"Құран бағасы" немесе "Механикалық апельсин" фильмі

Кіріспе

1971 жылы Стэнли Кубрик түсірген фильм.

Ұлыбритания
АҚШ
| жалпы сомасы = $114 миллион. Классикалық музыканы (әсіресе Бетховенді) ұнататын, антиәлеуметтік тәртіпсіздік тудыратын, зорлау, ұрлық және "үлкен зорлық-зомбылық" жасауға бейім қылмыскер. Ол Пит (Майкл Тарн), Джорджи (Джеймс Маркус) және Дим (Уоррен Кларк) атты қарақшылар тобын басқарады, оларды өзі "достар" (орыс тіліндегі "друг" сөзінен алынған) деп атайды. Фильм оның бандасының қорқынышты қылмыстарын, оның ұсталуын және Ішкі істер министрі (Энтони Шарп) ұсынған эксперименталды психологиялық жағдайға келтіру әдісі ("Людовико техникасы") арқылы оңалту әрекеттерін көрсетеді. Алекс фильмнің көп бөлігін Надсат тілінде баяндайды, ол славян тілдерінен (әсіресе орыс тілінен), ағылшын тілінен және кокни жаргонынан құралған жасөспірімдердің бұзылған сөйлеуі. Фильмнің премьерасы 1971 жылдың 19 желтоқсанында Нью-Йорк қаласында өтті және 1972 жылдың 13 қаңтарында Ұлыбританияда көрсетілді. Фильм сыншылар тарапынан қарама-қарсы пікірлерге ие болды және графиктік зорлық-зомбылықты бейнелеуіне байланысты дау тудырды. Фильм зорлық-зомбылықты үлгі ететін әрекеттерге ықпал еткені анықталғаннан кейін, Кубриктің өтінішімен британдық кинотеатрлардан алынып тасталды және бірнеше елде көрсетілуіне тыйым салынды. Келесі жылдары фильм қайта қаралып, культты фильмге айналды. Ол бірнеше марапаттар мен номинацияларды алды, соның ішінде 44-ші «Оскар» сыйлықтарындағы төрт номинацияны, оның ішінде «Үздік фильм» номинациясын. 2012 жылы Британдық кино институтының әлемдегі ең ұлы фильмдерге арналған Sight & Sound сауалнамасында «Механикалық апельсин» режиссерлер сауалнамасында 75-ші орынды, ал сыншылар сауалнамасында 235-ші орынды иеленді. 2020 жылы фильм АҚШ Ұлттық кино реестріне Конгресс кітапханасымен «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызға ие» болғандықтан сақтау үшін таңдалды.

