michael Scotus, and Robert of Ketton. In 1143, Robert of Ketton made the first Latin translation of the Qur'an, at the request of Peter the Venerable, abbot of Cluny. Mark of Toledo produced another translation of the Qur'an in the 13th century under a mandate from archbishop Rodrigo Ximénez de Rada, who later edited the landmark Historia Arabum ("history of the Arabs"), drawing on the work of al Razi for the knowledge of al Andalus prior to the Almoravid conquest. This trend continued in the 15th century, with Juan de Segovia's trilingual Qur'an (Arabic, Spanish, and Latin), now lost, and Cardinal Cisneros's multilingual Bible. In the 16th century, Pedro de Alcalá produced his Arabic primers for Spanish speakers, and several histories were written about the previous century's reconquest of the Emirate of Granada with its aftermath of Moorish uprisings.
Испан арабшыларының тұтылуы мен қайта жаңғыруы
Реформациядан кейін Еуропада арабтықтардың ықпалы төмендегені сияқты, Испанияда да осындай себептермен, әсіресе Жерорта теңізі аймағының саясаты және испан инквизициясының құрған қатыгездік атмосферасы салдарынан осы жағдай орын алды. Кейбір морисктер ана тілін білетіндерін көрсетуге тартынды. 18 ғасырдың ортасында Испанияда арабтықтарға деген қызығушылықтың жаңа кезеңі басталды. Кейін, "98 буыны" дәуірінде испан арабтанушылары кеңінен танылған зерттеулер жасай бастады, осылайша олардың мәртебесі қайта жаңғырды, әсіресе Мигель Асин Паласиос (1871–1944), Эмилио Гарсия Гомес (1905–1995) және тағы да көптеген арабтанушылардың еңбектері арқасында.
As Arabism was declining in Europe after the Reformation, this was also the case in Spain for like reasons, and due in particular to Mediterranean politics and to the repressive atmosphere created by the Spanish Inquisition. Some Moriscos hesitated to show their knowledge of their mother tongue. In the mid 18th century a new phase of Arabism arose in Spain. Later, in the era of the Generación del 98 Spanish Arabism began to produce widely recognized studies, and thus regained its prominence, particularly regarding such Arabists as Miguel Asín Palacios (1871–1944), and Emilio García Gómez (1905–1995), as well as many others.
Еуропаның басқа жерлеріндегі арабтар
Англияда 12 ғасырда Честерлік Роберт араб тілінен латын тіліне көптеген кітаптар аударды, оның ішінде Әбу Муса Жәбір ибн Хайян және Әл-Хорезми сияқты ғалымдардың еңбектері де болды. 1632 жылдың шілде айында Англияның Кембридж университетінде араб тілінен Адамс профессоры лауазымы құрылды. 1636 жылы Оксфорд университетінде араб тілінен Лаудиан профессоры лауазымы құрылды. Италия, Франция, Германия және Нидерланды араб тілін, араб мәдениетін, сондай-ақ исламды зерттеуде ұзақ және жемісті қатысымға ие болды, мысалы Левинус Уорнер және Жозеф Скалигер сияқты ғалымдармен бірге. Швеция, Чехия, Польша, Шотландия, Румыния, Венгрия, Бельгия және Ресей сияқты көптеген басқа еуропалық елдер де арабтар мен араб мәдениетін зерттеуге елеулі үлес қосып, белгілі ғалымдарды өндірді.
In England, Robert of Chester translated many books from Arabic into Latin during the 12th Century, including works from scholars such as Abu Musa Jabir Ibn Hayyan and Al Khwarizmi. The Adams Professorship in the Arabic language was established at Cambridge University in England in July 1632. The Laudian Professorship in Arabic was established at Oxford University in 1636. Italy, France, Germany, and the Netherlands have enjoyed a long and fruitful involvement in the study of the Arabic language and Arab cultures, as well of Islam, with scholars like Levinus Warner and Joseph Scaliger. Many other European countries have also produced scholars who have made notable contributions to the study of the Arabs and Arabic cultures, including Sweden, Czech Republic, Poland, Scotland, Romania, Hungary, Belgium, and Russia.
