Кіріспе

1851 жылы Лондонда өткен 1-ші дүниежүзілік көрме – «Ұлы көрме» немесе «Кристалл сарай көрмесі» (өткізілген уақытша құрылысына байланысты) деп те аталатын, 1851 жылдың 1 мамырынан 15 қазанына дейін Лондондағы Хайд-паркте өткен халықаралық көрме. Бұл 19 ғасырда кең танымал болған мәдениет пен өнеркәсіптің дүниежүзілік жәрмеңкелері сериясының алғашқысы болды. Іс-шараны Ұлыбритания королевасы Викторияның күйеуі Генри Коул мен принц Альберт ұйымдастырды. Ұлы көрмеге сол кездегі танымал тұлғалар қатысты, олардың ішінде Чарльз Дарвин, Карл Маркс, Майкл Фарадей (көрмелерді жоспарлауға және бағалауға көмектескен), Самуэль Колт, Орлеандық патша отбасының мүшелері, сондай-ақ жазушылар Шарлотта Бронте, Чарльз Диккенс, Льюис Кэрролл, Джордж Элиот, Альфред Теннисон және Уильям Макепис Такерей. Болашақтағы Өнер және қолөнер жақтаушысы Уильям Моррис, сол кезде жасөспірім болған, кейінірек көрмеге қатысудан бас тартқанын айтты. Уильям Стерндейл Беннетттің басшылығымен ашылу музыкасын Джордж Томас Смарт жүргізді. Әлемдегі алғашқы газдалған сусын Schweppes бұл шараның ресми демеушісі болды.