Сюжет

Болашақтағы Ұлыбританияда Алекс ДеЛардж "құқықсыздар" тобының басшысы: Джорджи, Дим және Пит. Бір күні түнде олар мас болғаннан кейін "әлеуметтік зорлық-зомбылық" кешін өткізеді, оның ішінде көшеде босқындарды ұрып-соғу және бәсекелес топпен ұрысу. Олар жазушы Франк Александрдың елге қонысына барады да, әйеліне өтірік айтып, оларды кіргізеді. Олар Александрды мүгедек болғанша ұрып-соғады, ал Алекс "Singin' in the Rain" әнін әндетіп жатқанда Александрдың әйеліне зорлық жасайды. Келесі күні Алекс мектептен қашып жүргенде, оған оның пробация офицері, PR Deltoid, Алекстің іс-әрекетінен хабардар болып, ескертеді. Алекстің жақтастары ұсақ қылмыстарға наразылығын білдіреді және теңдік пен жоғары өнімді ұрлықтарды қалайды, бірақ Алекс оларға шабуыл жасап, өз билігін нығайтады. Кейін Алекс бай "мысық әйелдің" үйіне кіріп, оны фалликалық мүсінмен ұрады, ал оның достары сыртта қалды. Сиренаны естіген Алекс қашып кетуге тырысады, бірақ Дим оның бетін бөтелкемен ұрып, Алексті есінен танып, оны тұтқындауға қалдырады. Дельтоид әйелдің жарақаттан қайтыс болғанын айтады, ал Алекс кісі өлтіргені үшін айыпты болып, 14 жылға бас бостандығынан айырады. Екі жыл мерзімде Алекс Ішкі істер министрінің жаңа Людовико әдісін, екі апта ішінде қылмыскерлерді оңалту үшін эксперименталды ауверсиялық терапияны сынақтан өткізу ұсынысын құлшыныспен қабылдайды. Алекс креслоға байланып, көзін ашып, оған дәрі-дәрмек енгізеді. Кейін ол жыныстық қатынас пен зорлық-зомбылық туралы фильмдер көруге мәжбүр болады, олардың кейбіреулері сүйікті композиторы Людвиг ван Бетховеннің музыкасымен бірге жүреді. Алекс фильмдерден құмарлық сезінеді және Бетховенді естігенде техника оны ауырады деп қорқып, емдеуді тоқтатуды сұрайды. Екі аптадан кейін министр Алекстің оңалғанын ресми өкілдерге көрсетті. Алекс оны мазақтап, шабуылдайтын актермен күресе алмайды және жоғарғы жағы жоқ әйелді көргенде ауырады. Түрме капелланы Алекстің ерік бостандығынан айырылғаны туралы шағымданады; Министр Людовико әдісі қылмысты азайтады және түрмедегі тығыздықты жеңілдетеді деп мәлімдейді. Алекс түрмеден босап, полиция оның заттарын сатып, құрбандарына өтемақы төлегенін және ата-анасы бөлмесін босатып бергенін біледі. Алекс бірнеше жыл бұрын шабуылдаған қарт үйсізді кездестіреді, ал үйсіз адам және оның достары оған шабуыл жасайды. Алексті екі полиция қызметкері құтқарады, бірақ олардың бұрынғы қоқан-лоқысы Дим мен Джорджи екенін білгенде, ол шошып кетеді. Олар оны ауылға айдап әкетіп, ұрып-соғып, суға батырып жіберіп, кейін тастап кетеді. Алекс жақын маңдағы бір үйдің есігіне жетіп, құлап қалады. Алекс оянып, қазір мүгедек арбада отырған Александр мырзаның үйінде екенін біледі. Александр Алексті бұрынғы шабуылдан танымайды, бірақ ол туралы және Людовиконың техникасы туралы газеттерден біледі. Ол Алексті саяси қару ретінде көріп, оны әріптестеріне таныстыруға дайындалады. Суға шомылып жатқанда Алекс "Singin' in the Rain" әнін шығарады, ол Алекс өзінің әйеліне және өзіне шабуыл жасаған адам екенін түсінуге мәжбүр етеді. Александр әріптестерінің көмегімен Алексті есірткіге мазалайды да, оны жоғарғы қабаттағы бөлмеге құлыптайды. Содан кейін ол төменгі қабаттан Бетховеннің Тоғызыншы симфониясын қатты дауыспен ойнайды. Ауырып, қатты қиналған Алекс терезеден секіріп, өз-өзіне қол жұмсауға тырысады. Алекс бұл әрекеттен аман қалып, ауруханада бірнеше жарақаттармен оянады. Бірнеше психологиялық тексеруден өткеннен кейін, ол зорлық-зомбылық пен жыныстық қатынасқа деген жеккөрушілігін жоғалтты. Министр келіп, Алекстен кешірім сұрайды. Ол Алекске үкімет Александр мырзаны институционалды емдеуге жібергенін айтады. Ол Алекске қамқорлық жасап, сайлау науқанына және қоғамдық қатынастар контр-қақтығысына көмектесу үшін жұмыс табуды ұсынады. Министр ізгі ниеттің белгісі ретінде Бетховеннің Тоғызыншы әуенін ойнату үшін стерео құрылғысын әкеледі. Содан кейін Алекс зорлық-зомбылық туралы ойлайды және бір әйелмен жыныстық қатынасқа түсу туралы жағымды ойлар ойлайды, ол өзіне: "Мен емделдім, бәрі жақсы!"

