Бірінші дүниежүзілік соғыстың Батыс майданындағы алғашқы шайқастар

Бірінші дүниежүзілік соғысының Батыс майданындағы шекара шайқастары: Франция, Бельгиядағы ерте кезең, неміс шабуылы, жоспарлар мен әскерлердің қимылы.

32 мин оқу

100%

Дереккөз: Battle of the Frontiers — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Ұрыстар сериясы; Бірінші дүниежүзілік соғыстың Батыс майданының бөлігі. Шекара шайқастары (Grenzschlachten, Slag der Grenzen) – Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Францияның шығыс және Оңтүстік Бельгияның шекарасында болған шайқастар. Бұл шайқастар француз штабының бастығы генерал Жозеф Жоффренің XVII жоспары мен Гельмут фон Мольтке кішінің Германияның Aufmarsch II жоспарының шабуылға бейімделуі арқылы әскери стратегияларды анықтады. Немістердің оң (солтүстік) жақтан күш жинақтауы Бельгия арқылы өтіп, француздардың тылына шабуыл жасау мақсатын көздеді. Француздың бесінші армиясының (генерал Шарль Ланрезак) солтүстік-батысқа қарай жылжуы және француздың сол жағында британдық экспедициялық корпусының (BEF) болуы немістердің алға жылжуын баяулатты. Франко-британдық әскерлер немістер тарапынан кері шегінді, олар солтүстік Францияға енуге мүмкіндік алды. Француз және британдықтардың тыл шайқастары немістерді тоқтатты, бұл француздарға шығыс шекарадан күштерді Парижді қорғау үшін батысқа ауыстыруға уақыт берді, нәтижесінде Бірінші Марна шайқасы болды.

Бельгияның жоспарлары

Бельгияның әскери жоспарлауы басқа елдердің Лондон шарты (1839) бойынша міндеттемелерін орындайтынына сенім білдірді, бұл Бельгия армиясына басып кірген жауды ығыстыруға көмектесуі керек еді. Британдықтар мен француздықтар Англо-француздық Антантаға (1904) қарамастан, ресми одақ құрмаған. Бельгиялықтар британдықтардың елдеріне қатысты көзқарасы өзгергенін және Бельгияның британдық протектораты ретінде қарастырыла бастағанын сезді. 1910 жылы Бельгия Бас штабы құрылды, бірақ Армия Бас штабының бастығы, генерал-лейтенант Гарри Юнгблут 1912 жылдың 30 маусымында отставкаға жіберілді және 1914 жылдың мамырына дейін генерал-лейтенант Шевалье де Сельер де Моранвиллмен ауыстырылды. Моранвилл армияны шоғырландыруды жоспарлай бастады және 29 шілдеде Бельгия теміржол қызметкерлерімен кездесті. Бельгия армиясы орталық Бельгияда, Бельгияның Ұлттық бекінісінің алдында, кез келген шекараға қарсы тұруға дайын болуы тиіс еді, ал Лиеждің және Намурдың бекінілген позициялары шекараны қорғау үшін қалдырылды. Әскерге шақырылған кезде король Бас қолбасшы болып, армияның қайда шоғырланатынын шешті. Жаңа қарулану жоспарының бұзылуынан туған жағдайда, нашар ұйымдастырылған және жақсы даярланбаған бельгиялық әскерлер басып кірген жаумен байланысты кешіктіру үшін орталық позициядан пайда көретін еді, бірақ оларға қорғану үшін шекарадағы бекіністер де қажет болатын. Бір топ сардарлар француздықтардың шабуылдық теорияларына сәйкес, шекараға қайта оралуды жақтады. Бельгиялық жоспарлар компромисске келді, оған сәйкес дала армиясы Гете өзенінің артында шоғырланды, ал екі дивизия Лиеж бен Намурде алға жылжыды.

Шлиффен-Молтке жоспары

Альфред фон Шлиффен, 1891–1906 жылдары Императорлық неміс бас штабының бастығы (Oberste Heeresleitung, OHL) Германияда, Бельгияда немесе Францияда француз армиясына қарсы шешуші шайқас жоспарын жасады. I Батыс шабуылы – Франко-неміс соғысына арналған жоспар болды, онда Франция (саны аз болғандықтан) қорғанысқа көшеді, ал Германия Антверпен мен Намур арасындағы Бельгияға басып кіріп, оңтүстікке қарай жылжуға және Верден-Марна-Париж қорғаныс аймағын бұзуға тырысады. Неміс әскерлері теміржолдар жөнделіп, екінші шабуылға қажетті жабдықтар жиналғанша тоқтап тұрады. 1906 жылы Шлиффеннің орнын Хелмут фон Мольтке кіші басты, ол Франко-неміс соғысының болуы мүмкін емес екеніне және итальяндық және австро-венгр әскерлерінің жоспарланғандай Франко-неміс шекарасын қорғауға қолжетімді емес екеніне көз жеткізді. I Ауфмарш жойылды, бірақ 1914 жылы Мольтке I Ауфмарштың шабуылдық стратегиясын екі майданды соғыс үшін II Ауфмарш орналасу жоспарына қолдануға тырысты.

Негізгі неміс күші француз әскерлерін сол жақтан (солтүстіктен) қоршауға және оларды Мез, Эна, Сомма, Уаз, Марна және Сена өзендері арқылы кері итеруге тырысты, олардың орталық Францияға шегінуіне мүмкіндік бермейді. Мольтке француздардың жойылғанын немесе солтүстіктен жасалған маневр орталықта немесе Лотарингияда, ортақ шекарада жеңіске жетуге жағдай жасармақ деп үміттенеді.

XVII жоспар

XVII жоспарға сәйкес, француз армиясы бейбіт уақытта шамамен 2 миллион адамнан тұратын бес далалық әскер құруға тиіс болды. Әр әскерге резервтік дивизиялар тобы қосылды, сондай-ақ оңтүстік және солтүстік қанаттарда резервтік дивизиялар тобы орналастырылды. Әскерлер Германия шекарасына қарама-қарсы Эпинал, Нанси және Верден-Мезиерлер маңында шоғырлануға тиіс болды, ал Сте-Менехольд және Коммерси аймақтарында әскерлер резервте орналастырылды. 1871 жылдан бері теміржол құрылысы француз бас штабына неміс шекарасына дейін 16 теміржол желісін, ал неміс армиясына 13 желіні ұсынды; француздар неміс ниеттері анықталғанша күте берді. Француздық әскердің орналасуы Лотарингияға немесе Бельгия арқылы неміс шабуылына дайын болуды көздеді. Немістер резервтік күштерді пайдаланады деп күтілді, сонымен қатар Ресеймен шекарада ірі неміс армиясы жұмылдырылады, ал батыс армиясы Мес және Самбр өзендерінің оңтүстігіндегі Бельгия арқылы шабуыл жасау үшін жеткілікті күштермен қалады. Француз барлауы 1905 жылғы неміс бас штабының карталық жаттығуына қол жеткізді, онда неміс әскерлері Намурдан солтүстікке жылжу жоспары болмады және бельгиялық бекіністерді қоршау жоспарлары бельгиялық армияға қарсы қорғаныс шарасы ретінде қарастырылды. Германияның оңтүстік-шығыс Бельгиядан Мезиерге және Лотарингиядан Верденге, Нансиге және Сент-Диеге қарай шабуылдауы мүмкін болды. Бұл жоспар XVI жоспардың жетілдірілген нұсқасы болды және Бельгия арқылы неміс шабуылының мүмкіндігін ескеруге көбірек назар бөлді. Бірінші, екінші және үшінші армиялар Эльзас және Лотарингияға қарама-қарсы Эпинал мен Верден арасында шоғырлануға тиіс болды, ал Бесінші армия Монмедиден Седан мен Мезиерге дейін жиналуға тиіс болды. Төртінші армия Верденнің батысында, Бельгия арқылы неміс шабуылының оңтүстік қанатына немесе Лотарингия арқылы шабуылдың солтүстік қанатына қарсы шабуыл жасауға дайын күйде ұсталып тұрды. Британдық экспедициялық корпусымен (BEF) бірлескен операцияларға ресми түрде ережелер жасалмады, бірақ бірлескен шаралар қабылданды және 1911 жылы Екінші Марокко дағдарысы кезінде француздарға Маубеж маңында алты дивизия жұмыс істей алатыны хабарланды.

Under Plan XVII, the French peacetime army was to form five field armies of c. 2,000,000 men, with groups of Reserve divisions attached to each army and with a group of reserve divisions on the southern and northern flanks. The armies were to concentrate opposite the German frontier around Épinal, Nancy and Verdun–Mezières, with an army in reserve around Ste Menehould and Commercy. Since 1871, railway building had given the French General Staff sixteen lines to the German frontier against thirteen available to the German army; the French could wait until German intentions were clear. The French deployment was intended to be ready for a German offensive in Lorraine or through Belgium. It was anticipated that the Germans would use reserve troops but also that a large German army would be mobilised on the border with Russia, leaving the western army with sufficient troops only to advance through Belgium south of the Meuse and the Sambre rivers. French intelligence had obtained a map exercise of the German general staff of 1905, in which German troops had gone no further north than Namur and assumed that plans to besiege Belgian forts were a defensive measure against the Belgian army. A German attack from south eastern Belgium towards Mézières and a possible offensive from Lorraine towards Verdun, Nancy and St Dié was anticipated. The plan was an evolution of Plan XVI and made more provision for the possibility of a German offensive through Belgium. The First, Second and Third armies were to concentrate between Épinal and Verdun opposite Alsace and Lorraine, the Fifth Army was to assemble from Montmédy to Sedan and Mézières. The Fourth Army was to be held back, west of Verdun, ready to move east to attack the southern flank of a German invasion through Belgium or southwards against the northern flank of an attack through Lorraine. No formal provision was made for combined operations with the British Expeditionary Force (BEF) but joint arrangements had been made and in 1911, during the Second Moroccan Crisis, the French had been told that six divisions could be expected to operate around Maubeuge.

Соғыс жариялаулары

31 шілде мен 1 тамыздың арасындағы түнгі сағаттарда Германия үкіметі Ресейге ультиматум жіберіп, күні бойы соғыс қаупі (Kriegsgefahr) жағдайын жариялады; Османдық үкімет жұмылдыруға бұйрық берді және Лондон қор биржасы жабылды. 1 тамызда британ үкіметі әскери-теңіз күштерін жұмылдыруға бұйрық берді, ал Германия үкіметі жалпы жұмылдыруға бұйрық беріп, Ресейге соғыс жариялады. Польша шекарасында әскери қимылдар басталды; француз үкіметі жалпы жұмылдыруға бұйрық берді, ал келесі күні Германия үкіметі Бельгиядан еркін өтуді талап етіп ультиматум жіберді, осы кезде неміс әскерлері Люксембург шекарасын кесіп өтті. Француз шекарасында әскери операциялар басталды, неміс жеңіл крейсері Либауды бомбалады, ал британ үкіметі француз жағалауларына теңіз қорғауын кепілдеді. 3 тамызда Бельгия үкіметі неміс талаптарын қабылдамады, ал британ үкіметі Германия Бельгияға басып кірсе, Бельгияға әскери көмек көрсетуге уәде берді. Германия Францияға соғыс жариялады, Ұлыбритания үкіметі жалпы жұмылдыруға бұйрық берді, ал Италия бейтараптық жариялады. 4 тамызда британ үкіметі Германияға ультиматум жіберіп, 4/5 тамыздың арасындағы түнгі сағаттарда Орталық Еуропа уақыты бойынша соғыс жариялады. Бельгия Германиямен дипломатиялық қатынасын үзді, ал Германия Бельгияға соғыс жариялады. Неміс әскерлері Бельгия шекарасын кесіп өтіп, Льеж қаласына шабуыл жасады.