Өмірбаян

Барлық халықтардың өнеркәсіптік өнімдерінің Ұлы көрмесін Принц Альберт, Генри Коул, Фрэнсис Генри, Джордж Уоллис, Уэнтворт Дилке және Корольдік өнер, өндіріс және сауданы қолдау қоғамының басқа да мүшелері заманауи өнеркәсіптік технология мен дизайнды тойлау мақсатымен ұйымдастырды. Бұл, әрине, 1844 жылғы француз өнеркәсіптік көрмесінің үлкен табысына жауап болды: оның басты себебі Ұлыбританияның "өнеркәсіптік көшбасшы екенін әлемге көрсетуі" еді. Королева Викторияның күйеуі, Принц Альберт, көрменің өзін-өзі қаржыландыруын ынтамен қолдады; үкімет 1851 жылғы көрменің өткізілу мүмкіндігін бағалау үшін Арнайы комиссия құруға көндірілді. Королева Виктория отбасымен үш рет, ал жеке өзі 34 рет келді. Ұлы көрме әлем елдеріне өз жетістіктерін көрсетуге мүмкіндік бергенімен, Ұлыбритания өзінің басымдығын дәлелдеуді көздеді. Ұлы көрменің британдық экспонаттары "темір мен болат, машина жасау немесе тоқыма өнімдері болсын, беріктігі, тұрақтылығы, пайдалылығы және сапасы жағынан дерлік барлық сала бойынша жетекшілік етті". Ұлыбритания сондай-ақ әлемге жақсы болашаққа үміт сыйлауға тырысты. Еуропа "екі қиын онжылдық саяси және әлеуметтік дүрбелеңнен" жаңа ғана шығып, енді Ұлыбритания технологияның, әсіресе өзінің технологиясының, жақсы болашақтың кілті екенін көрсетуді үміттенеді. Софи Форган көрме туралы былай дейді: "Орталық аллеядағы үлкен, үйілген "трофейлік" экспонаттар ұйымдастырушылардың басымдықтарын көрсетті; олар көбінесе өнерді немесе колониялық шикізатты ең беделді орынға қойды. Технология және қозғалатын машиналар, әсіресе жұмыс істейтін экспонаттар танымал болды". Ол сондай-ақ: "Көрермендер мақта ипінің өндірілуінен бастап, дайын матаға дейінгі барлық процесті тамашалай алатын еді. Х класында ғылыми құралдар табылды, олардың ішінде электр телеграфтары, микроскоптар, ауа сорғылары мен барометрлер, сондай-ақ музыкалық, сағаттық және хирургиялық құралдар бар еді". Көрмені өткізу үшін арнайы ғимарат, немесе "Ұлы Шалимар" салынды. Оны Джозеф Пакстон құрылыс инженері Чарльз Фокспен бірлесіп жобалады, оның құрылысын бақылайтын комиссияға Изамбард Кингдом Брунель де кірді, және ұйымдастырудан бастап салтанатты ашылуға дейін барлығы тоғыз айға созылды. Ғимарат архитектуралық жағынан өте ер жүрек болды, Пакстонның алтыншы Девоншир герцогы үшін жылыжайларды жобалау тәжірибесіне сүйенді. Ол 1848 фут ұзындығы және 454 фут ені бар (шамамен 563 метрге 138 метр) алып шыны үйдің пішінін алды және Бірмингем мен Сметвикте жасалған құйма темір қаңқасынан және шыныдан тұрды. Ішкі жағынан ғимараттың үлкендігін ағаштар мен мүсіндермен көрсетті; бұл тамашаға сұлулық қосу үшін ғана емес, сонымен қатар адамның табиғат үстінен жеңісін көрсету үшін де қызмет етті. Томас Кук 150 мың адамға сапар ұйымдастырды, бұл оның компаниясының дамуы үшін маңызды болды. Іс-шара 186 000 фунт стерлингтің (2023 жылы 33 221 701,65 фунт стерлинг) таза табысын әкелді, ол Виктория және Альберт мұражайын, Ғылым мұражайын және Табиғат тарихы мұражайын құруға жұмсалды. Олардың барлығы көрменің оңтүстігіндегі, "Альбертополис" деп аталған Император институтының жанында салынды. Қалған таза табыс өндірістік зерттеулерге гранттар мен стипендиялар беру үшін білім беру қоры құруға жұмсалды; ол бүгін де солай етеді. Көрме ашылуға жақындағанда дау тудырды. Кейбір консерваторлар келушілердің көпшілігі революциялық топқа айналуы мүмкін деп қорқып отырды. Англияда туған король Эрнест Август I Ганновер, қайтыс болмас бұрын Лорд Стренгфордқа хат жазды: "Патшайымның осы әлдебір нәрсеге рұқсат беруінің ақымақтығы мен абсурдтығы әрбір ақылды және ойлы адамды таң қалдырады, мен министрлердің өздері одан кем дегенде көрме кезінде Озборнға бармауын талап етпейтініне таңғаламын, өйткені бұл жағдайда не болатынын ешкім болжай алмайды. Бұл идея әрбір адал және жақсы ниетті ағылшынды дүрліккеніректеді. Бірақ еуропалықтардың алдында бізді төмендетуге барлығы тырысып жатыр". Қазіргі уақытта Ұлы көрме Виктория дәуірінің символы болып табылады, ал оның болат гравюралармен суреттелген қалың каталогы - жоғары Викториялық дизайнның маңызды көзі. Көрмеге арналған ескерткіш, ханзада Альберт мүсінімен тәжді, Корольдік Альберт залының артында орналасқан. Онда көрменің қатысушылары мен экспонаттарының саны (британдық және шетелдік) және алынған пайда туралы статистика жазылған. Көрмеге қатысушыларға, сарапшыларға және қызмет көрсетушілерге медальдер жасалып, табыс етілді.