In a futuristic Britain, Alex DeLarge is the leader of a gang of "droogs": Georgie, Dim, and Pete. One night, after getting intoxicated, they engage in an evening of "ultra violence," which includes beating a vagrant in the street, and a fight with a rival gang. They drive to the country home of writer Frank Alexander and trick his wife into letting them inside. They beat Alexander to the point of crippling him, and Alex violently rapes Alexander's wife while singing "Singin' in the Rain". The next day, while truant from school, Alex is approached by his probation officer, PR Deltoid, who is aware of Alex's activities and cautions him. Alex's droogs express discontent with petty crime and want more equality and high yield thefts, but Alex asserts his authority by attacking them. Later, Alex invades the home of a wealthy "cat lady" and bludgeons her with a phallic sculpture while his droogs remain outside. On hearing sirens, Alex tries to flee, but Dim smashes a bottle in his face, stunning Alex and leaving him to be arrested. Deltoid brings word that the woman has died of her injuries, and Alex is convicted of murder and sentenced to 14 years in prison. Two years into the sentence, Alex eagerly takes up an offer to be a test subject for the Minister of the Interior's new Ludovico technique, an experimental aversion therapy for rehabilitating criminals within two weeks. Alex is strapped to a chair, his eyes are clamped open, and he is injected with drugs. He is then forced to watch films of sex and violence, some of which are accompanied by the music of his favourite composer, Ludwig van Beethoven. Alex becomes nauseated by the films and, fearing the technique will make him sick upon hearing Beethoven, begs for an end to the treatment. Two weeks later, the Minister demonstrates Alex's rehabilitation to a gathering of officials. Alex is unable to fight back against an actor who taunts and attacks him and becomes ill upon seeing a topless woman. The prison chaplain complains that Alex has been robbed of his free will; the Minister asserts that the Ludovico technique will cut crime and alleviate crowding in prisons. Alex is released from prison, only to find that the police have sold his possessions to provide compensation to his victims and his parents have let out his room. Alex encounters an elderly vagrant whom he attacked years earlier, and the vagrant and his friends attack him. Alex is saved by two policemen but is shocked to find they are his former droogs Dim and Georgie. They drive him to the countryside, beat him, and nearly drown him before abandoning him. Alex barely makes it to the doorstep of a nearby home before collapsing. Alex wakes up to find himself in the home of Mr Alexander, who is now using a wheelchair. Alexander does not recognise Alex from the previous attack, but knows of him and the Ludovico technique from the newspapers. He sees Alex as a political weapon and prepares to present him to his colleagues. While bathing, Alex breaks into "Singin' in the Rain", causing Alexander to realise that Alex was the person who assaulted his wife and him. With help from his colleagues, Alexander drugs Alex and locks him in an upstairs bedroom. He then plays Beethoven's Ninth Symphony loudly from the floor below. Unable to withstand the sickening pain, Alex attempts suicide by jumping out of the window. Alex survives the attempt and wakes up in hospital with multiple injuries. While being given a series of psychological tests, he finds that he no longer has aversions to violence and sex. The Minister arrives and apologises to Alex. He informs Alex that the government has had Mr Alexander institutionalised. He offers to take care of Alex and get him a job in return for his co operation with his election campaign and public relations counter offensive. As a sign of goodwill, the Minister brings in a stereo system playing Beethoven's Ninth. Alex then contemplates violence and has vivid thoughts of having sex with a woman in front of an approving crowd, thinking to himself, "I was cured, all right!"

Актерлік құрам

Фильмде Стивен Беркофф, Дэвид Проуз және Кэрол Дринкуотер алғашқы рөлдерін сомдады, олар тиісінше полиция қызметкері, Александр мырзаның көмекшісі Джулиан және медбике рөлінде көрінді.