Француздық дайындамалар

Жозеф Жофре, 1911 жылдан бері француз армиясының бас қолбасшысы және Соғыс министрі Адольф Мессими 1 тамызда кездесіп, соғыстың әскери жүргізілуінің жауапкершілігі тек бас қолбасшыға тиесілі екеніне келісті. 2 тамызда неміс әскерлерінің шағын тобы француз шекарасын кезіп өткенде, Мессими Жоффреге француз әскерлерін неміс шекарасынан, бірақ бельгиялық шекарадан емес, еркін өткезе алатынын мәлімдеді. Жоффре шекараға жақын орналасқан күштерге ескерту бұйрығын жіберді, VII корпустың Белфорттың солтүстік-шығысындағы Мюльхаузенге (Мулуз) қарай жылжуға, ал XX корпустың Нансиге қарсы шабуылға дайын болуын қамтамасыз етуді тапсырды. Неміс әскерлері Люксембургке енгені туралы хабар келген соң, Төртінші армияға Үшінші және Бесінші армиялардың арасында орналасуға бұйрық берілді, Верденнің солтүстігінде шабуылға дайын болу үшін. 4 тамызға дейін, неміс әскерлері бельгиялық шекараны бұзғандығы белгілі болғанша, бельгияға операция жүргізуге тыйым салынды, бұл немістерге сылтау іздеуге мүмкіндік бермеу үшін жасалды. Франко-ресейлік одаққа сәйкес, Жоффре 14 тамызда Эльзас-Лотарингияға шабуылға бұйрық берді, бірақ бельгия арқылы неміс шабуылын күтті. 8 тамызда №1 жалпы нұсқау Бесінші армияға Mézières және Mouzon-нан келе жатқан неміс күштерінің оңтүстік қанатына шабуыл жасауға дайын болу үшін Төртінші армияның сол жағында тұруға бұйрық берді, арадағы қиын жерлерді ескере отырып. Төрт корпус 12 тамызға дейін осы майданды қамтыды, содан кейін Жоффре генерал Шарль Ланрезакқа I корпустың солтүстікке, Гиветке жылжуына рұқсат берді, Гивет пен Намур арасындағы Мёзді кесіп өтуге талпыныс жасаған немістерге қарсы тұру үшін, армия майданын кеңейте отырып. Ланрезак бельгиядағы неміс күштерінің көлемін білгеннен кейін сол қанатын нығайту үшін Намурға жылжуды қалағандықтан, Жоффре армия майданын кеңейтуге рұқсат бермей, Ланрезакқа армияны Mézières маңындағы орталық позицияда ұстап, Mouzon мен Намур арасындағы неміс шабуылына қарсы тұруға дайын болуды бұйырды. 14 тамызда Жоффре мен Ланрезак кездесті, бірақ Жоффре неміс атты және жаяу әскерлерінің тек шағын тобы ғана Мёзді кесіп өткенін есептеді. BEF Маубеге мен Хирсонға жылжуда болғандықтан, Бесінші армияның қайта орналасуы басқа армиялардың орналасуын бұзуы мүмкін еді. 14 тамыздағы жаңа барлау мәліметтері Люксембург пен Льеж арасында сегіз неміс корпусы бар екенін көрсетті, ал келесі күні Жоффре Бесінші армияның солтүстікке жылжуына рұқсат берді. XI корпус Төртінші армияға, ал XVIII корпус Үшінші армиядан Бесінші армияға ауыстырылды, ол Маубеге қорғанысына жауапты болды. Жоффре тамыздың басында командирлерді қызметтен босатуды бастады, VII корпусының командирі Боннодан бастап, 6 қыркүйекке дейін екі армия, он корпус және 38 дивизия командирін Лиможға (Лимуж) ауыстырып, қызметтен босатып, оларды қайта орналастырды. Оңтүстіктегі VII корпусы екі дивизия, атты әскер дивизиясы және резервтік дивизиялардың бірінші тобымен күшейтілді. Корпус Эльзас армиясы деп аталды, бұл Лотарингиядағы операциялар кезінде Эльзас туралы Бірінші армияның алаңдауын азайту үшін жасалды. Екінші армиядан екі корпус алынып, стратегиялық резервке қосылды. Жоффре 16 тамызда сэр Джон Френчпен кездесіп, британдықтардың 24 тамызға дейін дайын бола алатынын білді, сондай-ақ Маубегеден Дюнкеркке дейінгі аумақты қамту үшін аумақтық дивизияларды ұйымдастырды. Лиеж форттарын неміс күштерінің қоршауы 16 тамызда аяқталды, ал 1-ші және 2-ші армиялар он екі корпуспен және 3-ші армия төрт корпуспен атты әскердің қорғаныс экраны артынан жылжуды бастады. 18 тамызда Жоффре Бесінші армияға Мёздің екі жағалауында неміс шабуылына дайын болуды немесе солтүстік жағалаудағы шағын күшпен кездесуді бұйырды. Бесінші армия 19 тамызда Мёз және Самбре өзендерінің арасындағы бұрышта Намурға қарай жылжуды бастады, бұл кейбір бөлімдерге қашықтықты жеңуді қажет етті.

Joseph Joffre, who had been Commander in Chief of the French army since 1911 and the Minister of War, Adolphe Messimy met on 1 August, to agree that the military conduct of the war should exclusively be the responsibility of the Commander in Chief. On 2 August, as small parties of German soldiers crossed the French border, Messimy told Joffre that he had the freedom to order French troops across the German but not the Belgian frontier. Joffre sent warning orders to the covering forces near the frontier, requiring the VII Corps to prepare to advance towards Mühlhausen (Mulhouse) to the north east of Belfort and XX Corps to make ready to begin an offensive towards Nancy. As soon as news arrived that German troops had entered Luxembourg, the Fourth Army was ordered to move between the Third and Fifth armies, ready to attack to the north of Verdun. Operations into Belgium were forbidden, to deny the Germans a pretext until 4 August, when it was certain that German troops had already violated the Belgian border. To comply with the Franco Russian Alliance, Joffre ordered an invasion of Alsace Lorraine for 14 August, although anticipating a German offensive through Belgium. On 8 August, General Instruction No. 1 had ordered the Fifth Army to take a position on the left of the Fourth Army, ready to attack the southern flank of German force advancing from Mézières and Mouzon, through the difficult terrain in between. All four corps covered this front until 12 August, when Joffre allowed General Charles Lanrezac to move I Corps north to Givet to oppose a potential German attempt to cross the Meuse between Givet and Namur further north, which extended the army front to As Lanrezac became aware of the size of the German force in Belgium and wanted to reinforce the left flank by moving to Namur, Joffre refused to allow the army front to be extended to and ordered Lanrezac to keep the army in a central position near Mézières, ready to oppose a German offensive from Mouzon to Namur. On 14 August Joffre and Lanrezac met but Joffre considered that only a few German cavalry and infantry parties had crossed the Meuse. With the BEF moving to Maubeuge and Hirson a redeployment of the Fifth Army would disrupt the deployment of the other armies. On 14 August a new intelligence report showed eight German corps between Luxembourg and Liège and by the next day Joffre allowed the move of the Fifth Army north, to operate beyond the Meuse. The XI Corps was transferred to the Fourth Army and the XVIII Corps was moved from the Third Army to the Fifth Army, which was made responsible for the defence of Maubeuge. Joffre began to dismiss commanders in early August, beginning with the VII Corps commander Bonneau and by 6 September had removed two army, ten corps and 38 divisional commanders, by transferring them to Limoges (Limogé). The VII Corps in the south was reinforced by two divisions, a cavalry division and the First Group of Reserve Divisions. The corps was renamed the Army of Alsace, to relieve the First Army of concern about Alsace during the operations in Lorraine. Two corps were removed from the Second Army and became a strategic reserve. Joffre met Sir John French on 16 August and learned that the British could be ready by 24 August, Joffre also arranged for Territorial divisions to cover the area from Maubeuge to Dunkirk. The German siege of the Liège forts ended on 16 August and the 1st and 2nd armies with twelve corps and the 3rd Army with four corps began to advance behind cavalry screens. On 18 August, Joffre ordered the Fifth Army to prepare for a German offensive on both banks of the Meuse or to meet a small force on the north bank. The Fifth Army began to move towards Namur, in the angle of the Meuse and Sambre rivers on 19 August, which required a march of by some units.