Көрмелер

Іс-шараның ресми сипаттамалық және суретті каталогында Ұлыбританияның барлық аймақтарынан ғана емес, сонымен қатар оның "Колониялары мен тәуелділіктерінен" және 44 "Шетелдік мемлекеттен" келген көрмешілер тізімделген. Барлығы 13 000 экспонаттардың ішінде Жакард тоқыма станогы, конверттерге арналған машина, ас үй құралдары, болат өндірісінің үлгілері және АҚШ-тан жіберілген орақ машинасы болды. Минтон стендісінде бүкіл әлемге танымал болған майоликаны қоса алғанда, керамика экспонаттары қойылды. "Таудың нұры" деген мағына беретін Кох-и-Нур, сол кездегі әлемдегі ең ірі алмасы, Үндістан көрмесінің ең танымал көрмелерінің бірі болды. Әлемдегі ең сирек кездесетін ашық қызғылт алмалардың бірі – "Дарья-и-Нур" таныстырылды. 1850 жылы ғана табылған, VIII ғасырға жататын Тара брошасы, ең әдемі ирландиялық жартылай дөңгелек брошкасы, Дублин зергері Джордж Уотерхаус өзінің сәнді кельт жаңғыруы зергерлік бұйымдарымен бірге көрмеге қойылды. Альфред Чарльз Хоббс көрменің аясында бірнеше беделді есік құлпының нашарлығын көрсетті. Фредерик Бэйкуэлл факс машинасының алғашқы үлгісін көрсетті. Мэтью Брейдиге даггерротиптері үшін медаль табысталды. Суссекстік Уильям Чемберлин кіші әлемдегі алғашқы дауыс беру машинасы болуы мүмкін, ол дауыстарды автоматты түрде санап, көп дауыс беруді болдырмау үшін өзара байланысты жүйені қолданды. Бірінші заманауи ақы төленетін дәретханалар орнатылды, оларды пайдалану үшін 827 280 адам бір тиын төледі. Көрме аяқталғаннан кейін де дәретханалар сақталды. "Бір тиын жұмсау" сөзі дәретхананы пайдалануға қатысты эвфемизмге айналды. Оқ-дәрі өндіруші Сэмюэл Колт 1851 жылғы Колт флоттық револьверінің прототипін, сондай-ақ оның бұрынғы Уокер және Драгун револьверлерін көрсетті. "Темпест" болжаушысы, қан құрттарын пайдаланатын барометр көрсетілді. Америка кубогы жарысы Ұлы көрменің аясында өткізілді. Британдық Үндістанның Синд аймағынан шыққан Сунар кастасы жасаған алтын әшекейлер мен күміс эмальданған қолөнер бұйымдары таныстырылды. Данияның Копенгаген қаласындағы К. С. Хорнунг пианино жасауға арналған, Еуропадағы алғашқы құйма темірден жасалған жақтауын көрсетті. Көрменің "трофейі" деп есептелген "Трофий телескопы" көрсетілді. Оның негізгі линзасының диафрагмасы 280 мм, фокустық ұзындығы 4,9 м болды және оны Лондонның Ross компаниясы өндірді. Неміс экваторлық бекіткіші Ransome & May of Ipswich компаниясы жасады. Құрал жасаушы Дж. С. Маратт бес футтық ахроматтық телескопты және геодезиялық, тоннельдік және астрономиялық мақсаттарда қолданылатын транзиттік теодолитті көрсетті. Аспрей күміс алтынмен әшекейленген, "Эни" шифрын бейнелейтін әйелдерге арналған киім-кешек жинағын көрсетті. Жаңа Зеландия көрмесінде табиғи ресурстарға, сондай-ақ маорилер жасаған қолөнер бұйымдарына, мысалы, зығырдан тоқылған себеттерге, оюлы ағаш бұйымдарына, балық тұзақтарына, кілемдерге, балық ілгектеріне және қол таяқшаларына баса назар аударылды.

Кіру ақысы

Кристалл сарайына кіру бағасы сапар күніне қарай өзгерді, билет бағасы парламенттік сессия аяқталған сайын төмендеді, ал Лондон дәстүрлі түрде бай адамдардан босады. Бағалар маусымдық билет үшін екі гинеядан (2015 жылы £) (ер адам үшін үш гинея), немесе тек алғашқы екі күнге күніне 1 фунт, содан кейін 22 мамырға дейін күніне бес шиллингке дейін төмендеді. Кейін кіру бағасы күн сайын бір шиллингке (2015 жылы £) дейін төмендетілді, бірақ жұма күндері екі шиллинг алты пенниге, ал сенбі күндері бес шиллингке сақталды. Ашылу күніне екі мың бес жүз билет басылды, барлығы сатылып кетті.

Стереоскопиялық көріністер

1851 жылы өткен Ұлы көрме сувенирлерді өндіруге серпін берді. Көптеген өндірушілер көрмені үш өлшемді көріністе ұсынатын стереоскоп карталарын жасады. Бұл қағаз сувенирлер – литографиялық басылған, қолмен боялған карталар болатын, олар матамен байланыстырылып, оқиғаның үш өлшемді бейнесін құрады. Карталарды алдыңғы жапқыштағы қарау тесіктері арқылы қарағанда Кристалл сарайының кішірейтілген көрінісі көрінетін. Көрмеге келгендер бұл сувенирлерді естелік ретінде сатып алып, көрмеде болған әсерлерін қайта басып көруге мүмкіндік алды.