Кіріспе

Саюдис („Қозғалыс“), бастапқыда Литваның реформалық қозғалысы деп аталған, 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында Литваның тәуелсіздігі үшін күреске жетекшілік еткен саяси ұйым. Ол 1988 жылдың 3 маусымында кеңестік Литвадағы алғашқы оппозициялық партия ретінде құрылды және Витаутас Ландсбергис басқарды. Оның мақсаты – Литваның тәуелсіз мемлекеттік мәртебесін қайтару.

Тарихи негіздер

1980 жылдардың ортасында Литва Коммунистік партиясының басшылығы Горбачевтің «перестройка» және «гласность» саясатын қабылдауға тартынды. 1987 жылы Литва Коммунистік партиясының бірінші хатшысы Петрас Гришкевичустың қайтысынан кейін, орнына тағы бір қатал коммунист, Рингаудас Сонгайла тағайындалды. Дегенмен, Михаил Горбачевтің риторикасымен ынталандырылып, Польшадағы «Солидарность» қозғалысының күшейгенін байқап, сондай-ақ Рим папасы мен АҚШ үкіметінің қолдауымен Балтық тәуелсіздігі үшін күрескендер Рига, Таллин және Вильнюс қалаларында көпшілік демонстрацияларын өткізе бастады.

Құрылу

1988 жылғы 3 маусымда Литва ғылым академиясында өткен кездесуде коммунистік және коммунистік емес зиялылар Горбачевтің гласность, демократияландыру және перестройка бағдарламасын қолдау мақсатында қозғалысты ұйымдастыру үшін «Сәуiдiс» бастамашылық тобын (литва тілінде: Sąjūdžio iniciatyvinė grupė) құрды. Топтың құрамына 35 мүше кірді, олардың көпшілігі суретшілер еді. Топ мүшелерінің 17-сі коммунистік партия мүшелері болды. Оның мақсаты – кейіннен жай ғана «Сәуiдiс» деп белгілі болған «Сәуiдiс» реформалық қозғалысын ұйымдастыру болатын. 1988 жылғы 21 маусымда Совет сарайының жанындағы Совет алаңында «Сәуiдiс» ұйымдастырған алғашқы ірі жиын өтті. Үш күннен кейін Гедиминас алаңында тағы бір жиын болды. Сол жерде Кеңес Одағы Коммунистік партиясының 19-шы жалпыодақтық конференциясына қатысушыларға «Сәуiдiс» мақсаттары туралы хабарланды. Шілде айында делегаттар оралғанда, шамамен 100 000 адам оларды Вингiс паркінде күтіп алды. Тағы бір ірі шара 1988 жылғы 23 тамызда өтті, онда шамамен 250 000 адам Молотов-Риббентроп келісімі мен оның құпия хаттамасына қарсы наразылық білдірді. 1988 жылғы 19 маусымда «Сәуiдiс жаңалықтары» (литва тілінде: Sąjūdžio žinios) саммиздат газетінің бірінші саны жарық көрді. Қыркүйек айында «Сәуiдiс» «Атгимимас» (ағылшын тілінде: қайта өркендеу) атты заңды газет шығарды. Барлығы «Сәуiдiс» қолдауына шамамен 150 түрлі газет басылды. «Атгимимас» газетінің алғашқы санында айтылғандай, «Сәуiдiс» интеллектуалдық қауым тарапынан ұлттық оянуды бастау мақсатымен реформалық бастама ретінде қарастырылды. 1988 жылғы қазан айында «Сәуiдiс» Вильнюсте құрылтай конференциясын өткізді. Ол 35 мүшеден тұратын кеңес сайлады. Кеңестің көп бөлігі бастамашылық топтың мүшелері еді. Музыкатану профессоры, коммунистік партия мүшесі емес Витаутас Ландсбергис кеңес төрағасы болып сайланды.