Француз жоспары

5 тамызда Жоффре Бірінші армияның оң жақ фланғындағы VII корпустың 7 тамызда Мулхаусқа қарай шабуылға шығуын бұйырды. 7 тамызда 2-ші армияның әскерін жаулап алу Жоффреге неміс күштерінің флангдағы орналасуы орталықты әлсіз қалдырғанын және Нойфшато мен Арлонға қарсы шабуылға мүмкіндік бергенін көрсетті. 8 тамызда Жоффре №1 Бас нұсқаулық шығарды, онда оның стратегиялық мақсаты – жерді басып алудың орнына неміс армиясын жою еді. Эльзастағы шабуыл және Бірінші және Екінші армиялардың Лотарингияға жасаған шабуылдары неміс күштерін байлап, күшейте түсуге мүмкіндік беруі керек еді, ал негізгі шабуыл солтүстікке қарай неміс орталығына жасалып, Бельгиядағы неміс күштерін оңтүстіктен айналып өтуі керек еді. Жоффре неміс орталығына жасалған шабуылға аз қарсылық күтілді. Бірінші және Екінші армиялар Метц-Тионвильден оңтүстікке қарай, неміс бекіністерінен тысқары қарай жылжуы керек еді, ал Төртінші резервтік топ Хирсон маңындағы солтүстік фланқты қорғап, Шимаи ойысын бақылап, солтүстіктен немесе шығыстан болатын шабуылды тойтаруы керек еді. Стратегия бойынша негізгі неміс күштері Люксембург маңында және Метц-Тионвильден орналасқан, ал Бельгияда шағын күштер болжанатын. 9 тамыздағы барлау мәліметтеріне сәйкес, Швейцария шекарасына жақын Фрайбургта бір неміс корпусы, Страсбургқа жақын үш, Люксембургте Тьонвильдің солтүстігінде төрт және Бельгиядағы Льежден Люксембургтің солтүстік жағына қарай алты неміс корпусы болды, ал бес корпустың орналасқан жері белгісіз болды. Француз штабы олардың Метц-Тионвиль мен Люксембург арасында Седан немесе Мезиерге қарай жылжуға дайын екенін болжады. Жоффре 14 тамызды Бірінші және Екінші армиялардың Туль мен Эпинал аралығындағы Лотарингияға шабуыл жасау күні деп белгіледі, бұл неміс бекіністерінен оңтүстікке қарай жасалатын шабуыл еді. Бірінші армия Нансидің шығысында және Сарребургтің оңтүстігіндегі Дононға қарай төрт корпусымен шабуылға шығуы керек еді. Негізгі шабуыл басталғанға дейін Дононның оңтүстігіндегі Вогездердегі өткелдер басып алынуы керек еді. Екінші армия Нансидің солтүстік-шығысында Морхангенің бағытында шабуылға шығуы керек еді, Бірінші армияның солтүстігінде екі корпусы және оңтүстікке қарай корпустың сол жақ флангының артынан үш корпусы бірінен соң бірі жылжып, Метцтен болатын неміс шабуылына тойтарыс беруі керек еді. Француз шабуылы екі армияның қиын жерлерде, әсіресе оңтүстікте алға жылжуымен және олардың бағыттарының айырмашылығымен күрделенді, нәтижесінде фронт кеңейді. Бірінші және Екінші армиялардың алға жылжуы неміс күштерін оңтүстікке тартуға бағытталған, ал француздар Бельгия мен Люксембургте неміс орналасуының әлсіз жерін тесіп, содан кейін негізгі неміс армиясын жою үшін маневр жасады. Неміс күштерінің Намурдан оңтүстікке қарай Моза көпірлеріне шабуыл жасағаны туралы хабарлар Жоффрені француздардың солтүстік флангын қоршауға арналған Мезиерден Гивеге дейінгі неміс шабуылын күтуге мәжбүр етті, сондай-ақ Монмедиден Седанға қарай өтуге тырысатын күштерді күтуге мәжбүр етті. 12 тамызда Жоффре Ланрезаққа I корпусты Динанға қарай жылжытуға рұқсат берді, ал 15 тамызда Жоффре Бесінші армияның басым бөлігін Самбраның артына солтүстік-батысқа қарай жылжытуға бұйырды. Неміс күштерінің үлкен бөлігі Муаның солтүстігіне өтеді деп күтілмеді, бұл француз штабын неміс орталығының күтілгеннен әлсіз екеніне сендірді. 18 тамызда Жоффре Бельгия және Ұлыбритания армияларымен бірге Үшінші, Төртінші және Бесінші армияларға Тьонвиль және Люксембург маңында 13-15 неміс корпусының жиналған жеріне шабуыл жасауға нұсқау берді. Үшінші және Төртінші армиялар неміс күштерін Тьонвиль мен Бастонь арасында жеңіп, Монмеди мен Седанға қарай батысқа шабуыл жасауы керек еді. Бесінші армия Гиветке қарай өрлеп келе жатқан неміс күштерін тоқтатуы керек еді, содан кейін Төртінші армия солтүстікке бұрылып, неміс армиясының оңтүстік флангына шабуыл жасауы керек еді. Үшінші және Төртінші армиялар батыстағы негізгі неміс армияларын шешуші түрде жеңіп, осы мақсатқа жету үшін Төртінші армияға екі корпус қосылды, олар флангдағы армиялардан алынды.

On 5 August, Joffre ordered an offensive by the VII Corps, on the right flank of the First Army, to begin on 7 August towards Mulhouse. The capture of the 2nd Army order of battle on 7 August, convinced Joffre that the strength of the German forces on the flanks had left the centre weak and vulnerable to an offensive towards Neufchâteau and Arlon. On 8 August, Joffre issued General Instruction No. 1, containing his strategic intent, which was to destroy the German army rather than capture ground. The offensive into Alsace and that by the First and Second armies into Lorraine, would pin down German forces and attract reinforcements, as the main offensive further north drove in the German centre and outflanked the German forces in Belgium from the south. Joffre expected that the attack into the German centre would meet little resistance. The First and Second armies would advance south of the German fortified area from Metz–Thionville, with the Fourth Reserve Group guarding the northern flank near Hirson, to watch the Chimay Gap and deflect a German attack from the north or east. The strategy assumed that the main German force would be deployed around Luxembourg and from Metz–Thionville, with smaller forces in Belgium. On 9 August, an intelligence report had one German active corps near Freiburg close to the Swiss border, three near Strasbourg, four in Luxembourg to the north of Thionville and six from Liège in Belgium, towards the north end of Luxembourg, which left five corps un located. The French general staff inferred that they were between Metz Thionville and Luxembourg, ready to advance towards Sedan or Mézières. Joffre set 14 August as the date when the First and Second armies were to invade Lorraine between Toul and Épinal, south of the German fortified area of Metz Thionville. The First Army was to attack in the south with four corps, towards Sarrebourg east of Nancy and Donon, south of Sarrebourg. Passes in the Vosges to the south of Donon were to be captured before the main advance began. The Second Army was to attack towards Morhange north east of Nancy, with two corps north of the First Army and three advancing successively behind the left flank of the corps to the south, to counter a German attack from Metz. The French offensive was complicated by the two armies diverging as they advanced, on difficult terrain particularly in the south, the combined fronts eventually being wide. The advances of the First and Second armies were to attract German forces towards the south, while a French manoeuvre took place in Belgium and Luxembourg, to pierce a weak point in the German deployment and then destroy the main German armies. News that German forces were attacking towards the Meuse bridges south of Namur, led Joffre to expect a German attack from Mézières to Givet, further north, intended to envelop the French northern flank and another force to try to cross the Meuse from Montmédy to Sedan. On 12 August, Joffre allowed Lanrezac to move the I Corps west to Dinant on the Meuse and on 15 August, Joffre ordered the bulk of the Fifth Army to move north west behind the Sambre. No large German force was expected to cross to the north of the Meuse, which made the French general staff certain that the German centre was weaker than expected. On 18 August, Joffre directed the Third, Fourth and Fifth armies, together with the Belgians and British, to attack the German armies around Thionville and Luxembourg, where 13–15 German corps were thought to have assembled. The Third and Fourth armies were to defeat German forces between Thionville and Bastogne, as they attacked westwards towards Montmédy and Sedan. The Fifth Army was to intercept German forces advancing towards Givet and then the Fourth Army was to swing north and attack the southern flank of the German armies. The Third and Fourth armies would defeat decisively the main German armies in the west and for this, two more corps were added to the four in the Fourth Army, taken from the flanking armies.

Мулхаус шайқасы, 7-10 тамыз

Бірінші француз шабуылы 7 тамызда басталды. Жоффре Бірінші және Екінші армияларға солтүстіктегі француз күштеріне көмектесу үшін мүмкіндігінше көп неміс дивизиясын байланыстыруға нұсқау берді. Француздық VII корпусы, генерал Бонно басшылығымен, 14-ші және 41-ші дивизияларымен бірге Белфорттан Мулхаус және Колмарға солтүстік-шығысқа қарай жылды. Француздар Мулхаустың оңтүстігіндегі Альткирх шекаралық қаласын тез шабуылмен басып алды. 8 тамызда Бонно сақтықпен алға жылжуды жалғастырып, неміс гарнизоны қаладан кеткеннен кейін көп ұзамай Мулхаусты басып алды. Бірінші армия қолбасшысы генерал Аугуст Дюбайл армияны толық жұмылдыруды аяқтауды қалаған, бірақ Жоффре алға жылжуды жалғастыруға бұйрық берді. Страсбургтен келген неміс 7-ші армиясының екі корпусымен, немістер 9 тамызда таңертең Чернай маңында қарсы шабуыл жасады. Мулхаус 10 тамызда қайта басып алынды, ал Бонно неміс орауынан құтылу үшін Белфортқа шегінді. Генерал Пол Пау Эльзас армиясына қолбасшылық етті, ал Бонно, VII корпусының қолбасшысы, Жоффре тарапынан қызметтен алынды. VII корпусы 44-ші дивизиямен, 55-ші резервтік дивизиямен, 8-ші атқыштар дивизиясымен және 1-ші резервтік дивизиялар тобымен (58-ші, 63-шы және 66-шы резервтік дивизиялар) күшейтілді. 14 тамызда Эльзасқа қайта шабуыл жасау үшін, бірінші және екінші армиялардың Лотарингияға жасаған ірі шабуылының бөлігі ретінде, неміс 7-ші армиясының көп бөлігін солтүстікке тартты. Эльзас армиясы төрт Ландвер бригадасына қарсы жаңа шабуыл бастады, VII корпусы Белфорттан оң жақтағы екі дивизиясымен Данемари арқылы өтіп, Ілл аңғарының басына жетті. Сол жақтан екі дивизия 12 тамызда Фехт аңғарына өткен Шассер батальондарымен бірлесіп алға жылды. 14 тамыз кешкісін Танан басып алынды, ал 16 тамызға қарай ең алдыңғы әскерлер Танан, Чернай және Данемари қалаларының батыс жақтарынан өтті. 18 тамызда VII корпусы Мулхаусқа шабуыл жасап, оңтүстік-шығыс жағындағы Альткирхты басып алды, ал солтүстік жағы Колмар және Нойф Брайсакқа қарай жылды. Неміс қорғаушылары Доллер өзенінің екі жағалауындағы Мулхаустың батысына шегінді, ал Мулхаус маңындағы үйлер арасында шайқас болды. Дорнахтың көшелері мен үйлері жүйелі түрде басып алынды және 19 тамыз кешке француздар қаланы қайта басып алды. Немістер жеңіліске ұшырағаннан кейін, француздар қуып, Рейн өзенін кесіп өтіп, солтүстікке қарай Енсихаймға шегінді. Француздар 24 зеңбірек, 3000 тұтқын және көптеген жабдықтарды қолға түсірді. Рейн өзенінің жазыққа апаратын көпірлерін және аңғарларын басып алғаннан кейін Эльзас армиясы Жоғарғы Эльзастың бақылауын алды. Француздар басып алынған жерді нығайтып, шабуылды жалғастыруға дайындалды, бірақ 23 тамызда дайындық тоқтатылды, себебі Лотарингия мен Бельгиядағы жеңілістер туралы хабар келді. Оның орнына француздар шегініп, Бельфорттың бекітілген аймағынан тыс биіктікті нығайтты. 26 тамызда француздар Мулхаустан Альткирх маңындағы қорғанысқа қолайлы жағдайға шегініп, Парижге жақын француз армияларын күшпен қамтамасыз етті. Эльзас армиясы таратылды, ал VII корпусы Соммаға жіберілді. 8-ші атқыштар дивизиясы Бірінші армияға қосылды, ал кейін тағы екі дивизия жіберілді.

