Тайланд-Камбоджа шекарасындағы тұңғыш көмек операциясы (1982-2001)

Кіріспе

Біріккен Ұлттар Ұйымының Шекаралық көмек операциясы (UNBRO) – донор елдер қаржылаған, Камбоджалық босқындар мен Тайланд-Камбоджа шекарасындағы жылдар бойы соғыстан зардап шеккендерге көмек көрсету мақсатындағы гуманитарлық шара. Ол 1982 жылдан 2001 жылға дейін қызмет етті.

Құру

1979 жылдың қаңтар айында вьетнамдық әскерлер қызыл кхмерлерді биліктен қуғаннан кейін жүздеген мың камбоджалықтар тай-камбоджа шекарасында тамақ және баспана іздеді, бұл халықаралық көмек көрсетуге шақыруға әкелді. Бастапқыда ЮНИСЕФ, ХҚКК, БҰҰ-ның Босқындар Жоғары комиссариаты (БЖЖК) және Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы (ДАБ) құрамына кіретін «Бірлескен миссия» деп аталатын халықаралық агенттіктер консорциумы азық-түлік тарату, денсаулық сақтау, лагерьлер салу және санитариямен айналысып, Тайланд Корольдік үкіметінен айтарлықтай қолдау алды. Бірақ көп ұзамай Са Каэо сияқты лагерьлерде көрсетілген гуманитарлық көмек қызыл кхмерлерге вьетнамдықтардан дерлік жеңіліске ұшырағаннан кейін қайта қалыпқа келуге мүмкіндік беретіні анық болды, нәтижесінде созылған азаматтық соғыс болуы мүмкін еді. Осы себепті және басқа көмек ұйымдарымен туындаған келіспеушіліктерге байланысты ХҚКК, содан кейін ЮНИСЕФ шекарадағы босқындарға көмек көрсету қызметтерін басқарудағы өз рөлін азайтты. БЖЖК тек Хао И Данг және Фанат Нихом сияқты уақытша ұстау орталықтарының тұрғындарымен жұмыс істеді және шекаралық лагерьлерде қызмет көрсетпеді. 1982 жылдың қаңтарында БҰҰБОК Камбоджаға гуманитарлық көмек бағдарламаларын үйлестіру жөніндегі Бас хатшының арнайы өкілінің басшылығымен шекаралық көмек операцияларын үйлестіру үшін құрылды (Арнайы өкіл кеңсесі). Алғашқыда «ДАБ БҰҰБОК» деп аталған оның алғашқы директоры Бангкоктағы БҰҰДБ тұрақты үйлестірушісі Уинстон Р. Праттли болды, ол сонымен қатар ДАБ өкілі де болды. Операцияның басында штаттық қызметкерлері болмағандықтан, ЮНИСЕФ өздерінің Кампучиядағы төтенше жағдайлар бөлімін алты айға несиеге беруге келісті, осылайша БҰҰБОК өз қызметкерлерін жұмысқа тарта алды. БҰҰБОК – БҰҰ Бас Ассамблеясының нақты дағдарысты шешу үшін құрған уақытша агенттік. Оның мандаты болғанмен, жарғысы немесе тәуелсіз басқару кеңесі болған жоқ. Оның дербес бюджеті де болмады; ол донор елдерінің қолдауына сүйенуге тиіс болды, олар Бас Ассамблея арқылы жылына екі рет донорлармен өтетін кездесулерде уәделер жинау арқылы қамтамасыз етілді. БҰҰБОК ақшалай және түрлі көмектерін негізінен АҚШ, Еуропалық комиссия, Жапония, Франция, Ұлыбритания, Австралия және Канададан алды.

