Литовский «Sąjūdis»: Күрес және қайта өркендеу қозғалысы
Sąjūdis
Литва тәуелсіздігі үшін күрескен "Sąjūdis" қозғалысы туралы мақала. 1988 ж. құрылған, В. Ландсбергис басқарған бұл ұйым кеңестік Литвада оппозициялық күш болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Саюдис („Қозғалыс“), бастапқыда Литваның реформалық қозғалысы деп аталған, 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында Литваның тәуелсіздігі үшін күреске жетекшілік еткен саяси ұйым. Ол 1988 жылдың 3 маусымында кеңестік Литвадағы алғашқы оппозициялық партия ретінде құрылды және Витаутас Ландсбергис басқарды. Оның мақсаты – Литваның тәуелсіз мемлекеттік мәртебесін қайтару.
Sąjūdis (, "Movement"), initially known as the Reform Movement of Lithuania , is a political organisation which led the struggle for Lithuanian independence in the late 1980s and early 1990s. It was established on 3 June 1988 as the first opposition party in Soviet Lithuania, and was led by Vytautas Landsbergis. Its goal was to seek the return of independent status for Lithuania.
Тарихи негіздер
1980 жылдардың ортасында Литва Коммунистік партиясының басшылығы Горбачевтің «перестройка» және «гласность» саясатын қабылдауға тартынды. 1987 жылы Литва Коммунистік партиясының бірінші хатшысы Петрас Гришкевичустың қайтысынан кейін, орнына тағы бір қатал коммунист, Рингаудас Сонгайла тағайындалды. Дегенмен, Михаил Горбачевтің риторикасымен ынталандырылып, Польшадағы «Солидарность» қозғалысының күшейгенін байқап, сондай-ақ Рим папасы мен АҚШ үкіметінің қолдауымен Балтық тәуелсіздігі үшін күрескендер Рига, Таллин және Вильнюс қалаларында көпшілік демонстрацияларын өткізе бастады.
In the mid 1980s, Lithuania's Communist Party leadership hesitated to embrace Gorbachev's perestroika and glasnost. The death of Petras Griškevičius, first secretary of the Communist Party of Lithuania, in 1987 was merely followed by the appointment of another rigid communist, Ringaudas Songaila. However, encouraged by the rhetoric of Mikhail Gorbachev, noting the strengthening position of Solidarity in Poland and encouraged by the Pope and the U. S. Government, Baltic independence activists began to hold public demonstrations in Riga, Tallinn, and Vilnius.
Құрылу
1988 жылғы 3 маусымда Литва ғылым академиясында өткен кездесуде коммунистік және коммунистік емес зиялылар Горбачевтің гласность, демократияландыру және перестройка бағдарламасын қолдау мақсатында қозғалысты ұйымдастыру үшін «Сәуiдiс» бастамашылық тобын (литва тілінде: Sąjūdžio iniciatyvinė grupė) құрды. Топтың құрамына 35 мүше кірді, олардың көпшілігі суретшілер еді. Топ мүшелерінің 17-сі коммунистік партия мүшелері болды. Оның мақсаты – кейіннен жай ғана «Сәуiдiс» деп белгілі болған «Сәуiдiс» реформалық қозғалысын ұйымдастыру болатын. 1988 жылғы 21 маусымда Совет сарайының жанындағы Совет алаңында «Сәуiдiс» ұйымдастырған алғашқы ірі жиын өтті. Үш күннен кейін Гедиминас алаңында тағы бір жиын болды. Сол жерде Кеңес Одағы Коммунистік партиясының 19-шы жалпыодақтық конференциясына қатысушыларға «Сәуiдiс» мақсаттары туралы хабарланды. Шілде айында делегаттар оралғанда, шамамен 100 000 адам оларды Вингiс паркінде күтіп алды. Тағы бір ірі шара 1988 жылғы 23 тамызда өтті, онда шамамен 250 000 адам Молотов-Риббентроп келісімі мен оның құпия хаттамасына қарсы наразылық білдірді. 1988 жылғы 19 маусымда «Сәуiдiс жаңалықтары» (литва тілінде: Sąjūdžio žinios) саммиздат газетінің бірінші саны жарық көрді. Қыркүйек айында «Сәуiдiс» «Атгимимас» (ағылшын тілінде: қайта өркендеу) атты заңды газет шығарды. Барлығы «Сәуiдiс» қолдауына шамамен 150 түрлі газет басылды. «Атгимимас» газетінің алғашқы санында айтылғандай, «Сәуiдiс» интеллектуалдық қауым тарапынан ұлттық оянуды бастау мақсатымен реформалық бастама ретінде қарастырылды. 1988 жылғы қазан айында «Сәуiдiс» Вильнюсте құрылтай конференциясын өткізді. Ол 35 мүшеден тұратын кеңес сайлады. Кеңестің көп бөлігі бастамашылық топтың мүшелері еді. Музыкатану профессоры, коммунистік партия мүшесі емес Витаутас Ландсбергис кеңес төрағасы болып сайланды.