The first French offensive of the war, known as the Battle of Mulhouse, began on 7 August. Joffre had directed the First and Second armies to engage as many German divisions as possible to assist French forces operating further north. The French VII Corps with the 14th and 41st divisions, under the command of General Bonneau, advanced from Belfort to Mulhouse and Colmar to the north east. The French quickly seized the border town of Altkirch south of Mulhouse with a bayonet charge. On 8 August, Bonneau cautiously continued the advance and occupied Mulhouse, shortly after its German garrison had left the town. The First Army commander General Auguste Dubail preferred to dig in and complete the army mobilisation but Joffre ordered the advance to continue. With the arrival of two corps of the German 7th Army from Strasbourg, the Germans mounted a counter attack on the morning of 9 August, at nearby Cernay. Mulhouse was recaptured on 10 August and Bonneau withdrew towards Belfort to escape a German encirclement. General Paul Pau was put in command of a new Army of Alsace and Bonneau, the VII Corps commander, was Limogé (dismissed) by Joffre. VII Corps was reinforced with the 44th Division, the 55th Reserve Division, the 8th Cavalry Division and the 1st Group of Reserve Divisions (58th, 63rd and 66th Reserve divisions) to re invade Alsace on 14 August, as part of the bigger offensive by the First and Second armies into Lorraine, which drew most of the German 7th Army northwards. The Army of Alsace began a new offensive against four Landwehr brigades, the VII Corps advancing from Belfort with two divisions on the right passing through Dannemarie, at the head of the valley of the Ill. On the left flank, two divisions advanced in co operation with Chasseur battalions, which had moved into the Fecht valley on 12 August. On the evening of 14 August, Thann was captured and the most advanced troops had passed beyond the suburbs of Thann, Cernay and Dannemarie on the western outskirts of the city by 16 August. On 18 August, the VII Corps attacked Mulhouse and captured Altkirch on the south eastern flank as the northern flank advanced towards Colmar and Neuf Breisach. The German defenders were forced back from high ground to the west of Mulhouse on both banks of the Doller and into the Mulhouse suburbs, where a house to house battle took place. The streets and houses of Dornach were captured systematically and by the evening of 19 August the French had recaptured the city. After being overrun, the Germans withdrew hastily through the Hardt forest to avoid being cut off and crossed the Rhine pursued by the French, retreating to Ensisheim, to the north. The French captured 24 guns, 3,000 prisoners and considerable amounts of equipment. With the capture of the Rhine bridges and valleys leading into the plain, the Army of Alsace had gained control of upper Alsace. The French consolidated the captured ground and prepared to continue the offensive but on 23 August preparations were suspended, as news arrived of the defeats in Lorraine and Belgium; instead the French withdrew and consolidated the ridge beyond the Fortified region of Belfort. On 26 August the French withdrew from Mulhouse to a more defensible line near Altkirch, to provide reinforcements for the French armies closer to Paris. The Army of Alsace was disbanded and the VII Corps was transferred to the Somme. The 8th Cavalry Division was attached to the First Army and two more divisions were sent later.

Хелен шайқасы, 12 тамыз

Хален шайқасы (голланд тілінде Хален) – Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында болған кавалериялық шайқас. Хален – неміс империясы әскерінің басты бағытындағы шағын базар қаласы және Гете өзенінен өтуге қолайлы нүкте болды. Шайқас 12 тамызда Георг фон дер Марвиц басқарған неміс күштері мен Леон де Витте басқарған бельгиялық әскерлер арасында өтті. Бельгиялық инженерлер Гетедегі көпірді жарып, бірақ құрылысы толық құламай, немістер шамамен 1000 әскерін Хеленнің орталығына жеткізді. Бельгияның негізгі қорғаныс шебі Халеннің батысында орналасқан, ол шабуылдаушыға көру мүмкіндігін шектеді. 17-ші және 3-ші атты әскер бригадалары Халеннің оңтүстігінде Ягерге көмектесті, бұл артиллерияны ауылдың шетіне жақындатуға мүмкіндік берді, бірақ астық далаларына жасалған шабуылдар көптеген жарақаттармен тоқтатылды, ал кейбір атты әскерлер сым торына түсіп қалды. Ягерлер де, 2-ші гвардиялық пулемет бөлімі мен аттан түскен мергендердің қолдауына қарамастан, кері шегінді. Күнінің соңында Марвиц шайқасты тоқтатты; 2-ші атты әскер дивизиясы Хассельтке, ал 4-ші атты әскер дивизиясы Алкенге қайтарылды. Де Витте неміс атты әскерінің шабуылдарын тойтарды, велосипедшілер мен пионерлер ротасын қоса, атты әскерге аттан түсіп, қарсы шабуылды күшті мылтықпен кездесуге бұйрық берді, бұл немістерге ауыр шығын келтірді. Неміс атты әскері неміс оң фланкіндегі операцияларды бүркемелеп, Льежбен қатарлас майдан құрды және бельгиялық армияның орналасқан жерін анықтады, бірақ бельгиялық қорғаныс шебінен өте алмай, бельгиялық әскердің орналасуын анықтауға қол жеткізбеді. Бұл бельгиялықтардың жеңісі болғанымен, шайқастың стратегиялық маңызы болмады: неміс әскері бельгиялық стратегияға тірелген Намур, Льеж және Антверпеннің бекінілген аймақтарын қоршап алып, басып алды.

Лотарингия шайқасы, 14-25 тамыз

Оңтүстіктегі негізгі француздық шабуыл 14 тамызда басталды, онда Бірінші армия екі корпусымен Вогезға қарай, екі корпусы солтүстік-шығысқа қарай Сарребургке қарай және генерал де Кастельноудың Екінші армиясының екі оң корпусы Бірінші армияның сол жағынан алға жылды. Бір корпус және Резервтік дивизиялардың екінші тобы Мецтен неміс шабуылына қарсы флангты қорғау үшін эшелонмен Морангеге қарай баяу жылды. Бірінші армия 8 тамыздан бастап оңтүстік флангты қорғау үшін Донон мен Сарребургке қарай жылжу үшін оңтүстікке қарай бірнеше өткелдерді басып алды. Жоффренің айырмашылыққа қарсы ескертулеріне қарамастан, армия Вогез асуларына қарай оңтүстік-шығысқа, шығысқа қарай Дононға және солтүстік-шығысқа қарай Сарребургке қарай жылжуға міндеттелді. Неміс әскерлері күні бойына шегінді, Донон басып алынды және сол жақ флангіде алға жылдамдық жасалды. Кешке қарай ХІІІ корпустың 26-шы дивизиясы Сирейге шабуыл жасады, бірақ көптеген артиллерия мен пулемет оғынан тойтарылып, ауыр шығынға ұшырады. 15 тамызда Екінші армия неміс артиллериясының алыстан француздар мен жаяу әскерін тосқауылсыз бомбалағанын және неміс жаяу әскерінің француздарға шабуыл жасағанда көптеген жарақаттар келтіргенін хабарлады. Екінші армия артиллериялық дайындықтан кейін әдістемелі түрде шабуылға өтті, бірақ неміс қорғаушыларын кері тартуға қол жеткізді. Барлау мәліметтері неміс 6-шы және 7-ші армиясының негізгі қарсылық шебінің, Баварияның мұрагерлік принці Рупрехттің басқаруымен біріктірілгенін, француз әскерлеріне жақын екенін және қарсы шабуылдың жақын екенін көрсетті. 16 тамызда немістер алыстан артиллериялық оқтармен қарсылық көрсетті, ал 17 тамызда Бірінші армия Сарребургке қарай шабуылды күшейтті. Немістер қаладан кетіп қалғаны анықталғанда, Жоффре Екінші армияға солтүстікке қарай бұрылуға бұйрық берді, бұл француз армияларының арасындағы айырмашылықты арттырды. 20 тамыздағы неміс қарсы шабуылы француз армияларын жеке шайқастарға итермеледі, олар жеңіліп, тәртіпсіздікпен шегінуге мәжбүр болды. Неміс қуғыны баяу болды және Кастельноу Нансидің шығысындағы позицияларды басып алып, оң жақ қанатты оңтүстікке қарай кеңейтіп, Бірінші армиямен байланыс орнатуға үлкерді. 22 тамызда оң жақ флангқа шабуыл жасалып, 14 тамызда шабуыл басталған жерден шегінді. Бірінші армия шегінді, бірақ Екінші армиямен байланысты сақтап қалды. 24 тамызда екі армия да Трю де Шарм шайқасында қарсы шабуылға көшті және қыркүйектің басына қарай 14 тамыздағы шепті қайта басып алды.

The main French offensive in the south began on 14 August when the First Army advanced with two corps into the Vosges and two corps north east towards Sarrebourg and the two right hand corps of the Second Army of General de Castelnau advanced on the left of the First Army. One corps and the Second Group of Reserve Divisions advanced slowly towards Morhange in echelon, as a flank guard against a German attack from Metz. The First Army had captured several passes further south since 8 August, to protect the southern flank as the army advanced to Donon and Sarrebourg. Despite warnings from Joffre against divergence, the army was required to advance towards the Vosges passes to the south east, eastwards towards Donon and north east towards Sarrebourg. German troops withdrew during the day, Donon was captured and on the left flank an advance of was made. At dusk, the 26th Division of the XIII Corps attacked Cirey but was repulsed by massed artillery and machine gun fire and suffered a costly repulse. On 15 August, the Second Army reported that German long range artillery had been able to bombard the French artillery and infantry undisturbed and that dug in German infantry had inflicted many casualties on the French as they attacked. The Second Army had to attack methodically after artillery preparation but managed to push back the German defenders. Intelligence reports identified a main line of resistance of the German 6th Army and 7th Army, which had been combined under the command of Crown Prince Rupprecht of Bavaria, close to the advanced French troops and that a counter offensive was imminent. On 16 August, the Germans opposed the advance with long range artillery fire and on 17 August, the First Army reinforced the advance on Sarrebourg. When the Germans were found to have left the city Joffre ordered the Second Army to incline further to the north, which had the effect of increasing the divergence of the French armies. A German counter attack on 20 August forced separate battles on the French armies, which were defeated and forced to retreat in disorder. The German pursuit was slow and Castelnau was able to occupy positions east of Nancy and extend the right wing towards the south, to regain touch with the First Army. During 22 August, the right flank was attacked and driven back from the position where the offensive had begun on 14 August. The First Army withdrew but managed to maintain contact with the Second Army and on 24 August, both armies began a counter offensive at the Battle of the Trouée de Charmes and regained the line of 14 August, by early September.

