Армяндық обряд – Армян апостол және Католик шіркеулерінде қолданылатын діни ғұрып. 5 ғасырда реформалар жасалып, қазіргі түрі Византия және Латын элементтерін қамтиды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Христиандық литургиялық рәсім
Christian liturgical rite
Армяндық рәсім – Армян Апостолдық және Армян Католик шіркеулері қолданатын литургиялық рәсім. Арменияның католикосы Исаак, 5-ші ғасырда Месроп Маштоцтың көмегімен Арменияны грек және сириялық әріптестерінен ерекшелендіретін бірқатар реформалар бастады. Бұл реформалардың ішінде Библияның қайта аударылуы және литургияның жаңартылуы болды. Крест жорықтары кезінде және одан кейін Латын шіркеуінің миссионерлік қызметі литургиялық нормаларға әсер етіп, кейбір армяндарды Католик шіркеуіне қосылуға ынталандырды. Қазіргі Армяндық рәсімде Византиялық рәсім мен Латын литургиялық рәсімдерінен алынған элементтер мен қосымшалар бар, ал Евхаристия тойлауы Әйгілі Василийдің литургиясын еске түсіреді.
The Armenian Rite is a liturgical rite used by both the Armenian Apostolic and the Armenian Catholic churches. Isaac of Armenia, the Catholicos of All Armenians, initiated a series of reforms with help from Mesrop Mashtots in the 5th century that distinguished Armenia from its Greek and Syriac counterparts. These reforms included a retranslation of the Bible and a revised liturgy. During the Crusades and afterwards, missionary activity by the Latin Church influenced liturgical norms and induced some Armenians to join the Catholic Church. The modern Armenian Rite features elements and interpolations from the Byzantine Rite and Latin liturgical rites, with the celebration of the Eucharist emulating the Liturgy of Saint Basil.
Тарих
Армениядағы христиан дінін алғаш рет 2-ші ғасырда римдік тарихшы Тертуллиан атап көрсетті. Ежелгі грек деректеріндегі апокрифтік мәлімдемеге сәйкес, елшілер Таддей мен Варфоломей 1-ші ғасырда Арменияға христиан дінін әкелген. Ерте грек және сириялық христиан миссионерлері Каппадокиядағы Кесариядағы христиандық орталықтан тыс армяндарға жақсы хабарды жеткізді. Кейін Григорий Мұнаралық Армениядағы миссионерлік қызметті бастады, оның ішінде Тиридат III патшаны христиан дініне өткізді. 4-ші ғасырдың басында Григорий Армения христиандығын Кесария епископына бағындырды. Кесарияға бағыну армян христиандарын Антиохия патриархының билігіне қосты. 4-ші ғасырда армяндардың автономия деңгейі туралы пікірталас болды, ал Кесариялық Василий осы мәселеге қарсылық білдірді. Осы кезеңде Арменияның Кесариядан формалды түрде бөлініп шыққанына ешқандай дәлел жоқ. Василий Армения христиандығына елеулі әсер етті, монахтық, әсіресе кенобиттік монахтық дамыды. 5-ші ғасыр Арменияда және ондағы христиандық иерархияда маңызды өзгерістерге толы болды. Месроп Маштоц шамамен 405 жылы армян әліпбиін ойлап тапқаннан кейін, Киелі кітап, Құдай қызметі және басқа да мәтіндер грек тілінен «Киелі аудармашылар» деп белгілі болған топпен аударылды. Месроп пен Армениялық Исаак, кейін Католикос болған, Василий монахтарының үлгісімен монахтардың рөлін одан әрі кеңейтті. 11-шы мен 14-шы ғасырлар аралығында армян қызметінде латын тілінде оқыту кеңінен тарады. 1045 жылы Багратуни әулетінің құлауынан кейін Армениядан қашқандар Киликия мен Каппадокия аймақтарында жаңа мемлекет құрды. Армян христиандары 12-ші ғасырда Киликияда Армян кафедрасы құрылғаннан кейін латын крестшілерімен байланыс жасады. Тарихи деректер бойынша, Армениялық қызметте кем дегенде он анафора қолданылған, сондай-ақ Ұлы сыйлықтар қызметі де болған. Қазіргі уақытта тек бір анафора – Патараг қолданыста, бұл Шығыс христиандық қызметтерінде сирек кездесетін жағдай. Базилиан анафорасының ерте нұсқасы тарихи жазбаларда армян тілінде сақталған, онда ол Григорий Мұнаралықтан келген деп сипатталған. Бұл және басқа анафоралар Арменияда 5-ші ғасырда Католикос Иоанн Мандакуни аударған бірнеше анафоралардың бірі – Александриялық Афанасийге жатқызылған Каппадокиялық грек анафорасымен алмастырылды. 