Ричард Фрэнсис Бертон
Ричард Фрэнсис Бертон 1840 жылдың күзінде Оксфордтың Тринити колледжіне оқуға түсті, оның отбасы Еуропа бойынша кеңінен саяхаттағаннан кейін (ол ағылшын, француз және итальян тілдерін меңгерген). Оксфордтағы оқуында ол бүркітшілік және араб тілін оқыды. Бертонның Пәкістанның Синд провинциясындағы уақыты 1853 жылы Мекке мен Мединаға жасаған қажылық сапарына жақсы дайындады (ол мұсылман емес еді және мұсылман еместерге осы қасиетті қалаларға кіруге тыйым салынған). Пәкістандағы жеті жыл Бертонға мұсылмандардың әдет-ғұрыптарымен және мінез-құлқымен танысуға мүмкіндік берді. Осы сапар Бертонды әйгілі етті. Ол Синд мұсылмандарының арасында жасырын саяхаттап жүрген кезде оны жоспарлаған және зерттеулер мен тәжірибе арқылы осы қиын сапарға мұқият дайындалған (тіпті өзін сүндеттетіп, анықталу қаупін азайтуға тырысқан). Бёртон хажға барған алғашқы мұсылман емес еуропалық болмаса да (бұл құрмет 1503 жылы Людовико ди Бартемаға тиесілі), оның қажылығы сол кездегі ең әйгілі және ең толық құжатталған сапар болды. Ол сөйлеу ерекшеліктерін жасыру үшін патандықтар сияқты түрлі кейіптерге кірді, бірақ исламдық рәсімдердің күрделілігін және шығыс мәдениетінің әдеп-ғұрыптарының ұсақ-түйектерін де меңгеруге тиіс болды. Бертонның Меккеге жасаған сапары өте қауіпті болды және оның керуені қарақшылардың шабуылына ұшырады (сол кезде бұл жиі кездесетін жағдай). Оның айтуынша, "Құран мен Сұлтан еврей немесе христиан қасиетті жердің шекарасын белгілейтін бағаналар ішіне кірсе, өлім жазасын қарастырмаса да, халықтың көзіне түскен еуропалықты немесе қажылықтан кейін өзін сенбейтін деп жариялаған адамды ешқандай нәрсе құтқара алмайды". Осы қажылық оған хажжи атағын және жасыл тюрбан кию құқығын берді. Бертон өзінің саяхаты туралы «Аль-Мадина мен Меккеге жасаған қажылық. Жеке баяндама» (1855) атты еңбегінде баяндаған.
Richard Francis Burton entered Trinity College, Oxford in autumn 1840, after his family had travelled extensively in Europe (he spoke English, French and Italian). His studies at Oxford included falconry and Arabic. Burton's time in the Pakistani province of Sindh prepared him well for the transgressive pilgrimage to Mecca and Medina that he undertook in 1853 (he was not a Muslim and non Muslims are forbidden to enter these holy cities). Seven years in Pakistan had given Burton a familiarity with the customs and behaviour of Muslims. This journey made Burton famous. He had planned it whilst travelling disguised among the Muslims of Sindh, and had laboriously prepared for the ordeal by study and practice (including having himself circumcised to further lower the risk of being discovered). Although Burton was not the first non Muslim European to make the Hajj (that distinction belonging to Ludovico di Barthema in 1503), his pilgrimage is the most famous and the best documented of the time. He adopted various disguises, including that of a Pathan, to account for any oddities in speech, but he still had to master intricate Islamic ritual, and the minutiae of Eastern manners and etiquette. Burton's trek to Mecca was quite dangerous and his caravan was attacked by bandits (a common experience at the time). As he put it, although " neither Koran or Sultan enjoin the death of Jew or Christian intruding within the columns that note the sanctuary limits, nothing could save a European detected by the populace, or one who after pilgrimage declared himself an unbeliever." The pilgrimage entitled him to the title of Hajji and to wear a green turban. Burton's own account of his journey is given in Personal Narrative of a Pilgrimage to Al Madinah and Meccah (1855).