Ардендегі шайқас, 21-23 тамыз

Жоффре 18 тамызда нұсқаулар берді, бірақ үшінші және төртінші армияларды ұстап қалды, себебі әуе және ат әскерінің барлауы екі армияның қарсы жағында немiс әскерлерiн аз тапты, тек солтүстік-батысқа қарай жылжып жатқан үлкен күш болды. 19 тамызда генерал Фернан де Лангле де Каридің төртінші армиясына Семуадағы көпірлерді басып алуға, бірақ немiс шабуылы басталғанға дейін Бельгияға енбеуге бұйрық берілді. Ерте шабуыл жасау француздар алға жылжу алдында Люксембургтегі әскерлерді таратуға уақыт бермей, тұзаққа түсіруі мүмкін еді. 20 тамызда оңтүстіктегі немiс армиялары француздың бірінші және екінші армияларына шабуыл жасады, ал келесі күні үшінші және төртінші армиялар шабуылға көшті. Төртінші армия Семуадан өтіп, Нойфшатоға қарай жылды, ал генерал Пьер Руффейдің үшінші армиясы төртінші армияның оң жақ қанаты ретінде Арлонға қарай шабуыл жасады. Верденнің оңтүстігінде үшінші армия Лотарингия армиясы болып қайта аталды және Мецтен немiс шабуылын күтуге тиіс болды, бұл үшінші армияның қалған бөлігіне Бельгияға шабуыл жасауға шоғырлануға мүмкіндік берді. Француз армиялары Бельгияға тоғыз жаяу әскер корпусымен енді, бірақ Метц пен Люксембургтің солтүстігінде он немiс корпусы және төртінші және бесінші армиялардың алты резервтік бригадасы орналасқан еді. Альбрехт, Вюртемберг герцогының басқаруындағы төртінші немiс армиясы және тәж принц Вильгельмнің бесінші армиясы бірінші, екінші және үшінші армияларға қарағанда баяу жылды, және оларға қарсы француз шабуылы 21 тамызда хабарланды. Француз армияларында карталар жеткіліксіз болды және үшінші армия кішкентай немiс отрядтарын ығыстырғандықтан, қарсыдағы немiс күшінің мөлшерін білмеді. 22 тамызда үшінші армия аймағында V корпус таңғы сағат 5:00-де қалың тұман мен қатты жаңбыр кезінде, артиллериялық қолдаусыз Лонгвидегі немiс әскерлеріне шабуыл жасады. Тұман көтерілгенде, немiс артиллериясы француздың қаруларын ашық жерде ұстап, оларды үнсіз қалдырды. Немiс қарсы шабуылы француз дивизиясын жеңіліске ұшыратты және корпус кешке дейін қайта жиналмады. Солтүстікке қарай IV корпус тұманмен алға жылжыды және Виртон маңында бекініп алған немiс әскерлерімен кездесті, содан кейін дивизиясы жеңіліске ұшырап, кері шегінді. Оңтүстік жақта VI корпус аз қашықтыққа кері жылды. Төртінші армия аймағында оң жақ қанатындағы II корпус оңтүстіктегі үшінші армиямен бірқатар жылды, бірақ одан әрі жылжуға мүмкіндік болмады. Сол жақтағы колониялық корпус Нойфшатоның оңтүстігіндегі Россиньол шайқасында жеңіліске ұшырады және 11 646 адам қаза тапты, бірақ сол жақтағы 5-ші колониялық бригада көптеген құрбандармен кері шегінді, ал бұрынғысы да Нойфшатоға оңай жетті. Солтүстікке қарай XII корпус тұрақты түрде жылды, бірақ XVII корпусы қанаттан айналып өтілді және 33-ші дивизия артиллериясының көп бөлігін жоғалтты. Солтүстік қанатында XI және IX корпус күшті шайқасқа түспеді. Жоффре француз командирлеріне 23 тамызда шабуылды мүмкіндігінше ерте жалғастыруға бұйрық берді, өйткені оның стратегиясы үшінші және төртінші армиялардың сәттілігіне байланысты болды. Руффей таңертең дивизиялары қайта ұйымдастырылмағанша шабуылды бастау мүмкін емес екенін хабарлады, ал түстен кейін немiстер V корпусты орталықта кері итеріп, тағы бір шабуылға кедергі келтіргенін анықтады, бұл армияның қалған бөлігінің де кері шегінуіне әкелді. Төртінші армия аймағында XVII корпустың 33-ші дивизиясы жеңіліске ұшырады және корпус қалдығы 22-23 тамыз түнде кері шегінді. 5-ші колониялық бригада 23 тамызда таң атпай Неуфшатодан кері шегінді, XII корпустың оң жақ қанатын ашық қалдырды, ол да кері шегінді. 23 тамыздың соңына қарай үшінші және төртінші армиялардың аман қалғандары, солтүстік қанатындағы XI және IX корпус болмағанда, бастапқы позицияларына оралды.

Joffre issued instructions on 18 August but held back the Third and Fourth armies because air and cavalry reconnaissance found few German troops opposite the two armies, only a large force moving north west away. On 19 August, the Fourth army of General Fernand de Langle de Cary, was ordered to occupy the bridges over the Semois but not to advance into Belgium until the German offensive began. A premature attack would advance into a trap, rather than give time for the Germans to empty Luxembourg of troops before the French advanced. On 20 August the German armies in the south attacked the French first and Second armies and next day the Third and Fourth armies began their offensive. The Fourth Army crossed the Semois and advanced towards Neufchâteau and the Third Army of General Pierre Ruffey attacked towards Arlon, as a right flank guard for the Fourth army. South of Verdun, the Third Army was renamed Army of Lorraine and was to watch for a German offensive from Metz, which left the remainder of the Third Army free to concentrate on the offensive into Belgium. The French armies invaded Belgium with nine infantry corps but ten German corps and six reserve brigades of the 4th and 5th armies lay between Metz and the north of Luxembourg. The German 4th Army under Albrecht, Duke of Württemberg and 5th Army of Crown Prince Wilhelm had moved slower than the 1st, 2nd and 3rd armies and the French offensive towards them was reported on 21 August. The French armies had few maps and were unaware of the size of the German force opposite, as the Third Army brushed aside small German detachments. On 22 August in the Third army area, the V Corps attacked dug in German troops at Longwy at 5:00 a. m. in thick fog and heavy rain, with no artillery support. As the fog lifted, German artillery caught the French guns in the open and silenced them. A German counter attack routed a French division and the corps was not rallied until the evening. To the north the IV Corps also advanced in fog and encountered German troops dug in near Virton and was forced back also with a division routed. On the southern flank, the VI Corps was pushed back a short distance. In the Fourth Army area, the II Corps on the right flank managed to keep level with the Third Army to the south but was not able to advance further. The Colonial Corps on the left was defeated at the Battle of Rossignol, south of Neufchâteau and had 11,646 casualties but the 5th Colonial Brigade on the left easily reached Neufchâteau, before it too was repulsed with many casualties. Further north, XII Corps advanced steadily but the XVII Corps beyond was outflanked and the 33rd Division lost most of its artillery. On the northern flank the XI and IX corps were not seriously engaged. The French commanders were ordered by Joffre to continue the offensive on 23 August, as early as possible since his strategy depended on the success of the Third and Fourth armies. Ruffey replied in the morning that the attack could not begin until his divisions had reorganised and in the early afternoon, found that the Germans had forestalled another advance, by pushing the V Corps in the centre back for , which led to the rest of the army falling back level. In the Fourth Army area, the 33rd Division of XVII Corps had been routed and the rest of the corps had withdrawn during the night of 22/23 August. The 5th Colonial Brigade withdrew from Neufchâteau before dawn on 23 August, exposing the right flank of XII Corps, which also fell back. By the end of 23 August the survivors of the Third and Fourth armies were back to their jumping off positions except for the XI and IX corps on the northern flank.

Шарлероу шайқасы, 21-23 тамыз

19 тамызда Бесінші армия Намурға жақын Мез және Самбре өзендерінің тоғысына қарай қозғала бастады, бұл армияны Төртінші армияның сол қанатынан шалқап кетті. Француздардың қарсы тұрған күштері 2-ші және 3-ші армиялар болды, олар 18 дивизиядан тұрады, ал француз тарапында 15 дивизия болды. I корпус Мазаның батыс жағалауын Гиветтен Намурға дейін ұстады, X корпус Самбра бойымен солтүстік-батысқа қарады, III корпус батысқа қарай Шарлеруаға қарама-қарсы орналасты, ал XVIII корпус одан да сол жаққа жылжыды. 20 тамызда француз атқыштары сол қанатында неміс атқыштарымен шайқасты, ал ертесі күні Жофре Бесінші армияға шабуылға өтуге бұйрық берді, сонымен қатар сол жақтағы BEF күштеріне Мезден батыстағы неміс күштерін табуға және шабуылдауға тапсырма берді. Француздар Самбре өзенін кесіп өтер алдында, неміс шабуылы Намур мен Шарлеруа арасында басталды және Самбре көпірлерін басып алды. 22 тамызда француздар оларды қайтарып алуға шабуыл жасады, бірақ орталықта сәтсіздікке ұшырады. I корпусына Намурға қарай солтүстікке жылжуға бұйрық берілді, бұл Мезаның сол жағалауын бір резервтік дивизиямен қорғалған қалдырды, ал 3-армия Гиветтен солтүстікке өтіп кетті. I корпус 23 тамызда 3-армияның бір бөлігін өзеннен кері шегіндірді, бірақ Динантты қайта басып алуға қол жеткізе алмады. Сонымен қатар, BEF Монс түбінде 1-армияның шабуылына ұшырады. Намурдың эвакуациялануы және француздық 4-армияның Арденнен шегінуі туралы хабарлар келіп түскен соң, Ланрезак түн ортасында Гивеге қарай шегінуге бұйрық берді, бұл Шекаралар шайқасының соңғы француздық маневрі болды.