10-шы ғасырдың ортасына қарай Мандакуни аударған анафора ғана қолданыста болды деген болжам бар. Анафораның Афанасийге жатқызылуы 1314 жылғы Лион кодексінде Армениялық Құдай қызметінің мәтінінің «Missale Sancti Athanasii» деп аталуын түсіндіруге болады. Армениялықтардың Құдай қызметінің ретіне бастапқыда сириялық және Каппадокиялық христиандар, содан кейін (б.з. 5-ші ғасырынан бастап) Иерусалимдіктер, содан кейін Византиялық қызметі (шамамен 10-шы ғасырдан бастап) және кейінірек латын қызметтік рәсімдері әсер етті. Армениялықтар шарапқа су қоспайтын жалғыз діни дәстүрді ұстанады. Армениялық қызметте Евхаристия үшін ашытқысыз нан қолданылады, бұл олардың тарихи дәстүрінің бір бөлігі.
Christianity in Armenia was first attested to by Roman historian Tertullian during the 2nd century AD. An apocryphal claim within an ancient Greek source claims that the apostles Thaddeus and Bartholomew introduced Christianity to Armenia in the 1st century AD. Early Greek and Syriac Christian missionaries evangelized Armenians out of the Christian nexus at Caesarea in Cappadocia. Later, Gregory the Illuminator launched a program of evangelization in Armenia that included the conversion of the king, Tiridates III. Gregory subordinated Armenian Christianity under the see of Caesarea in the early 4th century. The subordination to Caesarea placed Armenian Christians under the authority of the Patriarch of Antioch. During the 4th century, there were debates regarding the level autonomy that the Armenians enjoyed, with Basil of Caesarea protesting these challenges. There is no evidence that Armenia ever formally broke from Caesarea during this period. Basil significantly influenced Armenian Christianity, with monasticism–particularly cenobitic monasticism–enjoying growth. The 5th century was one of significant upheaval in Armenia and the Christian hierarchy there. After Mesrop Mashtots invented the Armenian alphabet around 405, the Bible, Divine Liturgy, and other texts were soon translated from the Greek by a group known as the Holy Translator Doctors. Both Mesrop and Isaac of Armenia, a later Catholicos, further expanded the role of monastics following the Basilian monks. The period between the 11th and 14th centuries saw liturgical latinisation of the Armenian Rite. Following the Bagratuni dynasty's collapse in 1045, fleeing Armenians established a new kingdom around Cilicia and Cappadocia. Armenian Christians began interacting with Latin Crusaders after the establishment of the Armenian see at Cilicia in the 12th century. Historically, there were at least ten anaphora used within the Armenian Rite, as well as a Liturgy of the Presanctified Gifts. Presently, only one anaphora–the Patarag–remains in use, a rarity among Eastern Christian liturgies. An early recension of the Basilian anaphora from the survives in the historical record in an Armenian text, where it is described as coming from Gregory the Illuminator. This and other anaphoras were replaced in Armenian usage by a Cappadocian Greek anaphora attributed to Athanasius of Alexandria, among several translated by Catholicos John Mandakuni in the 5th century. By the mid 10th century, it is likely that Mandakuni's translated anaphora was the sole anaphora in use. The anaphora's attribution to Athanasius might explain why a 1314 Lyonese codex containing the Armenian Divine Liturgy is entitled the Missale Sancti Athanasii. The order of the Armenian celebration of the Divine Liturgy of the Eucharist is initially influenced by the Syriac and Cappadocian Christians, then (from the 5th century AD onwards) by Jerusalemites, then by the Byzantine Rite (from circa the 10th century) and later by the Latin liturgical rites. The Armenians are the only liturgical tradition using wine without added water. The Armenian Rite uses the unleavened bread for the Eucharist, part of their historic tradition.