Адептілік

Фильмнің негізгі моральдық мәселесі – "жақсылық" ұғымының анықтамасы және онысыз адамның жаман әрекеттерін тоқтату үшін жек көру терапиясын қолданудың дұрыс-бұрыстығы. Стенли Кубрик Saturday Review журналында жазған мақаласында фильмді былай сипаттады: "Әлеуметтік сатира, психологиялық және мінез-құлқылық кондиционирлеудің тоталитарлық үкімет үшін азаматтарды бақылауға алу және оларды роботтарға айналдыру үшін қолданылатын қауіпті жаңа құралдар емеспе деген сұрақтарды қозғайды". Кубрик түсірілім парағында былай жазды: "Бұл жасөспірім қылмыскердің күмәнді түрде жақсы болуы туралы оқиға. Сонымен қатар, бұл ерік бостандығы туралы үнемі айтылатын лекция". Аверсиялық терапиядан кейін Алекс қоғамға пайдалы азамат сияқты мінез-құлық танытады, бірақ бұл оның өзінің таңдауы емес. Оның жақсылығы – еріксіз, ол сыртынан адам, ал ішкі құрылымы – механизм, атақты "сағаттық қызылша" сияқты. Алекстің Людовико әдісінен өткеннен кейін, дін қызметкері оның жаңа көзқарасын жалған деп сынап, нағыз жақсылық тек іштен тууы керек дейді. Бұл Алекстің жеке, мемлекеттік және азаматтық бостандықтарын теріс пайдалану тақырыбына алып келеді, үкімет пен оппозициялық күштер екеуі де Алексті тек өздерінің саяси мақсаттары үшін пайдаланады. Бұл оқиғада "консерваторлар" мен "солшылдар" партиялары да сынға ұшырайды. Жазушы Франк Александр, Алекстің және оның тобының құрбаны, Алекстен кек алуды қалайды және оны халықты биліктегі үкіметке және оның жаңа режиміне қарсы қою үшін пайдалы құрал деп санайды. Ол жаңа үкіметтен қорқады және телефонда былай дейді: "Полицияға қатыгез жастарды жұмысқа алу, адамның күшін әлсірететін және ерік-жігерін жоятын жағдайларды ұсыну. Біз мұны басқа елдерде де көрдік, бұл – тоталитаризмнің алғашқы қадамы! Көз ашқанша, тоталитаризмнің толық құрылысын көреміз". Екінші жағынан, Ішкі істер министрі (үкімет) Александр мырзаны (оппозициялық зиялы) Алекстің (халықтың) қауіпсіздігіне бұзып отыр деген желеумен түрмеге қамап тастайды, ал үкіметтің тоталитарлық режиміне (Александр мырза сипаттағандай) емес. Оған зиян келтірілгені белгісіз, бірақ министр Алекске жазушыға қазіргі үкіметті сынап, саяси тәртіпсіздік тудыруға бағытталған "қауіпті" материалдарды жазуға және таратуға тыйым салынғанын айтады.

The film's central moral question is the definition of "goodness" and whether it makes sense to use aversion therapy to stop immoral behaviour. Stanley Kubrick, writing in Saturday Review, described the film: "A social satire dealing with the question of whether behavioural psychology and psychological conditioning are dangerous new weapons for a totalitarian government to use to impose vast controls on its citizens and turn them into little more than robots." Similarly, on the production's call sheet, Kubrick wrote: "It is a story of the dubious redemption of a teenage delinquent by condition reflex therapy. It is, at the same time, a running lecture on free will." After aversion therapy, Alex behaves like a good member of society, though not through choice. His goodness is involuntary; he has become the titular clockwork orange—organic on the outside, mechanical on the inside. After Alex has undergone the Ludovico technique, the chaplain criticises his new attitude as false, arguing that true goodness must come from within. This leads to the theme of abusing liberties—personal, governmental, civil—by Alex, with two conflicting political forces, the Government and the Dissidents, both manipulating Alex purely for their own political ends. The story portrays the "conservative" and "leftist" parties as equally worthy of criticism. The writer Frank Alexander, a victim of Alex and his gang, wants revenge against Alex and sees him as a means of definitively turning the populace against the incumbent government and its new regime. He fears the new government and, in a telephone conversation, he says: "Recruiting brutal young roughs into the police; proposing debilitating and will sapping techniques of conditioning. Oh, we've seen it all before in other countries; the thin end of the wedge! Before we know where we are, we shall have the full apparatus of totalitarianism." On the other side, the Minister of the Interior (the Government) jails Mr Alexander (the Dissident Intellectual) on the excuse of his endangering Alex (the People), rather than the government's totalitarian regime (described by Mr Alexander). It is unclear whether he has been harmed; however, the Minister tells Alex that the writer has been denied the ability to write and produce "subversive" material that is critical of the incumbent government and meant to provoke political unrest.

