Кіріспе

Гобен мен Бреслауды қуу – Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Жерорта теңізінде болған теңіз шайқасы. Осы кезде Ұлыбританияның Жерорта теңізі флотының күштері неміс Mittelmeer дивизиясын тоқтатуға тырысты. Неміс кемелері британдық флоттан қашып, Дарданелл бұғазы арқылы Константинопольге жетті, кейін Осман империясына өткізілді. Бұрынғы Гобен мен Бреслау кемелері Явуз Сұлтан Селим және Мидилли деп аталып, неміс командирінің бұйрығымен Ресей әскерлерінің орналасқан жерлеріне шабуыл жасады, осылайша Осман империясын Орталық державалар жағында соғысқа тартты. Қан төгілмеген "шайқас" болғанымен, британдықтардың сәтсіз қууының зор саяси және әскери салдары болды. Ұзақ мерзімде бұл қууды басқарған екі британдық адмиралының карьерасын аяқтады. Бірнеше жыл өткен соң, Адмиралтействоның бірінші лорды болған Уинстон Черчилль, Түркияны соғысқа итеру арқылы Гобеннің "бір кемеде бұрынғыдан да көп қырғын, қайғы-қасірет пен қирату әкелгенін" айтты.

Кіріспе

1912 жылы жіберілген, императорлық теңіз флотының Mittelmeer дивизиясы, тек «Гобен» мен «Бреслау» кемелерінен тұратын, контрадмирал Вильгельм Сухонның қолбастығында болды. Соғыс жағдайында эскадрильяның міндеті – Алжирден Францияға әскер тасымалдайтын француз көліктерін тоқтату еді. 1914 жылдың 28 шілдесінде Аустрия-Мажарстан мен Сербия арасында соғыс басталғанда, Сухон Адриатика теңізіндегі Пола қаласында болды, онда «Гобен» кемесінің қазандықтары жөндеуден өтіп жатқан еді. Адриатикада қамалып қалуынан қауырсынған Сухон мүмкіндігінше жұмысты жылдам аяқтауға тырысты, бірақ барлық жөндеу бітпестен кемелерін Жерорта теңізіне шығарды. Ол 1 тамызда Бриндизиге жетті, бірақ итальяндық портовый билік кемені отынмен қамтамасыз етуден жалтарды. Бұл Италияның Үштік одаққа мүше болғанына қарамастан, бейтараптық саясатын ұстанғанын көрсетеді. «Гобен» кемесіне «Бреслау» Тарантода қосылды, ал кішкентай эскадрилья Мессинаға бет алды, онда Сухон неміс сауда кемелерінен отын алды. Осы уақытта, 30 шілдеде, сол кездегі Адмиралтействоның бірінші лорды Уинстон Черчилль, британдық Жерорта теңізі флотының қолбасшысы адмирал сэр Арчибальд Беркли Милнге, Солтүстік Африкадан Францияға XIX корпусты тасымалдайтын француз көліктерін күзетуге бұйрық берді. Мальтада орналасқан британдық Жерорта теңізі флоты үш жылдам, заманауи крейсерден ( , , және), сондай-ақ төрт броненос кеме, төрт жеңіл крейсер және 14 эсминецтен тұратын флотилиядан құралды. Милннің тапсырмасы: «Француздарға Африка армиясын тасымалдауға көмектесу, мүмкін болса, жылдам неміс кемелерін, әсіресе «Гобенді» тоқтату. Француз адмиралымен кеңесуге рұхсат етілгені туралы сізге телеграф арқылы хабар беріледі. Осы кезеңде, француздармен бірлесіп, жалпы шайқас болмаса, басым күштерге қарсы шайқасқа түспеңіз. Эскадрилияларыңыздың жылдамдығы сізге қажетті уақытты таңдауға мүмкіндік береді. Біз Жерорта теңізіне күш жібереміз деп үміттенеміз, сондықтан бастапқыда күштеріңізді сақтап қалыңыз». Черчилльдің бұйрығында «басым күштер» деген сөздің нақты мағынасы көрсетілмеген. Кейін ол бұл сөздерді «біздің үш крейсерімізді соғыс кемелерінің қолдауысыз олармен шайқасуымызға болмайтын австриялық флотқа қатысты» деп түсіндірді. Милн 1 тамызда күштерін Мальтада жинады. 2 тамызда ол екі ұрыс крейсерімен «Гобенді» қадағалауға, ал Адриатика теңізінде австриялықтардың шабуылға шығуына дайын күштерін ұстап тұруға бұйрық берді. Контр-адмирал Эрнест Трубридж басқаратын бес крейсер мен сегіз эсминец Адриатиканы күзетуге жіберілді. «Гобен» бұл кезде Тарантодан кеткен еді, бірақ сол күні британдық консулы оны көргенін Лондонға хабарлады. Неміс кемелері Атлантикаға қашып кетуі мүмкін деген қорқынышпен Адмиралтейство «Indomitable» мен «Indefatigable» кемелерін Гибралтарға батысқа жіберді. Милннің француз кемелерін қорғау жөніндегі басқа міндеті француз флотымен тікелей байланыс болмауынан қиындыққа тап болды, ал француздық әскер тасымалдау кемелерінің жүзуі кейінге шегерілді. Жеңіл крейсер «Гобенді» іздеу үшін Мессина боғазына жіберілді. Алайда, 3 тамыз таңында Сухон Мессинадан шығып, батысқа қарай бет алған еді.