Басқа рәсімдер
Наректік Григорийдің 10 ғасырда жазған "Көңілі толы зарлы кітабында" армян христиандары ауруларды емдей алады деп сенетін дұғалар бар. Бұл дұғалар "мәзбүр ету" арқылы оқылады және науқастардың үстінен кешіріледі. Өлгендерді еске алу үшін матах (мадах) деп аталатын мал құрбандығы жасалады. Ырысқтанған және құрбандыққа шалынған малдың еті, оны ұсынған отбасымен және басқалармен бөліседі, бұл христиандыққа дейінгі құрбандықтарды еске түсіреді. Осы практика жалғасып жатқанмен, шіркеу басшылары матахқа қарсы тұрады. Армян Апостольдық Шіркеуінің Католикосы әр жеті жыл сайын мирон майын баталайды. Мирон дайындау процесі баталаудан 40 күн бұрын басталады, ол таза зейтүн майын 40-тан астам гүл, шөп және дәмдеуіштермен араластырудан басталады. Қоспа қазанға салынып, екі күн қайнатылады, ал қайнау кезінде күйіп кетпеуі үшін оны арастырып тұрады. Кейін май сүзіліп, бұрын баталанған хризма және қосымша гүлдер қосылады. Баталау рәсімі төрт сағатқа созылып, әлемнің түкпір-түкпірінен келіп паломниктікке жиналғандарды тартады, осы рәсім кезінде "Көңілі толы зарлы кітабының" бөлімдері оқылады. Мирон баталанғаннан кейін, Армян Апостольдық епископтарына Католикоспен бірлік символы ретінде таратылады. Ол крещение және мирон жағу рәсімдерінде, сондай-ақ Католикостарды, дін қызметкерлерін, шіркеулерді, алтарьларды және барлық литургиялық заттарды баталау үшін қолданылады. Жаңа шіркеу құрылысы басталғанда, шіркеудің негізін құрайтын тас айқыштар сумен және шараппен жуылып, содан кейін миронмен майланады. Бұл элементтер ақ матаға оралып, негізге салынады. Шіркеу қасиетті орынға арналғаннан кейін, негізгі алтарь тасы (вемкар) және он екі қабырға айқышы миронмен баталанады. Армян діни рәсімдерінде Армян Апостольдық және Армян Католиктерінің екеуі де латын тіліндегі сөздерді жиі қолданады. Екеуінің ортақ қасиеттеріне бата беру, мойындау, киелі су, Крест жолы және розарий жатады. 1911 жылы Римде өткен Армян Католиктерінің синодында осы латын тіліндегі қосымшалар литургияның бөлігі екендігі және армян формаларына сәйкес келуі керек екендігі атап өтілді.
A 10th century text by Gregory of Narek, The Book of Lamentations, contains prayers that Armenian Christians believe can cure disease. These prayers are "psalmodized" and read over the sick. In commemoration of the dead, a form of animal sacrifice known as matagh (madagh) is practiced. The meat of a blessed and sacrificed animal is divided between the family that offered it and others, imitating pre Christian sacrifices. Despite its continued practice, ecclesiastical authorities oppose matagh. Myron, a form of chrism oil, is blessed by the Catholicos of All Armenians of the Armenian Apostolic Church every seven years. The process of producing myron begins 40 days prior to being blessed, starting as pure olive oil mixed with more than 40 flowers, herbs, and spices. Once sealed in a cauldron, the mixture is boiled for two days and with attendants stirring to prevent burning. Afterwards, the oil is strained and previously blessed chrism and additional flowers are added. During the blessing rite, which can run four hours and draws pilgrims from around the world, portions of The Book of Lamentations are recited. Once the myron is blessed, it is distributed to Armenian Apostolic bishops as a symbol of communion with the Catholicos. It is used in baptism and chrismation and to bless catholicoi, clergy, churches, altars, and all liturgical objects. When the construction of a new church is begun, the stone crosses that will be the church's foundation are washed with water and wine before being consecrated with myron. These elements are then wrapped in a white cloth and laid in the foundation. Both the primary altar stone (vemkar) and twelve wall crosses are blessed with myron once the church is consecrated. Latinizations are common in both the Armenian Apostolic and Armenian Catholic usage of the Armenian Rite. Among those shared by both groups are the adoption of benediction, confessionals, holy water, the Stations of the Cross, and the rosary. The 1911 Armenian Catholic synod in Rome emphasized that these Latin interpolations were part of the liturgy and should be conformed to Armenian forms.