Т. Е. Лоуренс
Т. Э. Лоуренс қазіргі Сирия мен Ливан аймағында археолог ретінде жұмыс іле бастады, онда ол араб тілін үйреніп, араб мәдениетіне толыққанды енді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде британдық армияға қосылып, Осман үкіметіне қарсы араб көтерілісіндегі рөлімен танылды, соның арқасында ол "Арабияның Лоуренсі" деп аталып, даңққа ие болды. Ол Осман билігін жойғаннан кейін Хиджаз, Ирак, Сирия және Иорданияда тәуелсіз араб мемлекеттерін құрған Хашимит әулетімен тығыз байланыста жұмыс істеді. Лоуренстің батырлық беделі оның өзінің көркем жазу өнері, американдық журналист Лоуэлл Томас жасаған сенсациялық репортаждар және кейіннен оның өміріне арналған "Арабияның Лоуренсі" атты эпикалық фильм арқасында қалыптасты.
T. E. Lawrence started out as an archaeologist in what is now Syria and Lebanon where he studied Arabic and immersed himself in Arab culture. After joining the British Army with the outbreak of World War I, he became known for his role in the Arab Revolt against Ottoman rule gaining fame as Lawrence of Arabia. He worked closely with the Hashemite dynasty that established independent Arab states in Hejaz, Iraq, Syria, and Jordan after ending Ottoman rule. Lawrence's heroic reputation was built from his own lively writing skills, sensational reporting by American journalist Lowell Thomas, and later the dramatization of his life in the epic film Lawrence of Arabia.
Леди Хестер Стэнхоуп
Леди Хестер Стэнхоуп, Ұлыбритания премьер-министрі Уильям Питт кішінің қайтысынан кейін, оған үй иесі қызметін атқарғаннан соң, саяхатшылық өмірге бет бұрды. Өмірінің көп бөлігін Таяу Шығыста өткізіп, бедуиндердің патшайымы ретінде құрметке ие болды.
Lady Hester Stanhope, after the death of British Prime Minister William Pitt the Younger, to whom she acted as hostess, took up a life of travel. She spent most of her life in the Middle East and was accepted as Queen of the Bedouin.
Гертруда Белл
Гертруда Белл – ағылшын жазушысы, саяхатшы, саяси өкіл, әкімші, археолог және барлаушы. Ол қазіргі Ирак мемлекетін құруға және басқаруға зор үлес қосты.
Gertrude Bell, was an English writer, traveller, political officer, administrator, archaeologist and spy. She played a major role in establishing and helping administer the modern state of Iraq.
Сент-Джон Филби
Сент Джон Филби – британдық колониялық кеңседегі барлау офицері және Сауд Арабиясының королі Ибн Саудтың Британ империясымен және батыстық мұнай компанияларымен байланыстарындағы бас кеңесшісі.
St John Philby was a British colonial office intelligence officer and King Ibn Sa'ud of Saudi Arabia's chief adviser in dealing with the British Empire and Western oil powers.
Ханс Вер
Ханс Вер (1909–1981) – неміс арабтанушысы, 1957–1974 жылдары Мюнстер университетінің профессоры болған. Вер 1952 жылы "Араб тілінің сөздігі" атты еңбегін жариялады, кейіннен ол ағылшын тілінде Дж. Мильтон Коуэн редакциялаған "Қазіргі араб жазу тілінің сөздігі" деген атпен шығарылды. Осы сөздіктің құрамында Вер араб әліпбиін көрсететін транслитерация жүйесін жасады.
Hans Wehr (1909–1981) was a German Arabist, professor at the University of Münster from 1957–1974. Wehr published the Arabisches Wörterbuch (1952), which was later published in an English edition as A Dictionary of Modern Written Arabic, edited by J. Milton Cowan. As part of this dictionary, Wehr created a transliteration scheme to represent the Arabic alphabet.
Таяу Шығыстағы арабшылар
Таяу Шығыстағы ең белгілі арабтанушылардың бірі – Мароккодағы Хайм Зафрани, Египеттегі Ахмад Заки Паша, Ливандағы Тариф Халиди, Израильдегі Цви Эльпелег, Түркиядағы Мехмет Хакки Сучин және Уильям Дафф.
Some notable Arabists from the Middle East worth mentioning are Haim Zafrani in Morocco, Ahmad Zaki Pasha in Egypt, Tarif Khalidi in Lebanon, Zvi Elpeleg in Israel, Mehmet Hakkı Suçin in Turkey and William Duff.