At a meeting at the Lithuanian Academy of Sciences on 3 June 1988, communist and non communist intellectuals formed Sąjūdis Initiative Group (Lithuanian: Sąjūdžio iniciatyvinė grupė) to organise a movement to support Gorbachev's program of glasnost, democratisation, and perestroika. The group composed of 35 members, mostly artists. 17 of the group members were also communist party members. Its goal was to organise the Sąjūdis Reform Movement, which became known subsequently simply as Sąjūdis. On 21 June 1988, the first massive gathering organised by Sąjūdis took place at Soviet Square near Soviet Palace. Three days later gathering took place in Gediminas' Square. There delegates to the 19th All Union Conference of the Communist Party of the Soviet Union were instructed about Sąjūdis goals. About 100,000 people in Vingis Park greeted the delegates when they came back in July. Another massive event took place on 23 August 1988, when about 250,000 people gathered to protest against the Molotov–Ribbentrop pact and its secret protocol. On 19 June 1988, the first issue of samizdat newspaper "Sąjūdis News" (Lithuanian: Sąjūdžio žinios) was published. In September Sąjūdis published a legal newspaper, "Atgimimas" (English: rebirth). In total about 150 different newspapers were printed supporting Sąjūdis. As stated in the first issues “Atgimimas”, Sąjūdis was perceived as the reformist initiative by the intellectual authorities with a goal to start the national awakening. In October 1988, Sąjūdis held its founding conference in Vilnius. It elected 35 member council. Most its members were members of the initiative group. Vytautas Landsbergis, a professor of musicology, who was not a member of the communist party, became the council's chairman.
Іс-шаралар
Бұл қозғалыс Горбачевтің саясатын қолдады, бірақ сонымен бірге литва тілін ресми тіл ретінде қайта орнату сияқты литва ұлттық мәселелерін де ілгерілетуге тырысты. Оның талаптарына Сталиндік жылдар туралы шындықты ашу, қоршаған ортаны қорғау, Игналина атом электр стансасындағы үшінші ядролық реактордың құрылысын тоқтату және 1939 жылы қол қойылған нацистік-кеңестік үнсіздік шартының құпия хаттамаларын жариялау кірді. Sąjūdis өз мақсаттарына жету үшін жаппай митингтер ұйымдастырды. Алғашқыда Коммунистік партия басшылары осы митингтерден қашып жүрді, бірақ 1988 жылдың ортасына қарай олардың қатысуы саяси қажеттілікке айналды. 1988 жылдың 24 маусымында өткен Sąjūdis митингіне партияның өнеркәсіптік істер жөніндегі хатшысы Алгирдас Бразаускас қатысты. 1988 жылдың қазан айында Бразаускас Коммунистік партияның бірінші хатшысы болып тағайындалды, ол Сонгайланың орнына келді. Коммунистік басшылар Sąjūdis-ке қарсы қатаң шаралар қолданумен қорқытты, бірақ жаппай наразылықтарға тап болғаннан кейін бас тартысты. Sąjūdis кандидаттары жаңа құрылған Кеңес заң шығару органы – Халық депутаттары съезіне сайлауда сәтті өтті. Олардың кандидаттары қатысқан 40 округтің 36-сында жеңіске жетті. 1989 жылдың ақпан айында Sąjūdis Литваның Кеңес Одағымен күштеп аннексияланғанын және қозғалыстың басты мақсаты Литваның тәуелсіздігін қайта орнату екенін мәлімдеді. Литваның егемендігі 1989 жылдың мамыр айында жарияланды, ал Литваның Кеңес Одағына қосылуы заңсыз деп танылды. 1989 жылдың 23 тамызында, нацистік-кеңестік Молотов-Риббентроп пактісіне 50 жыл толуына орай, Таллиннен Вильнюске дейінгі 600 километрлік, екі миллионнан астам адамнан тұратын тізбек Балтық елдерінің ұмтылыстарына халықаралық назар аударды. Бұл демонстрация және үш елдің үйлестірілген әрекеттері Балтық жолы деп аталды. Митингтен кейін бірнеше күн өткен соң, федералды Жоғарғы Кеңес Балтық республикаларының күштеп қосылуын мойындады. Желтоқсан айында Литва Коммунистік партиясы Кеңес Одағы Коммунистік партиясынан бөлініп, билікке монополияны басып тастауға келісті. 1990 жылдың ақпан айында Sąjūdis өкілдері (немесе қозғалыс қолдаған кандидаттар) Литва КСР Жоғарғы Кеңесінде абсолютті көпшілік (141 орынның 101-і) ұтып алды. Витаутас Ландсбергис Жоғарғы Кеңестің төрағасы болып сайланды. Бұл 1990 жылдың 11 наурызында Литваның тәуелсіздігін қайта орнату туралы декларацияға әкелді, ал Ландсбергис қайта орнатылған Литваның бірінші президенті болды.