Психология

Фильм психологтар Джон Б. Уотсон мен Б. Ф. Скиннер ұсынған мінез-құлық немесе "мінез-құлық психологиясын" сынға алады. Берджесс мінез-құлық теориясын мақұлдамады, Скиннердің "Азаттық пен қадір-қасиеттен тыс" (1971) кітабын "ешқашан жазылмаған ең қауіпті кітаптардың бірі" деп атады. Бихевиоризмнің шектеулерін оның негізін қалаушысы Уотсон мойындағанмен, Скиннер мінез-құлықты өзгерту, атап айтқанда, оперативтік шартталу (жүйелі сыйақы және жазалау арқылы үйренген мінез-құлық) – "классикалық" Уотсондық шартталудан гөрі идеал қоғамның кілті деп санайды. Фильмдегі Людовико әдісі оперативтік кондиционирлеудің бір түрі – аверсиялық терапияның пародиасы ретінде кеңінен қабылданады. Автор Пол Дункан: "Алекс – баяндаушы, сондықтан біз бәрін оның көзқарасынан көреміз, соның ішінде оның ойдағы суреттерін де. Бұл бейнелердің бәрі, нақты да, қиял да, Алекстің фантазияларының бөлігі" дейді. Психиатр Аарон Стерн, бұрынғы МПАА рейтингтік кеңесінің төрағасы, Алекстің адамның табиғи күйін, бейсаналық сананың көрінісі деп есептейді. Алекс Людовико "емінен" кейін және Стерн "қоғамның салған неврозы" деп санайтын сырқаттан кейін "әлеуметтендіріледі". Кьюбрик киносыншылар Филип Стрик пен Пенелопа Хьюстонға: "Алекс өзін немесе көрермендерді өзінің толық бұзылуы және зұлымдығы туралы алдауға тырыспайды. Ол – зұлымдықтың өзі. Екінші жағынан, оның жеңіске жеткізетін қасиеттері бар: оның толық ашықтығы, ессіздігі, интеллектуалды деңгейі және қуаты; бұл тартымды қасиеттер және, мен қосамын, олар Ричард III-ке тән" деді.

Қоғам

Фильмде бейнеленген қоғамды кейбір адамдар орыс мәдениетімен аздап байланысқа түскендіктен коммунистік деп қабылдады (Мишель Циммент Кубрикпен сұхбаттасқанда атап көрсеткендей). Жастар жаргоны романдағыдай, күшті орыс ықпалында; Берджесс жаргонды, ішінара, оқырманды кітап кейіпкерлерінің әлеміне тарту және кітаптың ескіруіне жол бермеу үшін түсіндіреді. Бұл қоғамның социалистік екенін немесе, мүмкін, сәтсіз социализмнен авторитарлық қоғамға айналып бара жатқан қоғам екенін көрсететін бірнеше дәлелдер бар. Романда көшелерде орыс социалистік өнерінің стилінде жұмысшы адамдардың суреттері бар, ал фильмде социалистік өнердің суретіне әдепсіз жазулар салынған. Малкольм Макдауэлл DVD түсіндірмесінде атап өткендей, Алекстің тұрғын үйі сәтсіз муниципалды архитектурада түсірілді және "Муниципалды пәтер блогы 18А, Линейлік солтүстік" деген атау социалистік стильдегі тұрғын үйге сілтеме жасайды. Жаңа оңшыл үкімет билікке келген кезде атмосфера, әрине, бастапқыдағы анархистік ауадан гөрі авторитарлық бола түседі. Кубрик Цимменттің сұрағына берген жауабында қоғамның қандай екені туралы нақты айтпады. Кубрик фильмде саяси спектрдің екі шеті де салыстырылғанын және олардың арасында көп айырмашылық жоқ екенін мәлімдеді. Кубрик былай деді: "Энтони Шарп ойнаған Министр, әрине, оңшылдардың өкілі. Жазушы Патрик Маги – солшылдардың ақылдан безген адамы. Олардың айырмашылығы тек догмаларында. Олардың мақсаттары мен құралдары шамалы ғана ерекшеленеді." Бастапқыда фильмде рок-топ The Rolling Stones түсірілуі жоспарланған, тіпті топтың жетекшісі Мик Джаггер Алекстің рөліне қызығушылық танытқан, ал британдық режиссер Кен Рассел режиссерлікке қатысуға келіскен. Ол Кубрикке Алекстің тобының формасын жасауға көмектесті, Кубрикке өзінің крикет формасын көрсетті. Кубрик одан қорапты костюмнің астына емес, үстіне қоюды сұрады. Людовико әдісінің сахнасын түсіру кезінде Макдауэлл көзінің қабығын сызып алып, уақытша соқыр болды. Сценада оның қасында тұрған дәрігер, Алекстің көздеріне физиологиялық сарысу тамшылатып, актердің көздерінің құрғап кетуіне жол бермеу үшін нағыз дәрігер болды. Макдауэлл сондай-ақ, қорлау сахналық қойылымын түсіру кезінде бірнеше қабырғасын сындырды. Алекс терезеден секіріп, өзін-өзі өлтіруге тырысқанда ерекше әсер жасау үшін қолданылған техника, камераны Алекстің көзқарасынан жерге жақындатуды көрсетті. Бұл әсер Ньюман Синклер сағаттық камерасын Corus қонақ үйінің үшінші қабатынан, алдымен линзасымен қорапқа түсіру арқылы қол жеткізілді. Кубрик таң қалғандай, камера алты рет түсіріліп, зақымданбады.

