Кіріспе
Қызметтердің бірыңғай нарығын құруға бағытталған Еуропалық Одақ заңы Болкештейн директивасы немесе Қызметтер директивасы, ресми түрде Ішкі нарықтағы қызметтер туралы 2006/123/EC директивасы, Еуропалық Одақ (ЕО) ішінде қызметтердің бірыңғай нарығын құруға бағытталған Еуропалық Одақ заңы. Бұрынғы оңшыл Еуропалық ішкі нарық комиссары Фриц Болкештейннің басшылығымен әзірленген ол, оның атымен кеңінен танымал. Бұл 2000 жылы басталған Лиссабон күн тәртібінің маңызды бастамасы ретінде қарастырылды, ол 2010 жылға дейін ЕО-ны "әлемдегі ең динамикалық және бәсекеге қабілетті экономикаға" айналдыруға бағытталған келісілген стратегия болды. Болкештейн директивасын солшыл еуропалық саясаткерлер, кәсіподақтар және азаматтар қатты сынға алды, олар оның Еуропаның әртүрлі аймандарындағы жұмысшылар арасында бәсекеге әкелетінін, соның салдарынан "поляк сантехниктері" деген сөз әлеуметтік демпингті білдіретінін айтты. 2004 жылғы бастапқы нұсқаға маңызды түзетулер енгізілгеннен кейін, ұсыныс 2006 жылғы 12 желтоқсанда Еуропалық Парламент және Кеңес тарапынан мақұлданды және 2006/123/EC директивасы ретінде қабылданды. Кейіннен, мүше мемлекеттердің оңшыл саясаткерлері бұл директиваны сынға алды, олардың пікірінше, ол олардың елдеріне бақылаусыз көші-қонға алып келді.
The Bolkestein directive or Services Directive, officially Services in the Internal Market Directive 2006/123/EC, is a European Union law aiming at establishing a single market for services within the European Union (EU). Drafted under the leadership of the former right wing European Commissioner for Internal Market Frits Bolkestein, it has been popularly referred to by his name. It was seen as an important kick start to the Lisbon Agenda which, launched in 2000, was an agreed strategy to make the EU "the world's most dynamic and competitive economy" by 2010. The Bolkestein directive was harshly criticised by left wing European politicians, trade unions and citizens, who stated that it would lead to competition between workers in different parts of Europe – hence the expression "Polish plumber" – resulting in social dumping. After the 2004 original draft had been substantially amended, the proposal was approved on 12 December 2006 by the European Parliament and Council, and adopted as the Directive 2006/123/EC. Later the Directive has been criticised by often right wing politicians of member states, because it has led to, in their opinion, uncontrollable migration into their countries.
2004 жылғы алғашқы ұсыныс: үш тірек
2004 жылдың наурыз айында Еуропалық комиссия әзірлеген қызметтер туралы директиваның алғашқы жобасы Еуроодақ қызметтері нарығында бірнеше маңызды өзгерістерді ұсынды. Кез келген реттеудің әдетте салмақты болып саналатынын ескере отырып, Директива мүше мемлекеттерден барлық қолданыстағы заңнаманы дискриминациясыз, қажетті және пропорционалды екендігіне негіздеуді талап етті. Дегенмен, Директивада ұсынылған өзгерістер мамандықтарға әсер етпес еді, оларға қызметтер көрсетілетін елдің ережелері дипломдарды тану туралы директиваға сәйкес қолданыла беретін еді. Сонымен қатар, кең таралған қате түсінікке қарамастан (мысалы, поляк сантехниктері Польшаның еңбек заңнамасына сәйкес Францияда жұмыс істей алады деген сенім), бұл өзгерістер әлеуметтік заңнамаға немесе еңбек ортасындағы денсаулық пен қауіпсіздікке (ЭДҚ) әсер етпес еді. Осы әлеуметтік салаларда жұмыскерлерді жіберу туралы директиваға сәйкес, ең төменгі жалақы және ЭДҚ сияқты қысқа мерзімді әлеуметтік қорғау шаралары қызметтер көрсетілетін елдің (қабылдаушы елдің) ережелерімен реттеледі, ал зейнетақы және жұмыссыздыққа жәрдемақы сияқты ұзақ мерзімді төлемдер жұмыскерлердің туған елінде қалады (қызмет аяқталғаннан кейін олар қайта оралады).