Бірінші байланыс

Нақты бұйрықтар болмағандықтан, Сушон кемелерін Африка жағалауында орналастырып, Тулонға бет алған француз көлік кемелеріне шабуыл жасауға дайын күйде күтіп отырды, соғыс басталғанда. Ол француз Алжиріндегі Боне және Филиппвиль портын бомбалауды жоспарлаған. "Гёбен" Филиппвильге, ал "Бреслау" Бонеге бағытталды. 3 тамыз күні сағат 18:00-де батысқа қарай жүзіп бара жатып, Германияның Францияға соғыс жариялағаны туралы хабар алды. Содан кейін, 4 тамыздың таңында Сушон адмирал Альфред фон Тирпицтен келесі бұйрықты алды: "CUP үкіметімен одақ 3 тамызда жасалды. Бірден Константинопольге жол жүріңіз". Мақсатына жақын болған Сушон бұйрықты назарға алмады және Ресей туын көтеріп, алға жылжыды, осылайша анықталудан қашынбақшы болды. Таңертең жағалауға шабуыл жасағаннан кейін, ол Мессинаға көмірге оралды. Соғысқа дейінгі келісім бойынша Ұлыбритания Францияға Жерорта теңізіндегі барлық күштерін шоғырландыруға мүмкіндік берді, ал Корольдік флот Францияның Атлантикалық жағалауының қауіпсіздігін қамтамасыз етуге кірісті. Француз флотының үш эскадрильясы көліктерді қорғап отырды. Алайда, француз командирі адмирал де Лапейер "Гёбеннің" батысқа, Гибралтарға қарай жалғасады деп есептегендіктен, байланыс орнату үшін флотының "А" тобын батысқа жіберді, бірақ Сушон шығысқа бет алды, осылайша қашып үлкерді. 4 тамыз күні сағат 09:30-да Сушон екі британдық крейсер – "Индомитабл" және "Индефатигебл" кемелерімен кездесті, олар неміс кемелерінен қарама-қарсы бағытта өтіп кетті. Францияның Германияға соғыс жарияламағандықтан (жариялау сол күні, бейтарап Бельгияға неміс басқындығы басталғаннан кейін жасалмақ) ешбір тарап шайқасқа түспеді. Британдықтар "Гёбен" мен "Бреслауды" ұстап тұрды, бірақ немістер олардан жылдам асып кетті. Милн байланыс орнатып, орналасқан жерін хабарлады, бірақ адмиралтействоға неміс кемелерінің шығысқа қарай бет алғанын хабарламады. Сондықтан Черчилль олардың француз көліктеріне қауіп төндіретінін күтіп, Милнге шабуыл жасауға рұқсат берді, егер олар шабуыл жасаса. Алайда, британдық кабинет отырысында соғыс жарияланғанша жаулық әрекеттерге баруға болмайтыны шешілді, және 14:00-де Черчилль шабуыл бұйрығын кері қайтаруға мәжбүр болды.