The society depicted in the film was perceived by some as Communist (as Michel Ciment pointed out in an interview with Kubrick) due to its slight ties to Russian culture. The teenage slang has a heavily Russian influence, as in the novel; Burgess explains the slang as being, in part, intended to draw a reader into the world of the book's characters and to prevent the book from becoming outdated. There is some evidence to suggest that the society is a socialist one, or perhaps a society evolving from a failed socialism into an authoritarian society. In the novel, streets have paintings of working men in the style of Russian socialist art, and the film shows a mural of socialist artwork with obscenities drawn on it. As Malcolm McDowell points out on the DVD commentary, Alex's residence was shot on failed municipal architecture and the name "Municipal Flat Block 18A, Linear North" alludes to socialist style housing. When the new right wing government takes power, the atmosphere is certainly more authoritarian than the anarchist air of the beginning. Kubrick's response to Ciment's question remained ambiguous as to what kind of society it is. Kubrick asserted that the film held comparisons between both ends of the political spectrum and that there is little difference between the two. Kubrick stated: "The Minister, played by Anthony Sharp, is clearly a figure of the Right. The writer, Patrick Magee, is a lunatic of the Left They differ only in their dogma. Their means and ends are hardly distinguishable." Originally, the film was projected to star the rock band The Rolling Stones, with the band's lead singer Mick Jagger expressing interest in playing the lead role of Alex, and British filmmaker Ken Russell attached to direct. He also helped Kubrick on the uniform of Alex's gang, when he showed Kubrick the cricket whites he had. Kubrick asked him to put the box (jockstrap) not under but on top of the costume. During the filming of the Ludovico technique scene, McDowell scratched a cornea and was temporarily blinded. The doctor standing next to him in the scene, dropping saline solution into Alex's forced open eyes, was a real physician present to prevent the actor's eyes from drying. McDowell also cracked some ribs filming the humiliation stage show. A unique special effect technique was used when Alex jumps out of the window in a suicide attempt, showing the camera approaching the ground from Alex's point of view. This effect was achieved by dropping a Newman Sinclair clockwork camera in a box, lens first, from the third storey of the Corus Hotel. To Kubrick's surprise, the camera survived six takes.

Бейімделу

"Көмекші қызғалдақ" (1962) романының киноға бейімделуі бастапқыда жоспарланбаған. Сценарийші Терри Саузерн Кубрикке романның бір данасын тапсырды, бірақ ол Наполеон Бонапартқа қатысты жобамен айналысып жатқандықтан, Кубрик оны жинап қойды. Кубриктің әйелі берген сұхбатында, ол романды оқығаннан кейін Кубрикке бергенін айтты. Кубрик: "Мен оның барлық жағынан қызығушылық таныттым: сюжетінен, идеяларынан, кейіпкерлерінен және, әрине, тілінен. Әрине, оқиға бірнеше деңгейде жұмыс істейді: саяси, әлеуметтік, философиялық және, ең маңыздысы, арман тәрізді психологиялық-символикалық деңгейде" деді. Кубрик романға адал сценарий жазды: "Берджесс оқиға туралы айтқысы келгеннің бәрі кітапта айтылған деп ойлаймын, бірақ мен бірнеше пайдалы повество идеяларын ойлап таптым және кейбір сахналарды өзгерттім". Кубрик сценарийді кітаптың соңғы тарауы алынып тасталған қысқартылған американдық басылымына сүйенді.