Бастапқы нұсқаның пайдасына келтірілген дәлелдер
Заң тұрғысынан алғанда, Директива ЕО құқығына Әділет Сарайы түсіндірген ЕҚ шартында бұрыннан жоқ нәрсені енгізбеді. "Түпнұсқа ел" принципі 1979 жылғы Cassis de Dijon ісінде тауарлардың еркін қозғалысы бойынша ЕО құқығына біртіндеп енгізілді және көп ұзамай қызметтер және кәсіпорын құру сияқты басқа да салаларға таратылды. Екіншілік заңда Шартта негізі жоқ құқықтар мен міндеттерді енгізуге болмайды. Осы тұрғыдан алғанда, Қызметтер Директивасының бастапқы жобасы жаңалық емес, Еуропалық Әділет Сарайының сот шешімдерін нақтылау және бұрын "Шекарасыз теледидар", Екінші банк директивасы, Үшінші сақтандыру директивасы, Электрондық коммерция директивасы және басқаларында қолданылған "түпнұсқа ел" принципін жалғастыру болды.
Алғашқы жобаны сынға алу
Болкештейн директивасының алғашқы нұсқасы Франция, Бельгия, Швеция және Дания сияқты Еуропалық Одақтың түрлі елдерінде қызу пікірталас пен жаппай наразылықтарды тудырды. 2005 жылдың 21 наурызында шамамен 100 мың адам Брюссельде директиваға қарсы шеруге шықты. Сыншылар директиваның мүше мемлекеттердің өнеркәсіп және қоршаған ортаны реттейтін көптеген ережелерін әлсірететінін және Еуропаның әртүрлі аймақтарындағы жұмысшылар арасында бәсекеге алып келетінін, соның салдарынан табыс деңгейі төмендейтінін айтты. Директива туралы француз пікірталасында "Польша сантехникі" деген тіркес кеңінен танымал болды, ол директива бойынша поляк сантехникінің Польша еңбек заңдарына сәйкес Францияда жұмыс істеуі мүмкін деген қауқезді білдіреді. Сыншылар сондай-ақ директиваны "англосаксондық" экономикалық саясаттың ЕО-да басымдық алып жатқандығының белгісі деп айыптады және директива компаниялар мен жұмыс орындарының Шығыс Еуропаның төмен құн мен аз реттелетін экономикасына көшірілуіне байланысты "әлеуметтік демпингке" әкелетінін мәлімдеді. Олар сондай-ақ, директиваның әлеуметтік заңнама мен HSW-ге кері әсер ететіні туралы жалған мәлімдеме жасады (бірақ жоғарыда айтылғандай, ол екеуіне де әсер етпейді).
2005 жылғы оқиғалар
2005 жылдың 22 наурызында Еуроодақ басшылары еуропалық әлеуметтік модельді сақтау мақсатында директиваны "көлемі кең" қайта қарау туралы келісімге келді. Франция президенті Жак Ширак Брюссельде өткен Еуроодақ саммитінде директивада жоспарланған өзгерістердің "қабылданбас екенін" айтты. Люксембург премьер-министрі Жан-Клод Юнкер: "Егер Франция әлеуметтік демпинг қаупін жоюды қаласа, бұл мәселе басталган заңнамалық процедура және бірлескен шешім қабылдау аясында қарастырылады" деді. Директиваға енгізілген өзгерістер кейін, Еуроодақтың заң шығару процесінің қалыпты барысында жасалды. 2005 жылдың 1 шілдесінде директиваны қолдаған Ұлыбритания Еуропалық Одақ Кеңесінің төрағалығына өтті. 23 маусымда Еуропалық парламентте сөйлеген сөзінде Тони Блэр Ұлыбритания төрағалығының "кейбір қиын мәселелерді шешуге" тырысуға міндеттенетінін, олардың бірі – қызмет көрсетулер туралы директива екенін мәлімдеді. Дегенмен, оның төрағалық ету кезеңінде келісімге қол жеткізілмеді.
Парламенттің бастапқы нұсқаға енгізген түзетулері
2006 жылдың 14-16 ақпанында Страсбургте Еуропалық Парламенттің пленарлық сессиясында Директиваның бірінші оқылысы өтті. 2006 жылдың 16 ақпанында Еуропарламент депутаттары (ЕПД) 391–213 дауыспен Директиваны қайта қарауды қолдады, бірақ ол 14 ақпанда Еуропалық Парламентке оқылған бастапқы нұсқадан елеулі өзгерістер енгізілген, тіпті социалистік ЕПД Evelyne Gebhardt Директива "толыққанды өзгертілді" деді, бұл мәлімдемені еңбек ұйымдары жоққа шығарды. Парламенттегі ең ірі екі фракцияның – консервативті Еуропалық Халық партиясы (ЕХП) және орталық-солшыл Еуропалық Социалистер партиясы (ЕСП) мүшелерінің көпшілігі қайта қарау жобасын қолдады. Еуропалық Солшылдар партиясы, Еуропалық Жасылдар партиясы және француздық Социалистік партия жаңа қайта қарауға қарсы дауыс берді. Осы уақытта, Страсбургте 50 мыңға жуық адам "туған ел принципіне" қарсы демонстрация өткізді.