Іс-шаралар

Бұл қозғалыс Горбачевтің саясатын қолдады, бірақ сонымен бірге литва тілін ресми тіл ретінде қайта орнату сияқты литва ұлттық мәселелерін де ілгерілетуге тырысты. Оның талаптарына Сталиндік жылдар туралы шындықты ашу, қоршаған ортаны қорғау, Игналина атом электр стансасындағы үшінші ядролық реактордың құрылысын тоқтату және 1939 жылы қол қойылған нацистік-кеңестік үнсіздік шартының құпия хаттамаларын жариялау кірді. Sąjūdis өз мақсаттарына жету үшін жаппай митингтер ұйымдастырды. Алғашқыда Коммунистік партия басшылары осы митингтерден қашып жүрді, бірақ 1988 жылдың ортасына қарай олардың қатысуы саяси қажеттілікке айналды. 1988 жылдың 24 маусымында өткен Sąjūdis митингіне партияның өнеркәсіптік істер жөніндегі хатшысы Алгирдас Бразаускас қатысты. 1988 жылдың қазан айында Бразаускас Коммунистік партияның бірінші хатшысы болып тағайындалды, ол Сонгайланың орнына келді. Коммунистік басшылар Sąjūdis-ке қарсы қатаң шаралар қолданумен қорқытты, бірақ жаппай наразылықтарға тап болғаннан кейін бас тартысты. Sąjūdis кандидаттары жаңа құрылған Кеңес заң шығару органы – Халық депутаттары съезіне сайлауда сәтті өтті. Олардың кандидаттары қатысқан 40 округтің 36-сында жеңіске жетті. 1989 жылдың ақпан айында Sąjūdis Литваның Кеңес Одағымен күштеп аннексияланғанын және қозғалыстың басты мақсаты Литваның тәуелсіздігін қайта орнату екенін мәлімдеді. Литваның егемендігі 1989 жылдың мамыр айында жарияланды, ал Литваның Кеңес Одағына қосылуы заңсыз деп танылды. 1989 жылдың 23 тамызында, нацистік-кеңестік Молотов-Риббентроп пактісіне 50 жыл толуына орай, Таллиннен Вильнюске дейінгі 600 километрлік, екі миллионнан астам адамнан тұратын тізбек Балтық елдерінің ұмтылыстарына халықаралық назар аударды. Бұл демонстрация және үш елдің үйлестірілген әрекеттері Балтық жолы деп аталды. Митингтен кейін бірнеше күн өткен соң, федералды Жоғарғы Кеңес Балтық республикаларының күштеп қосылуын мойындады. Желтоқсан айында Литва Коммунистік партиясы Кеңес Одағы Коммунистік партиясынан бөлініп, билікке монополияны басып тастауға келісті. 1990 жылдың ақпан айында Sąjūdis өкілдері (немесе қозғалыс қолдаған кандидаттар) Литва КСР Жоғарғы Кеңесінде абсолютті көпшілік (141 орынның 101-і) ұтып алды. Витаутас Ландсбергис Жоғарғы Кеңестің төрағасы болып сайланды. Бұл 1990 жылдың 11 наурызында Литваның тәуелсіздігін қайта орнату туралы декларацияға әкелді, ал Ландсбергис қайта орнатылған Литваның бірінші президенті болды.

Тәуелсіздік алғаннан кейін

Бүгінде Sąjūdis Литвада әлі де белсенді, бірақ ол өзінің барлық ықпалын жоғалтты. Тәуелсіздік алғаннан кейін реформалық коммунистер мен Вильнюс либералды зиялылары Саюдистен шамамен бір айдан кейін шығып кетті. Бұл оқиғаның бір себебі – ұлтшылдық риториканың күшеюі болды. Кейбір мүшелері жаңа Тәуелсіздік партиясын құрды, ал либералды көзқарастағы мүшелері Литваның Либералдық Одағын құруға көмектесті. Нәтижесінде, негізін қалаушысы В. Ландсбергис басқарған қозғалысқа көбінесе Каунас фракциясының мүшелері кірді, олар «жергілікті халықты екі анық топқа – «патриоттарға» және «коммунистерге»» бөлуге бейімділік танытты. Саюдистің танымалдылығы төмендеді, себебі ол әртүрлі саяси нанымдары бар адамдар арасында бірлік сақтай алмады және экономикалық дағдарысты басқаруда тиімді болмады. Сонымен қатар, Саюдис Литваның ауылдық аймақтарындағы қолдауын жоғалтты, өйткені ол ауыл шаруашылығы және жер реформаларын ұсынды, бірақ бұл реформалар көптеген колхоз қызметкерлері мен жұмысшыларының пікірін ескермей, олардың мүдделеріне қарсы болды. Саюдис Каунас және Паневежисте қолдауын сақтап қалды. 1992 жылдың соңында Саюдис және бірнеше шағын партиялар мен қозғалыстар «Демократиялық Литва үшін» сайлау коалициясын құрды. 1992 жылғы Сейма сайлауында Демократиялық Еңбек партиясы (ДЛП; бұрынғы Литва Коммунистік партиясы) жеңіске жетті. Ландсбергис сияқты көптеген адамдар қазіргі Литвадағы ең ірі оңшыл партия – Отан Одағының ядросын құрады.