Іздеу

"Гебен" кемесінің жоспарланған жылдамдығы шамамен 27 тоғанға (км/сағ) жететін, бірақ зақымдалған қазандықтарының салдарынан ол тек 23 тоғанға (км/сағ) ғана жете алды, және мұны жұмысшыларды және машиналарын шектен тыс жүктеу арқылы ғана мүмкін болды; төртеу оттықшы қайнаған будан қаза тапты. Сушонның бақытына орай, британдық екі крейсердің де қазандықтарында мәселелер болды және олар "Гебеннің" жылдамдығына ілесе алмады. Жеңіл крейсерлер байланысты сақтап тұрды, ал "Indomitable" және "Indefatigable" артта қалды. Тұман мен күннің батуына байланысты "Дублин" 19:37-де Сицилияның солтүстік жағалауындағы Сан-Вито мүйісінің жанында байланыс үзілді. "Гебен" мен "Бреслау" келесі күні таңертең Мессинаға оралды, сол кезде Ұлыбритания мен Германия соғыс жағдайында болды. Әскери-теңіз министрлігі Мильненің итальяндық бейтараптыққа құрмет көрсетуін және итальяндық жағалаудан 30 мортық (шамамен 55 км) қашықтықта болуын бұйырды, бұл Мессина бұғазына кіруге кедергі келтірді. Сондықтан Мильн бұғаздың шығыстарын күзетпеге орналастырды. Сушонның көліктерге және Атлант мұхитына баруы мүмкін екенін ескере отырып, ол солтүстік шығуын (Батыс Жерорта теңізіне қол жеткізе алатын) қорғау үшін екі соғыс крейсерін ("Inflexible" және "Indefatigable") орналастырды, ал бұғаздың оңтүстік шығуын бір жеңіл крейсер күзетті. Мильн "Indomitable"ді оңтүстікке емес, батысқа, Мальтаға емес, Бизертеде көмірмен қамтамасыз етуге жіберді. Сушон үшін Мессина қауіпсіз бағдарлама болған жоқ. Итальяндық билік оған 24 сағат ішінде кетуді талап етті және көмірмен қамтамасыз етуді кешіктірді. Ол кемелерін жабдықтау үшін портодағы неміс сауда кемелерінің палубаларын жарып, көмірін қолмен бункерлеріне тастады. 6 тамыз кешкісіне дейін, сауда кемелерінен келген 400 еріктінің көмегіне қарамастан, ол Константинопольға жету үшін жеткіліксіз болған шамамен 300 тонна көмірді ғана алды. Тирпицтен келген қосымша хабарламалар оның жағдайын одан бетер ауырлатты. Оған Австрияның Жерорта теңізінде теңіз көмегін көрсетпейтіні және Осман империясының әлі де бейтарап екені хабарланды, сондықтан ол енді Константинопольге бармауы керек еді. Полаға паналау және соғыстың соңына дейін тұтқынға түсу мүмкіндігіне тап болған Сушон, қалай болғанда да Константинопольге баруды таңдады, оның мақсаты – "Осман империясын, тіпті олардың еркіне қарсы болса да, соғысты олардың ежелгі жауы Ресейге қарсы Қара теңізге дейін таратуға мәжбүрлеу" еді. Трубридж эскадрильясы броньды крейсерлерден ("Armoured Cruiser") , , , және торпедамен қаруланған сегіз эсминецтен құралды. Крейсерлердің артиллериясы "Гебеннің" артиллериясынан кем болды және олардың бронясы крейсердің бронялық белдеуімен салыстырғанда шамамен 200 мм-ге дейін жететін еді. Бұл Трубридж эскадрильясының "Гебеннің" қуатты артиллериясынан қашықтықта болуымен қатар осал екенін білдірді, сонымен қатар оның крейсерлерінің артиллериясы тіпті жақын қашықтықта да неміс кемесіне елеулі зақым келтіре алмайды. Сонымен қатар, британдық кемелер, "Гебеннің" зақымдалған қазандықтарына қарамастан, бірнеше тоғанға (км/сағ) баяу болды, яғни егер ол британдық эскадрильяны алдын ала байқаса, шайқастың қашықтығын таңдай алады. Нәтижесінде Трубридж өзінің жалғыз мүмкіндігі – таңертеңгі уақытта, кемелерінің шығысында "Гебенді" табу және оған шабуыл жасау, сондай-ақ эсминецтерімен торпедалық шабуыл жасау деп есептеді. Алайда, кем дегенде бес эсминецте крейсерлерді толық жылдамдықпен жүзуге жеткілікті көмір болмады. 7 тамызда сағат 04:00-де Трубридж таң атпай неміс кемелерін ұстай алмайтынын түсінді және біраз ойланғаннан кейін, ол Черчилльдің "жоғары күштермен" күресуден аулақ болу туралы екіұшты бұйрығын еске алып, Мильненің ниеттерін хабарлады, қуғын-сүргінді тоқтатуға бел буды. Сағат 10:00-ге дейін жауап келмеді, ол уақытқа дейін ол отын құю үшін Зантеге қайтып келді.