Киім-кешек
Литургия кезінде дін қызметкерлері мен епископтар шапик немесе шапиг деп аталатын альба тәрізді киімді және капотсыз шапшаға ұқсас шапшаңның астында кеуделік шұлық (порура) киеді. Армян католиктері кейде шапикті альбпен ауыстырады. Вакас (сондай-ақ варка, вага) деп аталатын амице жоғары жағаны құрайды және оны готи белбеуімен және хазпан (немесе пазпан) қолдың алдыңғы жағындағы манипуляторлармен бірге киеді. Вакастарда көбінесе қалыптау металл өңдеуі қолданылады. Католик емес армян дін қызметкерлері арасында вакас иыққа жабылатын шапанға ұқсас деп саналады. Диакондар кең жеңді, түрлі түсті, белбеусіз шапик киеді және иығынан ора (уара) киеді. Армян тәртібінде литургиялық түстер кең таралмаған, бірақ жерлеу рәсімінде қара түс киюге болады. Соңғы кезде диакондар мен кішігірім ордендердің мүшелері вакас орнына кресттермен кестеленген плащтар кие бастады, бірақ бұл әдет ережеге қайшы келді. Алты диаконмен бірге литургия өткізгенде протодиакон тәж киеді. Вардапет (соның ішінде «дәрігер» немесе «ұстаз» деген мағынаны білдіретін вартапет) атағы бар дін қызметкерлері Һаронның таяғына ұқсас, Т пішіндес және жылан басы бар таяқ ұстауы мүмкін. Бұл таяқ вартапеттің уағыз айтуға құқығы бар екенін көрсетеді. Литургиядан тыс уақытта вартапеттер мен епископтар қара сотуна киеді. Осы киіммен бірге қара, үшкір бас киім киіледі, бірақ евхаристиялық литургия кезінде емес. Үйленген дін қызметкерлері, дердер деп аталатындар, көк сотуна, қара мантия (верарку) және көк тюрбан киеді. Шеру кезінде Армян Апостолдық иерархы архиепископтың айқыш, крейсер және вартапет таяғын алып жүретін дін қызметкерлерінің соңынан жүреді. Одан кейін келе жатқан иерарх өзінің епархиясының геральдикалық белгілері бар таяқ ұстайды.
During liturgies, priests and bishops each wear an alb like vestment known as a shapik or shapig and a pectoral stole (porurar) under a chasuble resembling a hoodless cope (shurtshar). Armenian Catholics sometimes replace the shapik with an alb. A amice known as a vakas (also varkas and vagas) forms a high collar and is worn over the cope alongside a goti girdle and hazpan (also pazpan) forearm maniples. The vakas often features repoussé metalwork. Among non Catholic Armenian clergy, the vakas is considered more analogous with the humeral veil. Deacons wear colored, wide sleeved shapiks without girdles and a stole (urar) from the shoulders. Liturgical colors are not a feature of the Armenian Rite, though black may be worn at funerals. More latterly, deacons and members of the minor orders began wearing capes embroidered with crosses in the place of the vakas, though this custom was against regulations. The crown is worn by the protodeacon when a bishop celebrates a liturgy with six deacons. Celibate clergy with the title of vardapet (also vartapet, meaning "doctor" or "teacher") may carry a staff similar to Aaron's rod with a T shape and snake heads. The staff indicates that a vartapet has the authority to preach. During times outside liturgies, vartapets and bishops wear black cassocks. A black, pointed piece of headwear is worn with this cassock during recitation of the daily offices but not during eucharistic liturgies. Married priests, known as derders, wear a blue cassock, black mantle (verarkou), and blue turban as their standard habit. During processions, an Armenian Apostolic hierarch follows clergy who carry the archiepiscopal cross, crozier, and vartapets staff. The trailing hierarch carries a staff which includes heraldry from their diocese.