In January 1979, following the ouster of the Khmer Rouge from power by invading Vietnamese forces, hundreds of thousands of Cambodians sought food and shelter along the Thai Cambodian border, triggering calls for international relief efforts. Initially a consortium of international agencies known as the "Joint Mission" and consisting of UNICEF, the ICRC, UNHCR, and the WFP took responsibility for food distribution, health care, camp construction and sanitation along with considerable support from the Royal Thai Government. However it soon became clear that humanitarian aid provided at camps such as Sa Kaeo would permit the Khmer Rouge to recover from their near defeat at the hands of the Vietnamese, with a protracted civil war as the likely result. Because of this and ongoing conflicts with other aid agencies, ICRC and then UNICEF reduced their role in the management of refugee relief services on the border. UNHCR worked only with residents of holding centers such as Khao I Dang and Phanat Nikhom and provided no services in the border camps. In January 1982, UNBRO was established to coordinate border relief operations under the direction of the Special Representative of the Secretary General of the United Nations for Coordination of Cambodian Humanitarian Assistance Programs (OSRSG), then headed by Sir Robert Jackson. Known originally as "WFP UNBRO", its first director was the UNDP's Resident Coordinator in Bangkok, Winston R. Prattley, who also served as WFP representative. Because the operation had no staff at the beginning, UNICEF agreed to a six month loan of its Kampuchean Emergency Unit until UNBRO could hire its own people. UNBRO was a temporary agency, created by the UN General Assembly to address a specific crisis. It had a mandate but no charter or independent governing council. Nor did it have an independent budget; it had to rely on the support of donor countries from the General Assembly, solicited through pledges at donor meetings twice a year. UNBRO received its monetary and in kind donations primarily from the United States, the European Commission, Japan, France, the United Kingdom, Australia and Canada.

Бағдарлық қағидалар

UNBRO 1982 жылдың шілдесінде саясат бағыттары туралы ішкі меморандумда баяндалған бес жұмыс принципі негізінде жұмыс істеді. Бұл принциптер 1989 жылғы 2 тамыздағы саясат бағыттары туралы ішкі меморандумда қайта қаралып, жаңартылды. Біріншіден, UNBRO – дін, саясат және ұлтшылдық бағыттарда бейтарап сақталған гуманитарлық операция болды. Бұл UNBRO-ның көмек көрсететін лагерьлерінің тұрғындарына, олардың саяси көзқарастарына қарамастан, тең көмек көрсетуді білдірді. Екіншіден, UNBRO лагерьлерін, шекарадағы жағдайларға қарай, кхмерлер басқаруға тиіс болды. UNBRO бас әкімші және оның орынбасарларынан, Кхмер әйелдер қауымдастығынан, бөлім басшыларынан және түрлі әкімшілік комитеттерден тұратын азаматтық басқаруды мойындады. Үшіншіден, Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының қағидалары лагерь өмірінің барлық салаларында мүмкіндігінше басшылыққа алынуы керек еді. Бұл ешкімді қандай да себеппен UNBRO лагерінен күшпен шығаруға болмайды дегенді білдірді; барлық адамға ой еркіндігі, сөз еркіндігі және білім мен ақпаратқа еркін қол жеткізу кепілдігі берілуі керек; лагерьлер саяси немесе кез келген басқа мәжбүрлеуден бос болуы керек; лагерь тұрғындарының қауіпсіздігі мен әділдігі кхмер полициясы және ішкі сот жүйесімен қамтамасыз етілуі керек. Төртіншіден, UNBRO тек азаматтық тұрғындарға көмек көрсетті. Бұл UNBRO лагерьлерінде кез келген әскери ықпал болмауын және UNBRO лагерьлерінде немесе олар арқылы ешқандай әскери іс-қимылдар жасалмауын күтетін еді. Бесінші принцип UNBRO-ның операциялық тиімділікті де, гуманитарлық принциптерді де сақтауға бірдей міндеттемесіне қатысты.