Қашу

Мильн Глостерге Сушон батысқа бұрылады деп күтіп, кері шегінуге бұйрық берді, бірақ Глостер капитанына Гөбен қашып бара жатқаны анық болды. Бреслау Глостерді Грек жағалауында күтіп тұрған көмір тасушы кемеге шабуыл жасауға мәжбүрлеуге тырысты. Сушонның жоспары бойынша, Глостерді тоқтату арқылы Гөбен жеңіл крейсерді қорғау үшін кері қайтуға мәжбүр болар еді. Сушонның айтуынша, Бреслауға оқ тиді, бірақ зақым болған жоқ. Одан кейін шайқас тоқтады. Мильн ақырында Глостерге Матапан мүйісінде қуып жете беруді тоқтатуды бұйырды. 8 тамыздың түн ортасынан кейін Мильн үш ұрыс крейсері мен жеңіл крейсерін шығысқа қарай бағыттап жіберді. 14:00-де ол Адмиралтействодан Британия Австриямен соғыста екенін хабарлайтын қате сигнал алды. Бірақ соғыс 12 тамызға дейін жарияланбады және бұйрық төрт сағаттан кейін кері қайтарылды. Дегенмен Мильн Гобенді іздеудің орнына Адриатика теңізін күзетуді жөн көрді. 9 тамызда Мильнге «7-сі күні Матапан мүйісінен өтіп, солтүстік-шығысқа қарай бағытталған Гобенді қуғынға түсір» деген нақты бұйрық берілді. Мильн Сушонның Дарданеллге қарай бара жатқанына сенбеді, сондықтан ол Эгей теңізінен шығу жолын күзетуді шешті, бірақ Гобеннің шығуға ниеттенбегенін білмеді. 9 тамызда Сушон Эгей теңізіндегі Донусса аралынан көмірін толықтырды, ал неміс соғыс кемелері Константинопольге сапарын жалғастырды. 10 тамызда сағат 17:00-де ол Дарданеллге жетіп, өтуге рұқсат күтті. Германия көптен бері императорлық үкіметтің Одақ және прогресс комитетімен жақын қарым-қатынаста болды, енді ол оның ықпалын пайдаланып, түрік соғыс министрі Энвер-пашаны кемеге жол беруге мәжбүрледі. Бұл Ресейді ашуландыратын еді, өйткені ол Дарданеллді жыл бойы кеме қатынасы үшін маңызды бағыт деп санайтын. Сонымен қатар, немістер Энверді кез келген ағылшын кемелерін атып түсіруге бұйрық беруге көндірді. Сушонға боғаздан өтуге рұқсат берілген кезде, оның қарауылдары көкжиекте ағылшын кемелерінің көлеңкесін көрді. Түркия әлі де бейтарап ел болды және келісім бойынша неміс соғыс кемелерінің боғаздан өтуіне жол бермеуге міндетті еді. Осы қиындықтан шығу үшін кемелерді түрік теңіз күштерінің құрамына қосу туралы келісімге келді. 16 тамызда Константинопольге жеткеннен кейін Гөбен мен Бреслау шағын салтанатпен түрік теңіз күштеріне берілді, сәйкесінше Явуз Сұлтан Селим және Мидилли болып өзгерді, бірақ олар Сушон басшылығымен неміс экипаждарын сақтап қалды. Британиядағы алғашқы реакция Жерорта теңізінен қауіптің сейілгеніне қанағаттандыру болды. 23 қыркүйекте Сушон Осман әскерінің бас қолбасшысы болып тағайындалды.