Монс шайқасы, 23 тамыз

23 тамызда неміс IX корпусы алға жылжыды және 35-бригаданың бір бөлігі Монс-Конде каналын Нимиден шығысқа қарай кешіп өтті; ерте түстен кейін теміржолға жетті, бірақ қаладан ығыстырылды. 36-бригада Обургтағы көпірлерді қаһарлы қарсылыққа қарамастан басып алды, содан кейін Нимидегі қорғаушылар біртіндеп шегінді; солтүстікке қарайғы көпірлер сағат 16:00-де басып алынып, ауыл да жауланды. Монс қарсылықсыз жауланды, бірақ шығыстағы биік жерде қорғаныс жалғасты. 17-дивизия Сент-Симфориеннен Сент-Гислейнге дейінгі жолға қарай жылды. Сағат 17:00-де дивизия командирі Монстан шығысқа қарай британдықтарға қарсы шабуылға бұйрық берді, олар Монс-Гиври жолында тұрып, кейін кері шегінді. Сағат 11:00-де Клюкке жеткен хабарламада британдықтардың Сент-Гисленде және батысқа қарай канал өткелдерінде, Поммероэульдегі көпірге дейін орналасқандығы, ал Конденің шығысында әскерлердің жоқ екендігі айтылды. Оң жақ қанаты одақтас әскерлерден бос екенін көрсететін хабарламалармен Клюк III корпусына Сент-Гислен мен Джемаппен арқылы IX корпустың оң жағынан өтуді, ал IV корпусына Хенсис пен Тулиге қарай алға жылжуды бұйырды; IV корпус бұрыннан Канал дю Центрде шабуылдап, II корпус және IV резервтік корпус армияның негізгі бөлігінің артынан еріп келе жатты. Клюк 24 тамызда Маубеугеден батысқа қарай шабуылды жалғастыруды және II корпустың армияның оң жақ қанатының артынан қосылуын бұйырды. IX корпусы Бавайдың шығысына, III корпусы ауылдың батысына, IV корпусы Варни-ле-Грандқа қарай батысқа, ал II кавалерия корпусы британдықтардың шегінуін кесіп-тоқтату үшін Денине қарай бағытталды. Таң атқанда IX корпусы алға жылжуын жаңартты және түстен кейін сол жақ қанатындағы жағдайдың белгісіздігі мен Маубеугеге жақындығына байланысты алға жылжуды тоқтатқанға дейін артқы күзетке қарсы жылды. Сағат 16:00-де атты әскер хабарлары Квастты алға жылжуды қайта бастауға итермеледі, бірақ Маубеуге мен III корпустың кедергілері оны баяулатты. Клюк штабы екі күндік шайқастың британдықтарды қоршауға жеткізбегенін мәлімдеді, себебі армия Бюлоға және 2-ші армия штабының бағыныштылығында болды, ол 1-ші армияның Монстан батысқа шабуыл жасаудың орнына батыс қанатына жақын болуын талап еткен. BEF-тің бір бөлігі ғана қатысқандығы және Валенсиеннен Бавайға дейін негізгі қорғаныс желісі бар екендігі болжалды, сондай-ақ Клюк оны 25 тамызда қоршауға алуға бұйрық берді.

On 23 August, The German IX Corps advanced and part of the 35th Brigade got across the Mons–Condé Canal east of Nimy; reached the railway beyond in the early afternoon but was repulsed from the town. The 36th Brigade captured bridges at Obourg against determined resistance, after which the defenders at Nimy gradually withdrew; the bridges to the north were captured at 4:00 p. m. and the village captured. Mons was occupied unopposed but on higher ground to the east, the defence continued. The 17th Division advanced to the road from St Symphorien to St Ghislain. At 5:00 p. m. the divisional commander ordered an enveloping attack on the British east of Mons, who were pushed back after a stand on the Mons Givry road. By 11:00 a. m. reports to Kluck revealed that the British were in St Ghislain and at the canal crossings to the west as far as the bridge at Pommeroeuil, with no troops east of Condé. With reports indicating that the right flank was clear of Allied troops, Kluck ordered the III Corps to advance through St Ghislain and Jemappes on the right of IX Corps and the IV Corps to continue towards Hensis and Thulies; the IV Corps was already attacking at the Canal du Centre and the II Corps and the IV Reserve Corps were following on behind the main part of the army. Kluck ordered the attack to continue on 24 August, past the west of Maubeuge and that II Corps was to catch up behind the right flank of the army. IX Corps was to advance to the east of Bavai, III Corps was to advance to the west of the village, IV Corps was to advance towards Warnies le Grand further to the west and the II Cavalry Corps was to head towards Denain to cut off the British retreat. At dawn the IX Corps resumed its advance and pushed forwards against rearguards until the afternoon when the corps stopped the advance due to uncertainty about the situation on its left flank and the proximity of Maubeuge. At 4:00 p. m. cavalry reports led Quast to resume the advance, which was slowed by the obstacles of Maubeuge and III Corps. The staff at Kluck's headquarters, claimed that the two days' fighting had failed to envelop the British due to the subordination of the army to Bülow and the 2nd Army headquarters, which had insisted that the 1st Army keep closer to the western flank, rather than attack to the west of Mons. It was believed that only part of the BEF had been engaged and that there was a main line of defence from Valenciennes to Bavai and Kluck ordered it to be enveloped on 25 August.

Талдау

Француз шабуылы бірнеше күн ішінде жеңіліске ұшырады; оң жақта Бірінші және Екінші армиялар 14 тамызда шабуылға көшті және 20 тамызда бастапқы орналасқан жерлеріне қайта оралды. Үшінші және Төртінші армиялардың шабуылы 21-23 тамыз аралығында жеңіліске ұшырады, ал Бесінші армия Самбрде жеңіліп, сол кезеңде шегінуге мәжбүр болды. Жоффренің стратегиясы неміс әскерлерін дұрыс бағаламауы және француз шабуылдық күштерін шашырату салдарынан сәтсіз аяқталды. Бельгиядағы ірі неміс күштерінің болуынан неміс орталық бөлігі Үшінші және Төртінші армиялар үшін осал көрінді. Бельгиядағы неміс күштерінің мөлшері немесе олардың жолы туралы бұрыс түсінік, Үшінші және Төртінші армияларға қарсы тұрған неміс әскерлерінің күші туралы бұрмаланған ақпараттан гөрі аз маңызды болды. Жоффре өзгелерді айыптады және француз жаяу әскері, ең қиын жағдайда неміс әскерлерін сандар бойынша басып озуына қарамастан, шабуылдық қабілетін көрсетпеді деп мәлімдеді. Роберт А. Доути 2005 жылы бұл мәлімдемені «таза әурескөк сөз» деп атады. Шындығында, француз әскерінің көптеген қазасы шабуылға құштарлықтың артығынан туды, ал 23 тамызда Руффей жаяу әскердің шабуыл кезінде артиллериялық қолдаусыз шабуыл жасағанын айтты. 24 тамыздың таңында Жоффре Верденнен Мезиер және Мобеж бағытына шегінуге бұйрық берді және әскерлерді шығыстан, неміс шекарасына қарсы, батыс жаққа көшіре бастады. Француз армиялары теміржолдарды жойып, неміс әскерлеріне мүмкіндігінше көп шығын келтіруге тиіс болды, содан кейін шабуылды қайта бастауға дайындық жасады. Екі стратегиялық балама болды: Бірінші армияның шығыс жағына шабуыл жасау немесе барлық неміс әскерлерінің батыс жағын қоршау. 25 тамызда Жоффре №2 Бас нұсқаулық шығарды, онда Верденнен Реймс және Амиенге шегіну, ал Амиенге жақын жерде қоршау операциясы үшін екі корпус және төрт резервтік дивизияны шоғырландыру көзделді. Жоффре жаяу әскер мен артиллерияның тығыз үйлесімділігін және неміс отын күшін бейтараптандыру үшін жаяу әскерді тактикалық түрде таратуды қажет етті.

The French offensive was defeated in a few days; on the right the First and Second armies advanced on 14 August and were back at their jumping off points on 20 August. The offensive of the Third and Fourth armies was defeated from 21–23 August and the Fifth Army was defeated on the Sambre and forced to retreat during the same period. Joffre's strategy had failed due to an underestimation of the German armies and the dispersion of the French offensive effort. With a large German force operating in Belgium, the German centre had appeared to be vulnerable to the Third and Fourth armies. The mistaken impression of the size of the German force in Belgium or its approach route was not as significant as the faulty information about the strength of the German armies opposite the Third and Fourth armies. Joffre blamed others and claimed that the French infantry had failed to show offensive qualities, despite outnumbering the German armies at their most vulnerable point, a claim that Robert A. Doughty in 2005 called "pure balderdash". The reality was that many of the French casualties were said to have come from an excess of offensive spirit and on 23 August, Ruffey concluded that the infantry had attacked without artillery preparation or support during the attack. Early on 24 August, Joffre ordered a withdrawal to a line from Verdun to Mézières and Maubeuge and began to transfer troops from the east opposite the German border, to the western flank. The French armies were to destroy railway facilities and inflict as many casualties as possible on the German armies, preparatory to resuming the offensive. Two strategic alternatives were possible, to attack the eastern flank of the 1st Army or to envelop the western flank of all the German armies. On 25 August, Joffre issued General Instruction No. 2, for a withdrawal to a line from Verdun to Reims and Amiens and the assembly of two corps and four reserve divisions near Amiens, for the envelopment operation. Joffre called for much greater integration of the infantry and artillery and for more tactical dispersal of infantry to nullify German fire power.

Шығындар

"Әлемдік дағдарыс" кітабында Уинстон Черчилль 1920 жылғы француз парламентінің тізімдерінен алынған деректерді пайдаланып, 1914 жылдың 5 тамызы мен 5 қыркүйегі аралығында француздардың 329 000 адам – өлген, жараланған және хабарсыз жоғалғандарын, тамыз бен қараша аралығында немістердің 677 440 адамын, ал тамыз және қыркүйекте британдықтардың 29 598 адамын көрсеткен. Тамыз айының соңына дейін француз армиясы 75 000 адамды жоғалтты, оның ішінде 27 000-ы 22 тамызда қаза тапты. Соғыстың алғашқы айында француздардың жоғалғандары 260 000 адамды құрады, оның 140 000-ы Шек ара шайқасының соңғы төрт күнінде болды. 2009 жылы Гервиг 6-армияда тамыз айындағы жоғалғандардың саны 34 598 адамды құрағанын, оның ішінде 11 476 адам қаза тапқан, ал қыркүйек айында 28 957 адам жоғалғанын, оның ішінде 6 687 адам қаза тапқанын жазды. 7-армия тамыз айында 32 054 адамды жоғалтты, оның ішінде 10 328 адам қаза тапты, ал қыркүйек айында 31 887 адам жоғалды, оның ішінде 10 384 адам қаза тапты. 1-армияда тамыз айында 19 980 адам жоғалды, оның ішінде 2 863 адам қаза тапты, ал 2-армияда 26 222 адам жоғалды. Тамыз айының соңғы он күнінде 1-армия 9 644 адамды жоғалтты, ал 2-армия 15 693 адамнан айырылды. Гервиг француз армиясы ресми жоғалғандар тізімін жарияламағанын, бірақ ресми тарих Les armées françaises dans la grande guerre тамыз айында 206 515 адам және қыркүйек айында 213 445 адам жоғалғанын көрсеткенін жазды. Шайқас кезінде француздардың жоғалғандары шамамен 260 000 адамды құрады, оның ішінде шамамен 75 000 адам қаза тапты.