Қорғау және қауіпсіздік

Қорғау тұжырымы Таиландтағы UNBRO-ның мақсатының орталық бөлігі болды, себебі Камбоджа азаматтарының соғыс салдарынан зардап шегуі осы шекаралық көмек операциясын құруға түрткі болған еді. Шекара лагерьлерінде "физикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкін емес және ол үнемі қауіп төндіреді" екенін мойындағанмен, UNBRO барлық қызметінің бағыты болатын мақсат ретінде қорғаудың кең анықтамасын ұсынды. Бұл кез келген әскери күштен қудалауға, физикалық немесе саяси қысымға, қылмыстық құрбандыққа ұшырауға, қорқытуға және/немесе зорлық-зомбылықпен кек алу қаупіне қарсы қорғауды, сондай-ақ тығыздықтан туындайтын жағымсыз әсерлерден, жұмыссыздықтан, білім алу мүмкіндігінің шектеулі болуынан және т.б. қорғауды қамтыды. UNBRO лагерьлердің ішкі қауіпсіздігін бақылады, бірақ қызыл кхмерлер бақылауында болмаған лагерьлерде ұрлық пен зорлық-зомбылық кеңінен таралған еді. UNBRO шекарадағы қорғауды қамтамасыз ететін түрлі ұйымдардың жұмысын үйлестірді: ICRC соғыс қылмыстары, саяси қылмыстар және адам құқықтарын бұзулармен айналысты, ал кхмер полициясы лагерьлердегі дәстүрлі полиция функцияларын орындады. 1980-1987 жылдар аралығында лагерьдегі қауіпсіздікке Тайланд рейнджерлерінің Task Force 80 деп аталатын арнайы жасағы жауапты болды, алайда бұл жасақ адам құқықтарын осы деңгейде бұзғандықтан таратылып, оның орнына DPPU (Қоныс аударғандарды қорғау бөлімі, 1987 жылы шекара лагерьлерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін арнайы дайындалған жартылай әскери бөлім) құрылды. Оның міндеті лагерь шекарасын күзету және қарақшылардың лагерьке кіруіне жол бермеу болды. UNBRO сонымен қатар қорғау офицерлерінен тұратын шағын топты ұстады, олардың жұмысы лагерьлердегі адам құқықтары ахуалын бақылау, адамдардың қасақана немесе кедейлік, немқұрайлылық немесе "жүйелік қателіктер" салдарынан зардап шегу жағдайларын қадағалау және адамдарды өздерінің құқықтары бұзылған деп санаған жағдайда оларға жүгінуге шақыру болды. UNBRO шекарада ресми түрде жұмыс істейтін БҰҰ және ерікті ұйымдардың қызметкерлері үшін (яғни UNBRO-мен келісім бойынша бағдарламаларда жұмыс істейтіндер үшін) байланыс және қауіпсіздікті үйлестіруге жауапкершілікті мойнына алды.

The concept of protection was central to UNBRO's purpose in Thailand, as it was the victimization by war of Cambodian civilians that motivated the establishment of the border relief operation in the first place. While acknowledging that "physical safety is impossible to ensure and constantly at risk" in the border camps, UNBRO nevertheless outlined a broad definition of protection as a goal toward which all its activities would be oriented. This included protection from persecution by any military source, physical or political coercion, criminal victimization, extortion and/or the threat of violent revenge, as well as protection from the negative effects of severe overcrowding, unemployment, limited educational opportunities, etc. UNBRO oversaw the internal security of the camps, although theft and violence plagued camps that were not under the control of the Khmer Rouge. UNBRO coordinated the different organizations providing protection on the border: ICRC was specifically concerned with war crimes, political crimes, and human rights violations, and the Khmer Police took care of traditional police functions within the camps. Between 1980 and 1987 security in the camps was the responsibility of a special Thai Rangers unit known as Task Force 80, however this unit violated human rights so extensively that it was disbanded and replaced by the DPPU (the Displaced Persons Protection Unit, a specially trained paramilitary unit created in 1987 expressly to provide security for the border camps). It was responsible for protecting camp boundaries and preventing bandits from entering the camps. UNBRO also maintained a small team of Protection Officers, whose job it was to monitor the human rights situation in the camps, follow up cases in which people were victimized either deliberately or through poverty, neglect, or "system failure", and encourage people to come to them when they felt their human rights had been abused. UNBRO assumed responsibility for field communications and security coordination for UN and voluntary agency personnel officially working at the border (i. e. working on programs under agreement with UNBRO).