Салдарлар

Тамыз айында Германия – әлі де жеңіске жылдам жететініне сенімді болғандықтан – Осман империясының бейтараптығына риза болды. Мармара теңізінде "Гебен" сияқты күшті соғыс кемесінің болуы ғана Дарданеллді күзетіп тұрған британдық теңіз эскадрильясын ұстап тұруға жеткілікті еді. Алайда, қыркүйекте Марна шайқасының бірінші кезеңінде немістер жеңілгеннен кейін және Австрия-Мажарстанға қарсы ресейліктердің сәттіліктерінен соң Германия Осман империясын пайдалы одақтас деп санады. Осман империясы 27 қыркүйекте Дарданеллді барлық кемелер үшін жапқанда, Ресейдің Қара теңіз арқылы импорт-экспорт тасымалының 90 пайыздан астамын тоқтатып, жағдай шиеленісе бастады. Германияның екі заманауи соғыс кемесін сыйға беруі түрік халқына зор ықпал етті. Соғыс басталғанда Черчилль британдық кеме жасаушылықтарында аяқталуға жақын екі түрік соғыс кемесін – "Сұлтан Осман I" және "Решадие" – "тартып алды", олар халықтан жиналған қаржыға 6 миллион фунт стерлингке сатып алынған еді. Түркияға бейтараптығын сақтаған жағдайда, соғысқа дейін күніне 1000 фунт стерлинг өтемақы төленді. (Бұл кемелер Корольдік теңіз күштеріне сәйкесінше қосылды.) Түрік теңіз күштері британдықтарды қолдағанмен (британдық кеме жасау орындарынан 40 соғыс кемесін сатып алған), ал армия Германияны жақтады, сондықтан осы екі оқиға дағдарысты шешуге көмектесті және Осман империясы Орталық державаларға қосылды.

Османдықтардың соғысуы

Франция мен Ресейдің үздіксіз дипломатиялық әрекеттері Осман империясын соғыстан шетте ұстауға бағытталды, бірақ Германия оны соғысқа қатысуға итермеледі. Соушонның Константинопольге батыл шабуылынан кейін, 1914 жылдың 15 тамызында Осман империясы Ұлыбританиямен жасасқан теңіз шарттарын жойды және адмирал Лимпустың басқаруындағы Корольдік теңіз күштері миссиясы 15 қыркүйекке дейін елден шығарылды. Соңында, 29 қазанда кері қайту мүмкін емес нүктеге жетілді, ол кезде адмирал Сухон «Гобен», «Бреслау» және түрік соғыс кемелерінің эскадрильясын алып, Ресейдің Новороссийск, Феодосия, Одесса және Севастополь порттарына қарсы Қара теңіздегі шабуылды бастады. Осыдан кейін туған саяси дағдарыстар Осман империясын соғысқа тартты.