Ұлы шегіну, 24 тамыз - 5 қыркүйек

Француздық Бесінші армия Шарлеру шайқасында (22 тамыз) Самбрадан шамамен кері шегініп, 23 тамызда Самбраның оңтүстігіндегі аймақтан кеңірек шегінуді бастады. BEF 24 тамызда Монс шайқасында шайқасты, сол кезде француздық Бірінші және Екінші армиялар неміс 7-ші және 6-шы армияларының шабуылдарымен Сен-Дие мен Нанси арасында кері тартты, Үшінші армия Верденнің шығысында 5-ші армияның шабуылдарына қарсы бекіністерді ұстады, Төртінші армия Монтмедиден оңтүстікке, батысқа қарай Седан, Мезиер және Фумайға қарай, 4-ші армияға қарсы тұрды, ал 5-ші армия Фумай мен Мобеге аралығында орналасты. 3-ші армия Диннан мен Гиветтен Мез өзенінің бойымен, Төртінші және Бесінші армиялар арасындағы саңылауға қарай жылжыды, ал 2-ші армия Мез бен Самбра арасындағы бұрышта тікелей 5-ші армияға қарсы ілгеріледі. Француздардың батыс жағында BEF Маубегтен Валенсиенге дейінгі сызықты ұзартып, 1-ші армияға қарсы тұрды, ал армия жасағы фон Безелер Антверпендегі бельгиялық армияны қамтыды. 26 тамызда неміс күштері Валенсиенді басып алды және Мобеуге қамалын бастады (24 тамыз – 7 қыркүйек). Левен (Лувен) неміс әскерлерімен тоналды, ал BEF және 1-ші армия Ле-Като шайқасын өткізді. Лонгви гарнизоны капитуляциялады, ал келесі күні британдық теңізшілер мен Корольдік әскери-әуе күштерінің (RNAS) тобы Остендеге түсті; Лилль мен Мезиер неміс әскерлерімен басылып алынды. Арас 27 тамызда басылып алынды, содан кейін француздық қарсы шабуыл Сент-Квентин шайқасында (Гиза шайқасы 29-30 тамыз) басталды. 29 тамызда Бесінші армия Оаздың оңтүстігінде 2-ші армияға қарсы шабуыл жасады, Вервиннен Мон Дориньиге дейін және өзеннің батысында Мон Дориньиден Мойға дейін Соммадағы Сент-Квентинге қарай, ал британдықтар Ла-Ферден батыста Оаз сызығын ұстады. Лаон, Ла-Фер және Рой 30 тамызда неміс әскерлерімен басылып алынды, ал келесі күні Амиен. 1 қыркүйекте Кранне мен Сойсон басылып алынды, ал 5 қыркүйекте BEF Монстан кері шегінуін аяқтады, неміс әскерлері Клейге жетті, Парижден Реймс басылып алынды, неміс әскерлері Лилльден шегінді, ал Марнадағы бірінші шайқас (Орск шайқасы) (5-12 қыркүйек) басталды, бұл франко-британ әскерлерінің батыс жағындағы Ұлы кері шегінуінің соңы болды. 4 қыркүйекте Бірінші және Екінші армиялар Сент-Диеден батысқа және Нансиден шығысқа қарай 7-ші және 6-шы армиялардың ілгерілеуін баяулатты, содан кейін Екінші армия сол жақ қанатын Нанси мен Туль арасындағы солтүстікке қарай қайтарды. Вердендегі Екінші армияның сол және Үшінші армияның оң жақтары арасындағы саңылау, солтүстік-батысқа қарап, 5-ші армияның ілгерілеуіне қарсы Ревиньиге қарай, Варенн мен Сент-Менегольд арасындағы Мездің батысында орналасты. Төртінші армия Сермайзге, батысқа Марнаға Vitry le François-қа, содан кейін өзеннің арғы жағына Сомпонсқа, Ретелден Суипске және Шалонның батысына қарай алға жылжыған 4-ші армияға қарсы шегінді. Жаңа Тоғызыншы армия Майлиден 3-ші армияға қарсы сызықты ұстады, ол Мезиерден, Весле мен Марнадан батысқа қарай Шалонға қарай жылжыды. 2-ші армия Марльден Серреге дейін, Айн мен Весль арқылы, Реймс пен Фисме арасында, Сезаннадағы Тоғызыншы және Бесінші армиялардың қиылысынан солтүстікке қарай Монмортқа дейін ілгеріледі. Бесінші армия мен BEF Оаз, Серр, Эйн және Оурк өзендерінің оңтүстігіне қарай шегінді, оларды 2-ші армия Гизден Лаонға, Вайли мен Дорманға дейінгі сызықта, ал 1-ші армия Мондидьеден Компиньеге қарай, содан кейін оңтүстік-шығысқа қарай Монмираилге қарай қуып жетті. Жаңа француздық Алтыншы армия, BEF-тің сол жағымен, Марнаның батысында Мёудан Париждің солтүстігіндегі Понтиоске дейін байланысты. Француз гарнизондары Страсбургте, Метсте, Тьонвилде, Лонгвиде, Монмедиде және Мобежеде қамалданып қалды. Бельгия армиясы Антверпендегі Ұлттық редутта қоршауға алынды, ал Льеж форттарындағы әскерлер қорғанысын жалғастырды.

The French Fifth Army fell back about from the Sambre during the Battle of Charleroi (22 August) and began a greater withdrawal from the area south of the Sambre on 23 August. The BEF fought the Battle of Mons on 24 August, by when the French First and Second armies had been pushed back by attacks of the German 7th and 6th armies between St Dié and Nancy, the Third Army held positions east of Verdun against attacks by the 5th Army, the Fourth Army held positions from the junction with the Third Army south of Montmédy, westwards to Sedan, Mezières and Fumay, facing the 4th Army and the Fifth Army was between Fumay and Maubeuge, with the 3rd Army advancing up the Meuse valley from Dinant and Givet into a gap between the Fourth and Fifth armies and the 2nd Army pressed forward into the angle between the Meuse and Sambre directly against the Fifth Army. On the far west flank of the French, the BEF prolonged the line from Maubeuge to Valenciennes against the 1st Army and Army Detachment von Beseler masked the Belgian army at Antwerp. On 26 August, German forces captured Valenciennes and began the Siege of Maubeuge (24 August – 7 September). Leuven (Louvain) was sacked by German troops and the Battle of Le Cateau was fought by the BEF and the 1st Army. Longwy was surrendered by its garrison and next day British Marines and a party of the Royal Naval Air Service (RNAS) landed at Ostend; Lille and Mezières were occupied by German troops. Arras was occupied on 27 August and a French counter offensive began at the Battle of St Quentin (Battle of Guise 29–30 August). On 29 August the Fifth Army counter attacked the 2nd Army south of the Oise, from Vervins to Mont Dorigny and west of the river from Mont Dorigny to Moy towards St Quentin on the Somme, while the British held the line of the Oise west of La Fère. Laon, La Fère, and Roye were captured by German troops on 30 August and Amiens the next day. On 1 September Craonne and Soissons were captured and on 5 September the BEF ended its retreat from Mons, German troops reached Claye, from Paris, Reims was captured, German forces withdrew from Lille and the First Battle of the Marne (Battle of the Ourcq) (5–12 September) began, marking the end of the Great Retreat of the western flank of the Franco British armies. By 4 September the First and Second armies had slowed the advance of the 7th and 6th armies west of St Dié and east of Nancy, from where the Second Army had withdrawn its left flank, to face north between Nancy and Toul. A gap between the left of the Second Army and the right of the Third Army at Verdun, which faced north west, on a line towards Revigny against the 5th Army advance, west of the Meuse between Varennes and St Ménéhould. The Fourth Army had withdrawn to Sermaize, west to the Marne at Vitry le François and then across the river to Sompons, against the 4th Army, which had advanced from Rethel, to Suippes and the west of Chalons. The new Ninth Army held a line from Mailly against the 3rd Army, which had advanced from Mézières, over the Vesle and the Marne west of Chalons. The 2nd Army had advanced from Marle on the Serre, across the Aisne and the Vesle, between Reims and Fismes to Montmort, north of the junction of the Ninth and Fifth armies at Sezanne. The Fifth Army and the BEF had withdrawn south of the Oise, Serre, Aisne and Ourq, pursued by the 2nd Army on a line from Guise to Laon, Vailly and Dormans and by the 1st Army from Montdidier, towards Compiègne and then south east towards Montmirail. The new French Sixth Army, linked with the left of the BEF, west of the Marne at Meaux, to Pontiose north of Paris. French garrisons were besieged at Strasbourg, Metz, Thionville, Longwy, Montmédy and Maubeuge. The Belgian army was invested at Antwerp in the National redoubt and at fortress troops continued the defence of the Liège forts.

Гранд-Короне шайқасы, 4-13 қыркүйек

Неміс шабуылы 3 қыркүйек күні түнде Нансидің екі жағындағы Гранд-Короне бекіністеріне қарсы басталды, ол 4 қыркүйек күні кешке дейін генерал Леон Дюранның 59-шы, 68-шы және 70-ші резервтік дивизияларынан (2-ші резервтік дивизиялар тобы) солтүстікке қарай, ал генерал Бальфурьедің XX корпусын оңтүстікке қарай ығыстырып жіберді. 5 қыркүйек күні түстен кейін Кастельноу Жоффреге телеграмма жіберіп, армияның жауынгерлік қабілетін сақтау үшін Нансиді эвакуациялауды ұсынды. Келесі күні Жоффре 2-ші армияның мүмкіндігінше Нансидің шығысындағы аумақты ұстап тұруын, содан кейін ғана Хей орманынан бастап Саффай, Белшамп және Борвильге дейінгі шегініс жасау керектігін жауап берді. Қалалық билік эвакуацияға дайындық жұмыстарын бастады, бірақ 5 қыркүйекте Гранд-Коронедегі әскерлер неміс шабуылын оң жақтан тойтарып, кері қайтарды. Резервтік дивизиялар Нансидің шығысы мен солтүстігінде аз ғана қашықтыққа шегінді. Мольтке Оизадағы операциялар үшін жаңа 7-ші армия құруға байланысты 6-шы армиядан әскерлерді қайтаруға тырысты, бірақ Руппрехт пен Деллменсинген 6-шы армия штабында болған императордың қолдауына ие болғандықтан, бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 6 қыркүйекте неміс шабуылы жалғасты, ал XX корпус қарсы шабуыл жасады, бұл қорғаушыларға қысқа уақыттық демалыс берді, бірақ Нансидің шығысы мен солтүстігіндегі 2-ші резервтік дивизиялар тобының әскерлері кері шегіне бастады. 7 қыркүйекте неміс шабуылы Верденнің оңтүстігіндегі Сент-Михельдегі француз қорғанысына еніп, 2-ші және 3-ші армияларды бөліп тастау қаупін тудырды. Нансиде 59-шы резервтік дивизияның бір бөлігі Гранд-Коронеге қарап тұрған, Нансидің солтүстік-батысындағы Сент-Женевье биіктігінен шегінді, бұл 2-ші армияның сол жақ қанатын және Нансиді қоршауға ұшырату қаупін тудырды. Кастельноу Нансиден шегінуге бұйрық берді, бірақ оның штабы бұл қадамды тоқтатып, Жоффренің бұйрығымен тағы 24 сағатқа Гранд-Короне қорғанысын ұстап тұруға мәжбүр болды. Неміс әскері түстен кейін шегінді, ал француз әскері биіктікті қайта басып алды. Неміс шабуылы 8 қыркүйек таңертеңіне дейін жалғасты, бірақ Мольтке неміс армиясының оң жақ қанатына әскерлерді қайта тартуды бастағаннан кейін азайды. Мольтке майор Родерді 6-шы армияға шабуылды тоқтату және шекараға дайындалу туралы бұйрықпен жіберді; тек содан кейін Руппрехт Париж маңындағы армиялар қатты қысымда екенін білді. 6-шы армияның шабуылы баяулады және 10 қыркүйекте шекараға қарай шегінуді бастады. 13 қыркүйекте француздар қарсылықсыз Понт-а-Муссон мен Луневильді қайта басып алды, содан кейін Сейль өзеніне жақындады, онда майдан 1918 жылға дейін тұрақталды.