Либерализацияны жақтаушылар
Кәсіпкерлік топтар жаңа директива бастапқы нұсқасының беретін пайдасын шектейтінін мәлімдеді. Еуропалық комиссияның бағалауынша, ұсынылған нұсқа Еуроодақта 600 000 қосымша жұмыс орны ашып, экономикалық өсімді ынталандырып, тұтынушылар үшін өнім сапасын және таңдау мүмкіндіктерін арттырар еді. The Wall Street Journal басылымы қайта қаралып дамытылған директива мақсатына – Еуроодақтың негізіндегі қызмет көрсетуді либерализациялауға – жете алмайтынын болжады. "Фигаро" газетінде Хайек институтының өкілі Д. Годефриди былай деп жазды: "Қызмет көрсету Еуропа экономикасының 70% құрайды. Осы саланы либерализацияламау арқасында Еуроодақ 1957 жылғы құрылтай шартының мақсатына жетпейді: біртұтас еуропалық нарық құрылмайды. Он жыл бойы еуропалық экономикалық жоба керіге қарай жылжуда. 2006 жылдың 30 мамырында еуропалық саяси элита еуропалық жобаның мәнін толыққанды жойды".
Либерализацияға қарсыластар
Солшыл және еңбек ұйымдары директиваның жаңа нұсқасы жұмысшыларға көрсетілгендей үлкен пайда әкелмейтінін айтты. Еуропалық соттың бұрынғы шешімдеріне сүйенсек, "тегін ел" принципінің де қолданылуы мүмкін екеніне қатысты алаңдаушылықтар болды. Атап айтқанда, директивада қамтылған салалардағы кәсіпорындарға кез келген шектеулі рұқсат беруге мүше мемлекеттерге тыйым салынатыны көрсетілді, бұл еңбек заңдарын басқаруды өте қиын етеді деп олар мәлімдеді.
Соңғы қайта қарау
2006 жылғы 5 сәуірде Еуропалық комиссия Министрлер Кеңесіне директиваның жаңа нұсқасын ұсынды, онда Еуропарламент депутаттары дауыс берген көптеген өзгерістер қамтылған, бұл кодексиялау рәсіміне сәйкес жасалды. 2006 жылғы 29 мамырда Кеңес түзетілген мәтінді бекітті, содан кейін ол Парламентке екінші және соңғы қарау үшін қайта жіберілді.
Бекіту және іске асыру
Директива бастапқы ұсынысқа салыстырғанда маңызды өзгерістер енгізілгеннен кейін, 2006 жылғы 12 желтоқсанда Кеңес пен Еуропалық Парламент тарапынан қабылданып, 2006 жылғы 27 желтоқсанда Еуропалық Одақтың Ресми газетінде 2006/123/EC Директивасы ретінде жарияланды. Осыған байланысты, ішкі нарықтағы қызметтер туралы Директива мүше мемлекеттер тарапынан 2009 жылғы 28 желтоқсанға дейін толығымен іске асырылуы тиіс болды. Соңғы нұсқада "туған ел" принципі қамтылмағанмен, Директива мүше мемлекеттерге еркін қозғалыс принципін еске салды, сондай-ақ еркін қозғалыс басқа да қоғамдық мүдделермен қақтығысқан жағдайларда шектеулерге жол берді. Алайда, мұндай шектеулерге барар алдында, билік органдары өзара тану принципі негізінде туған елде қамтамасыз етілген барлық қорғау шараларын тексеруі және мойындауы керек, сондай-ақ басқа елдердегі жағдайды ескере отырып, одан әрі іс-әрекет етуі тиіс.
Іске асыру
2009 жылдың 28 желтоқсанында күшіне енген қызмет көрсетулер туралы директива барлық ЕО мүше мемлекеттеріне веб-порталдар құруды міндеттейді, осылайша қызмет көрсететін кез келген адам "бір терезелі байланыс нүктесінен" өтеді, онда олар сол елде қызмет ету үшін қандай заңнамалық талаптарды орындау керектігін біле алады. Қызмет көрсетушілер веб-порталдар арқылы қажетті лицензиялар мен рұқсаттарды да ала алады. Директива ЕО қызмет көрсетушілеріне басқа ЕО мүше мемлекеттерінде жұмыс істеуді жеңілдетуге тиіс. Ұлыбританияның Бизнес, инновация және дағдылар министрлігі (қызмет көрсету директивасын іске асыру тобы) маркетингтік кеңесшілермен бірлесіп, Еуропа бойынша бір терезелі байланыс порталдарында қолдану үшін EUGO брендін жасады.