Литургиялық тіл
Армян христиан дін қызметтері бастапқыда грек және сирия тілдерінде өткізілді. Бірақ, барлық армяндарға жақсы жаңалықты жеткізуді жеңілдету үшін 5 ғасырғы армян шіркеу іерархиясы халық тілін қолдану қажет деп санады. Содан кейін Библия, діни рәсімдер мен гимндер армян тіліне аударылды. Армян тіліне шіркеудің бекітуі армян мәдени сәйкестігін күшейтті және керісінше. Армян Апостолдық шіркеуінің 18 ғасырдағы дін қызметкерлерінің күш-жігері армян тілінің копет және геэз тілдері сияқты тек діни тілге айналуына жол бермеді. Қазіргі армян тілі күнделікті қолданыста, яғни классикалық армян тілі (грабар) армян ритуалдық дін қызметтерінде қолданыла берсе де, көптеген жандар оны түсінбейді. Армян диаспорасындағы шығыс және батыс армян тілдерінің айырмашылықтары, әсіресе Таяу Шығыс және Батыс әлемінде, тілдік жағдайды одан әрі күрделендіреді.
Armenian Christian liturgies were initially celebrated in Greek and Syriac. However, in order to the facilitate the evangelization of all Armenians, the 5th century Armenian church hierarchy considered the use of the vernacular necessary. The Bible, liturgies, and hymns were subsequently translated into Armenian. The ecclesiastical approbation of the Armenian language reinforced an Armenian cultural identity and vice versa. Efforts by clergy in the Armenian Apostolic Church in the 18th century prevented the Armenian language from becoming solely a liturgical language like Coptic and Ge'ez. The modern Armenianh language is colloquially used presently, meaning that while Classical Armenian (Grabar) remains in use within Armenian Rite liturgies, most faithful do not understand it. Eastern vs Western Armenian differences throughout the Armenian diaspora, particularly in the Middle East and Western world, further complicate the linguistic situation.
Литургиялық кітаптар
Хорхурт'атер (сонымен қатар Бадаракмадуиц; "Қызмет кітабы" немесе "Жинақ кітабы"), Маштоц ("Дәстүрлер кітабы"), Шаракан ("Мәдениеттер кітабы"), Жхамакирк (сағат кітабы) және Касок (сонымен қатар Джахоц; оқулық) армян қағидаларының негізгі литургиялық кітаптарын құрайды.
The Khorhurt'ater (also Badarakamadûitz; "Book of the Liturgy" or "Book of the Sacrament"), the Mashtots ("Book of Rituals"), the Sharakan ("Book of Hymns"), the Jhamakirk (book of hours), and the Casoc (also Djachotz; lectionary) comprise the primary liturgical books of the Armenian Rite.
Ғибадатхана архитектурасы
Армян шіркеулері тіктөртбұрышты пішінде болып келеді, ортасында конус тәрізді шатыры бар күмбез орналасқан. 1937 жылы Атвотер армян католик шіркеулерінің ішін латын шіркеу ғимараттарынан "ажырату өте қиын" деп сипаттаған. Армян дәстүрі бойынша құлшылық ету үшін салынған шіркеудің негізгі ішкі элементтері вестибюль, неф, хор және киелі орын. Экран немесе балюстрадамен бөлінген хор нефтен жоғары орналасқан. Алтарь "хем" деп аталатын тұғырдың үстінде орналасқан. Күмбез астындағы алтарьды орталықта орналасқан цибориум жабуы мүмкін; алтарь көбінесе шығыс қабырғаға жақын орналасқан. Хор киелі орында орналасқан. Алтарьдың алдында сымдарға ілінген "варакойр" деп аталатын перде тартылған. Ұзақ ораза кезінде осы перденің алдына айқышқа шегеленген Исаның суреті қойылады.
Armenian churches are typified by a rectangular design with a central dome possessing a conical roof. Attwater described the interior of Armenian Catholic churches as "almost indistinguishable" from Latin church buildings in 1937. The common interior elements of a church built for Armenian Rite worship are a vestibule, nave, chancel, and sanctuary. The chancel, partitioned by a screen or balustrade, is elevated above the nave. The altar is located on a platform called the hem or hema. A centrally located ciborium may cover the altar under the dome; altar is more typically closer to the eastern wall. The choir is found within the sanctuary. A curtain known as a varakoyr is strung from wires in front of the altar. During Lent, a picture of the Crucifixion is located in front of this curtain.