Корольдік теңіз флоты

Корольдік флоттың «Гобен» мен «Бреслау» кемелерін тоқтатып алмауының салдары бірден көзге көрінбесе де, «жеңіліс» салдарынан адмиралдар де Лапейер, Мильн және Трубридж сынға ілікті. Мильн Жерорта теңізінен қайтарылды және 1919 жылы өз өтінішімен зейнетке шыққанға дейін басқа да қызметке тағайындалмады, ал 1916 жылы «басқа мән-жайларға» байланысты Нор командесіне тағайындалуы жойылды. Адмиралтейство Мильн ешқандай кінәлі емес екенін бірнеше рет мәлімдеді. Трубридж өзінің крейсерлерімен «Гобен» кемесімен шайқаспағаны үшін қараша айында сотқа тартылды, оған «сол кезде жау болып табылатын императорлық Германияның «Гобен» кемесін қуудан бас тартты» деген айып тағылды. Ол «күшті жауға» қарсы тұруға тыйым салынғандықтан айыптама дәлелденбеді. Бірақ оған қайтадан теңізге шығуға рұхсат берілмеді, алайда Балқанда сербтермен ынтымақтастықта жұмыс істеді және 1915 жылы Дунайда австро-мажарларға қарсы күштерге басшылық етті. Соңында ол толық адмирал шенімен зейнетке шықты.

Ұзақ мерзімді салдарлары

Салыстырмалы түрде шағын "әрекет" және, мүмкін, көпшілікке кеңінен танымал емес тарихи оқиға болғанымен, "Гобеннің" Константинопольге қашуы және оның Түркияға қосылуы, нәтижесінде ХХ ғасырдың ең драматикалық теңіз шайқастарының біріне себеп болды. Бұл Осман империясының бүгінгі көптеген мемлекеттерге бөлінуіне де көмектесті. Генерал Людендорф өзінің естеліктерінде түріктердің соғысқа қатысуы, Орталық державалардың аз санды әскерлеріне өздерінен күшті қарсыластармен екі жылға жуық күресуге мүмкіндік берді деп мәлімдеді, бұл пікірді тарихшы Ян Ф. В. Беккет таңбалайды. Соғыс Таяу Шығысқа дейін кеңейді, оның басты майдандары Галлиполи, Синай және Палестина, Месопотамия және Кавказ болды. Осман империясының Орталық державалар жағында соғысқа кіруі Балқандағы соғыстың барысына да әсер етті. Егер соғыс 1916 жылы аяқталғанда, Сомма шайқасы сияқты қанды шайқастардың алдын алуға болар еді. АҚШ оқшаулану саясатынан бас тартып, шетелдегі соғысқа араласпауы мүмкін еді. Галлиполи операциясы Австралия және Жаңа Зеландияның ұлттық санасының қалыптасуының бастауы саналады, бұл Осман империясының соғысқа қатысуы болмағанда орын алмас еді. 25 сәуірдегі десант күнінің жылдығы Анзак күні ретінде белгіленеді, бұл екі елдегі әскери құрбандар мен ветерандарды еске алудың ең маңызды күні, тіпті Армистиция күнінен де жоғары. Орталық державалармен одақтасқан Түркия олардың жеңіліске ұшырау тағдырын бөлісті. Бұл одақтастарға құлаған Осман империясын өздерінің саяси мүдделеріне сәйкес бөлуге мүмкіндік берді. Сирия, Ливан, Сауд Арабиясы және Ирак сияқты көптеген жаңа мемлекеттер құрылды.