The movement supported Gorbachev's policies, but at the same time promoted Lithuanian national issues such as restoration of the Lithuanian language as the official language. Its demands included the revelation of truth about the Stalinist years, protection of the environment, the halt to construction on a third nuclear reactor at the Ignalina nuclear power plant, and disclosure of the secret protocols of the Nazi Soviet Non aggression Pact, signed in 1939. Sąjūdis used mass meetings to advance its goals. At first, Communist Party leaders shunned these meetings, but by mid 1988 their participation became a political necessity. A Sąjūdis rally on 24 June 1988, was attended by Algirdas Brazauskas, then party secretary for industrial affairs. In October 1988, Brazauskas was appointed first secretary of the communist party to replace Songaila. Communist leaders threatened to crack down on Sąjūdis, but backed down in the face of mass protests. Sąjūdis candidates fared well in elections to the Congress of People's Deputies, the newly created Soviet legislative body. Their candidates won in 36 of the 40 districts in which they ran. In February 1989 Sąjūdis declared that Lithuania had been forcibly annexed by the Soviet Union and that the group's ultimate goal was the restoration of Lithuanian independence. Lithuanian sovereignty was proclaimed in May 1989, and Lithuania's incorporation into the Soviet Union was declared illegal. On 23 August 1989, the 50th anniversary of the signing of the Nazi–Soviet Molotov–Ribbentrop Pact, a 600 kilometre, two million strong human chain reaching from Tallinn to Vilnius focused international attention on the aspirations of the Baltic nations. This demonstration and the coordinated efforts of the three nations became known as the Baltic Way. Days after the rally, the federal Supreme Soviet soon made public its admission of the forced accession of the Baltic republics. In December the Communist Party of Lithuania seceded from the Communist Party of the Soviet Union and agreed to give up its monopoly on power. In February 1990 Sąjūdis representatives (or candidates that were supported by the movement) won an absolute majority (101 seats out of 141) in the Supreme Council of the Lithuanian SSR. Vytautas Landsbergis was elected chairman of the Supreme Council. This led to the declaration of the restoration of independence on 11 March 1990, with Landsbergis becoming the first President of a restored Lithuania.
Тәуелсіздік алғаннан кейін
Бүгінде Sąjūdis Литвада әлі де белсенді, бірақ ол өзінің барлық ықпалын жоғалтты. Тәуелсіздік алғаннан кейін реформалық коммунистер мен Вильнюс либералды зиялылары Саюдистен шамамен бір айдан кейін шығып кетті. Бұл оқиғаның бір себебі – ұлтшылдық риториканың күшеюі болды. Кейбір мүшелері жаңа Тәуелсіздік партиясын құрды, ал либералды көзқарастағы мүшелері Литваның Либералдық Одағын құруға көмектесті. Нәтижесінде, негізін қалаушысы В. Ландсбергис басқарған қозғалысқа көбінесе Каунас фракциясының мүшелері кірді, олар «жергілікті халықты екі анық топқа – «патриоттарға» және «коммунистерге»» бөлуге бейімділік танытты. Саюдистің танымалдылығы төмендеді, себебі ол әртүрлі саяси нанымдары бар адамдар арасында бірлік сақтай алмады және экономикалық дағдарысты басқаруда тиімді болмады. Сонымен қатар, Саюдис Литваның ауылдық аймақтарындағы қолдауын жоғалтты, өйткені ол ауыл шаруашылығы және жер реформаларын ұсынды, бірақ бұл реформалар көптеген колхоз қызметкерлері мен жұмысшыларының пікірін ескермей, олардың мүдделеріне қарсы болды. Саюдис Каунас және Паневежисте қолдауын сақтап қалды. 1992 жылдың соңында Саюдис және бірнеше шағын партиялар мен қозғалыстар «Демократиялық Литва үшін» сайлау коалициясын құрды. 1992 жылғы Сейма сайлауында Демократиялық Еңбек партиясы (ДЛП; бұрынғы Литва Коммунистік партиясы) жеңіске жетті. Ландсбергис сияқты көптеген адамдар қазіргі Литвадағы ең ірі оңшыл партия – Отан Одағының ядросын құрады.
Today, Sąjūdis is still active in Lithuania, but it has lost almost all its influence. With independence gained, reform communists and Vilnius liberal intellectuals left Sąjūdis about a month later. One of the reasons of this event, was a growing nationalist rhetoric. Some members formed the new Independence Party while liberal leaning members helped to found the Liberal Union of Lithuania. As a result, the movement, still led by its founder V. Landsbergis, mostly included members from the Kaunas faction, who were inclined to "differentiate the local population into two clear groups, 'patriots' and 'communists'". The popularity of Sąjūdis waned as it failed to maintain unity among people with different political beliefs and was ineffective in handling the economic crisis. Moreover, Sąjūdis lost major support from the rural regions of Lithuania as they proposed agricultural and land reforms without the input and against the interests of most kolkhoz employees and workers. Sąjūdis retained support in Kaunas and Panevėžys. In late summer of 1992, Sąjūdis and several minor parties and movements formed an electoral coalition, "For democratic Lithuania". The Democratic Labour Party (DLP; the former Communist Party of Lithuania) was victorious in the Seimas elections of 1992. Many of the group, including Landsbergis, formed the core of the Homeland Union, now the largest centre right party in Lithuania.