The German offensive began during the night of 3 September against the fortifications of the Grand Couronné, either side of Nancy, which pushed back the 2nd Group of Reserve Divisions, comprising the 59th, 68th and 70th Reserve Divisions under General Léon Durand, to the north and the XX Corps of General Balfourier to the south, by the evening of 4 September. In the afternoon of 5 September Castelnau telegraphed to Joffre that he proposed to evacuate Nancy, to preserve the fighting power of the army. Next day Joffre replied that the Second Army was to hold the area east of Nancy if at all possible and only then retire to a line from the Forest of Haye to Saffais, Belchamp and Borville. The civilian authorities in the city had begun preparations for an evacuation but the troops on the Grand Couronné repulsed German attacks on the right flank, during 5 September. The Reserve divisions were only pushed back a short distance on the front to the east and north of Nancy. An attempt by Moltke to withdraw troops from the 6th Army, to join a new 7th Army being formed for operations on the Oise failed when Rupprecht and Dellmensingen were backed by the Emperor who was at the 6th Army headquarters. German attacks continued on 6 September and XX Corps conducted a counter attack which gave the defenders a short period to recuperate but the troops of the 2nd Group of Reserve Divisions, east and north of Nancy, began to give way. On 7 September German attacks further north drove a salient into the French defences south of Verdun at St Mihiel, which could force apart the Second and Third armies. At Nancy, part of the 59th Reserve Division retreated from the height of St Geneviève, which overlooked the Grand Couronné north west of Nancy, exposing the left flank of the Second Army and Nancy to envelopment. Castelnau ordered a withdrawal from Nancy but the move was circumvented by his staff; Castelnau was ordered by Joffre to maintain the defence of the Grand Couronné for another 24 hours. The Germans had retired during the afternoon and the French reoccupied the height. German attacks continued until the morning of 8 September but then diminished as Moltke began to withdraw troops to the right flank of the German armies. Moltke sent Major Roeder to the 6th Army with orders to end the offensive and prepare to retire to the frontier; only now did Rupprecht find out that the armies near Paris were under severe pressure. The attacks by the 6th Army diminished and on 10 September it began to withdraw towards the frontier. On 13 September, Pont à Mousson and Lunéville were re occupied by the French unopposed who then closed up to the Seille river, where the front stabilised until 1918.

Марнадағы бірінші шайқас, 5-12 қыркүйек

Жоффре француз әскерлерін Германия шекарасына тасымалдау үшін темір жолдарды пайдаланып, Лотарингия мен Эльзастан әскерлерді кері көшіріп, генерал Мишель Жозеф Мауноридің басқарған тоғыз дивизия мен екі атты дивизиядан тұратын жаңа алтыншы армияны құрды. 10 қыркүйекке қарай жиырма дивизия мен үш атқыштар дивизиясы Германия шекарасынан батысқа, француз орталығына және сол жаққа көшірілді, ал Германияның 1-ші – 3-ші армиялары мен Үшінші, Төртінші, Тоғызыншы, Бесінші армиялар, BEF және Алтыншы армия арасындағы күш тепе-теңдігі 44:56 дивизияға өзгерді. 4 қыркүйекте Жоффре Алтыншы армияға шығысқа қарай Урк өзенінен Шато-Тьерриге қарай шабуыл жасауға бұйрық берді, ал BEF Монмирайға қарай жылжыды, Бесінші армия солтүстікке қарай шабуылдады, оның оң жақ қанатын Сент-Гонд батпақтарындағы Тоғызыншы армия қорғады. Француздық бірінші-төртінші армиялары шығыста Верден мен Туль арасында неміс 5-ші – 7-ші армияларының шабуылына қарсы тұрып, солтүстіктен Нансидің оңтүстігіндегі қорғанысқа жасалған шабуылды тойтарды. 6-шы және 7-ші армиялар Метстен келген ауыр артиллериямен күшейтілді және 4 қыркүйекте Мозель бойымен қайтадан шабуыл жасады. 5 қыркүйекте Алтыншы армия Парижден шығысқа қарай жылжыды және сол күні таңертең аймаққа келген неміс IV резервтік корпусымен кездесті, ол француздарды Мёудың солтүстігіндегі биік жерге жеткізбеді. Түнде IV резервтік корпус шығысқа қарай жақсырақ позицияға көшті, ал француз әуе барлауы неміс күштерінің 6-армияға қарсы солтүстікке қарай жылжылғанын байқады. 1-ші армияның қолбасшысы генерал Александр фон Клюк 2-ші корпустың Марнаның солтүстік жағалауына қайтуын бұйырды, бұл 8 қыркүйекке дейін 1-ші армияның барлық төрт корпусының солтүстік жағалауға қайта орналасуын бастады. Солтүстік жағалауға жылдам қозғалу Алтыншы армияның Урк өзенін кесіп өтуіне кедергі келтірді, бірақ 1-ші және 2-ші армиялар арасында олқылық туды. BEF 6-8 қыркүйек аралығында жылжыды, Пети Моренді кесіп өтті, Марнадағы көпірлерді басып алды және терең көпір басын құрды. Бесінші армия да олқылыққа еніп, 8 қыркүйекте Пети Моренді кесіп өтті, бұл Бюлоны 2-ші армияның оң жақ қанатын кері қайтаруға мәжбүр етті. Келесі күні Бесінші армия Марнаны қайтадан кесіп өтті, ал неміс 1-ші және 2-ші армиялары француздық Тоғызыншы, Төртінші және Үшінші армияларымен 3-ші армиямен қорғаныс шайқастарында 1-ші және 2-ші армиялармен бірге 9 қыркүйекте кері шегінуге мәжбүр болды. Шығыс жаққа қарай үшінші армия Верденнің батысына кері шегінді, өйткені неміс шабуылдары оңтүстік-шығыста Моз биіктіктерінде жасалды, бірақ Верденмен және батыстағы Төртінші армиямен байланыс орнатуға қол жеткізді. 5 қыркүйекте Верденнің оңтүстігіндегі Екінші армияға қарсы неміс шабуылы француздарды кері шегінуге жақындатты, бірақ 8 қыркүйекте дағдарыс жеңілдеді. 10 қыркүйекте Верденнің батысындағы неміс әскерлері Эйнге қарай кері шегінді, ал франко-британдықтар артта қалғандарды және жабдықтарды жинап, соңынан ілесіп кетті. 12 қыркүйекте Жоффре батысқа қарай флангпен қозғалуға және үшінші армияның солтүстікке қарай шабуылға шығуына бұйрық берді. Оларды қуу тым баяу болды, ал 14 қыркүйекте неміс әскерлері Эйннің солтүстігінде бекінді, одақтастар артқы бөлімдерге емес, траншеялық сызықтарға тап болды. Тоғызыншы, Бесінші және Алтыншы армиялардың алдыңғы шабуылдары 15-16 қыркүйекте сәтсіз аяқталды, бұл Жоффреге Екінші армияны батысқа, Алтыншы армияның сол жақ қанатына ауыстыруды бастауға мүмкіндік берді, бұл Теңізге қарай жылжудың бірінші кезеңі болды – қарсыластардың бір-бірін айналып өтуге тырысуы, ол 17 қыркүйектен 17-19 қазанға дейін қарсыластардың әскерлерін Пикардия және Фландрия арқылы Солтүстік теңізі жағалауына жылжытты.

Joffre used the railways which had transported French troops to the German frontier to move troops back from Lorraine and Alsace to form a new Sixth Army under General Michel Joseph Maunoury with nine divisions and two cavalry divisions. By 10 September twenty divisions and three cavalry divisions had been moved west from the German border to the French centre and left and the balance of force between the German 1st–3rd armies and the Third, Fourth, Ninth, Fifth armies, the BEF and Sixth Army had changed to 44:56 divisions. Late on 4 September Joffre ordered the Sixth Army to attack eastwards over the Ourcq towards Château Thierry as the BEF advanced towards Montmirail and the Fifth Army attacked northwards, with its right flank protected by the Ninth Army along the St Gond marshes. The French First–Fourth armies to the east were to resist the attacks of the German 5th–7th armies between Verdun and Toul and repulse an enveloping attack on the defences south of Nancy from the north. The 6th and 7th armies were reinforced by heavy artillery from Metz and attacked again on 4 September along the Moselle. On 5 September the Sixth Army advanced eastwards from Paris and met the German IV Reserve Corps, which had moved into the area that morning and stopped the French short of high ground north of Meaux. Overnight the IV Reserve Corps withdrew to a better position east and French air reconnaissance observed German forces moving north to face the Sixth Army. General Alexander von Kluck the 1st Army commander, ordered the II Corps to move back to the north bank of the Marne, which began a redeployment of all four 1st Army corps to the north bank by 8 September. The swift move to the north bank prevented the Sixth Army from crossing the Ourcq but created a gap between the 1st and 2nd Armies. The BEF advanced from 6 to 8 September, crossed the Petit Morin, captured bridges over the Marne and established a bridgehead deep. The Fifth Army also advanced into the gap and by 8 September crossed the Petit Morin, which forced Bülow to withdraw the right flank of the 2nd Army. Next day the Fifth Army re crossed the Marne and the German 1st and 2nd armies began to retire as the French Ninth, Fourth and Third armies fought defensive battles with the 3rd Army which was forced to retreat with the 1st and 2nd armies on 9 September. Further east the Third Army was forced back to the west of Verdun as German attacks were made on the Meuse Heights to the south east but managed to maintain contact with Verdun and the Fourth Army to the west. German attacks against the Second Army south of Verdun from 5 September almost forced the French to retreat but on 8 September the crisis eased. By 10 September the German armies west of Verdun were retreating towards the Aisne and the Franco British were following up, collecting stragglers and equipment. On 12 September Joffre ordered an outflanking move to the west and an attack northwards by the Third Army to cut off the German retreat. The pursuit was too slow and on 14 September, the German armies dug in north of the Aisne and the Allies met trench lines rather than rearguards. Frontal attacks by the Ninth, Fifth and Sixth armies were repulsed on 15–16 September, which led Joffre to begin the transfer of the Second Army west to the left flank of the Sixth Army, the first phase of the Race to the Sea, reciprocal attempts by the contending armies to outflank their opponent, which from 17 September to 17–19 October moved the opposing armies through Picardy and Flanders to the North Sea coast.