Білім

1988 жылы Таиланд Корольдік Үкіметімен келісім бойынша UNBRO жаңа, ірі білім беру көмегі бағдарламасын іске қосты. Бұл бағдарлама негізгі білім беру деңгейіне бағытталған және оқу бағдарламаларын әзірлеуге, оқу материалдарын басып шығаруға, бастауыш білім беруге, арнайы білім беруге, ересектердің сауаттылығын арттыруға, мұғалімдерді және оқытушыларды даярлауға, оқу құралдарын ұсынуға, сондай-ақ сыныптарды салуға және жабдықтауға қолдау көрсетті. Бұған қоса, ол осал және қанағаттандырылмаған топтарға бағытталған әлеуметтік қызмет бағдарламаларына қолдау көрсетуді кеңейтті және Камбоджаға қайтарылғаннан кейін пайдалы болатын өмірлік дағдыларды дамытуға бағытталған жаңа бағдарламаларды бастады. Осы бағдарламалардың барлығында саяси мазмұннан аулақ болуға және лагерь тұрғындарының саяси бағытына қарамастан, барлығына теңдей қызмет көрсетуге ұмтылды. Теңдік принципін және еңбек еткеннің есімімен аталуын насихаттады.

Әкімшілік

Ұйым бастапқыда ДБҰ-мен бірге жұмыс істеді. 1988 жылы БҰҰДБ UNBRO басқаруын ДБҰ-дан өз алдына қабылдады. 1991 жылы БҰҰ Бас хатшысы UNBRO-ның әкімшілік агенттігін БҰҰДБ-ның орнына БҰҰ-ның Босқындар Жоғары комиссариаты (БЖК) жүзеге асыруға шешім қабылдады. Таиландтағы БЖК өкілі UNBRO директоры атағын алды, бірақ UNBRO-ның күнделікті жұмысын тек UNBRO ісімен айналысатын UNBRO директорының орынбасары басқарды. UNBRO 2001 жылдың желтоқсан айында таратылды.

Мұра

UNBRO қызметкерлері жиі соғыс аймақтарында қиын және қауіпті жағдайларда гуманитарлық көмек көрсетті. 1983 жылдың басында директор Уинстон Пратли Нью-Йорктегі донорлар үшін жағдайды былай сипаттады: “Кхмер азаматтық әкімшілігі мен басшылығы тез арада әскери немесе жарымәскери басшылыққа берілді, олардың айқын және белсенді қатысуы көптеген ірі елді мекендерді қарулы лагерьлерге айналдырды. Қару-жарақ пен әскери техника ашық көзге түсіп, UNBRO және ерікті ұйымдардың қызметкерлері көмек көрсетуге тырысқанда олардың арасында көрсетіліп тұрды. Осының салдарынан азық-түлік таратуды және медициналық қызметтерді басқару мен ұйымдастыру тиімділігі төмендеп, осал және көбінесе қауіпті болып кетті. UNBRO қызметкерлері зорлық-зомбылыққа ұшырап, тапаншамен қорқытылды. Шабуыл кезінде UNBRO және ерікті ұйымдардың қызметкерлері артиллериялық оқ жаудыру және басқа да әскери әрекеттердің салдарынан жеке қауіпсіздіктеріне қауіп төнді. ”

Сыншылар UNBRO гуманитарлық мақсаттан асып, UNBRO операцияларының аймағында орналасқан босқындар лагерьлерінен Вьетнамға қарсы фракцияларға қолдау көрсету құралы ретінде қызмет етті деп қорытындылады, осылайша Вьетнамның Камбоджаның ішкі саясатына ықпал ету әрекеттерін қиындатты. UNBRO босқындар лагерінің тұрғындарын ұрлықтан және зорлық-зомбылықтан тиісті түрде қорғамағаны үшін де көп сынға ілікті. Біріккен Ұлттар Ұйымының көптеген мүше мемлекеттері мен үкіметтік емес ұйымдар UNBRO-ны тиімді және үнемді түрде 350 000-нан астам камбоджалық азаматтарға қажетті көмек көрсеткен, Қызыл кхмерлердің қатал үкімшілігінде тұрған немесе вьетнамдық күштердің оқ жаудыруына ұшыраған мыңдаған адамның өмірін сақтауда маңызды рөл атқарған БҰҰ-ның үлгілі операциясы деп есептейді. 1994-2001 жылдар аралығында UNBRO Бангкоктағы БҰҰ ұйымдары пайдаланатын қоймаға 252 қорап құжатты жіберді. 1998, 1999 және 2001 жылдары үш рет UNBRO директорының орынбасары осы құжаттарды жоюға рұқсат берді.