Музыка

Негізгі тақырып Генри Перселлдің «Мэри патшайымның жерлеу рәсіміне арналған музыка» атты қысқа үзіндісінің электрондық өңделуі, ал саундтректе Эдвард Эльгардың «Тантана және салтанат марштары» бар. Кубрик фильмде Pink Floyd-тың «Atom Heart Mother» әнін пайдалануды жоспарлаған, бірақ олар бас тартты. Алекс Людвиг ван Бетховеннің, әсіресе оның Тоғызыншы симфониясының жанкүйері, ал саундтректе Венди Карлос арнайы реттеген Scherzo және Симфонияның басқа да бөліктерінің электрондық нұсқасы бар. Саундтректе Бетховеннен гөрі Россинидің музыкасы көп. Екі қызбен жылдам түсірілген жақындық көрінісі, Алекс пен оның «Дрогтары» арасындағы баяу дау, Билли Бойдың бандасымен болған төбелес, жазушының үйіне сапар («жолдың иелері» ойыны), Мысық әйелдің үйіне шабуыл, және Алекс өзенге қарап, қайыршы жоламастан бұрын өзін-өзі өлтіруді ойлайтын көрініс – барлығы Россинидің «Уильям Телл» увертюрасымен немесе «Ұрылықшы қарға» увертюрасымен сүйемелденеді.

Кассалық жинақ

Фильм кассалық табысқа ие болды, АҚШ-та 41 миллион доллар, ал шетелде шамамен 73 миллион доллар жинап, жалпы әлем бойынша 114 миллион доллар табыс әкелді, бұл оның 1,3 миллион долларлық бюджетінен асып түседі. Фильм Францияда 1972 жылы ең көп тамашаланған фильм болды, оны 7 611 745 адам көрді. Фильм 1973 жылы Солтүстік Америкада қайтадан көрсетілді және 1,5 миллион долларлық жалға алу ақысын әкелді.

Америка нұсқасы

Америка Құрама Штаттарында 1972 жылы шыққан «Клокомобильді апельсин» фильміне бастапқыда X рейтингі берілді. Кейіннен Кубрик екі сахнадағы шамамен 30 секундтық жыныстық сипаттағы кадрларды, азырақ тітіркендіретін көріністермен алмастырды, соның арқасында фильмге қайта шығарылымда R рейтингі берілді. Фильмдегі жыныстық және зорлық-зомбылық көріністерінің көп болуына байланысты, Ұлттық католик кино бюросы оны C («құбыласыз») деп бағалады, бұл рейтинг Рим католиктеріне фильмді көруден аулақ болуды ұсынды. 1982 жылы «құбыласыз» рейтингі жойылды. Содан кейін, Епископтар конференциясының пікірінше, жыныстық және зорлық-зомбылық деңгейі қабылдауға келмейтін фильмдерге O, «адамгершілікке қарсы» рейтингі беріледі.

Ұлыбританияның келуі

1971 жылдың желтоқсанында Ұлыбритания кинотеатрларында цензурадан өтпеген күйінде көрсетілгенімен, британдық билік фильмдегі сексуалдық зорлық-зомбылықты аса ауыр деп санады. 1972 жылдың наурыз айында сыныптасын өлтіргені үшін айыпталған 14 жасар баланың сот процесінде прокурор «Механикалық апельсин» фильміне сілтеме жасап, фильмнің осы оқиғамен қатты байланысы бар екенін айтты. Фильм Блечлиде (Бакингхемшир) 16 жасар баланың қарт саяхашчыны өлтіруімен байланысты болды, ол полицияға достары фильм туралы «осындай қартты ұрып-соғу» туралы айтқаннан кейін кінәсін мойындады. Қорғаушы Роджер Грей сотқа «осы қылмыс пен сенсациялық әдебиет, әсіресе «Механикалық апельсин» арасындағы байланыс барлық күмәнді жойылды» деді. Баспасөз фильмді зорлау оқиғасы үшін кінәлады, онда шабуылдаушылар «Singin' in the Rain» әнін «Singin' in the Rape» деп өзгерткен. Режиссердің әйелі Кристиан Кубрик отбасына қорқыту шаралары жасалғанын және олардың үйінің алдында наразылық акциялары өткенін айтты. 1973 жылы Кубриктің өтініші бойынша Warner Bros компаниясы фильмді Ұлыбританияда көрсетуден алып тастады. Фильмнің көшірмелі зорлық-зомбылыққа себепкер екені туралы айыптауларға жауап ретінде Кубрик былай деді:

«Скала» кино клубы 1993 жылы фильмнің рұқсатсыз көрсетілуінен кейін сотта жеңіліске ұшырап, банкротқа түсті. Сол жылы Channel 4 телеарнасы «Тыйым салынған жеміс» деген 27 минуттық деректі фильмін көрсетті, ол Ұлыбританияда фильмнің көрсетілуінен бас тарту туралы айтады. Фильмде «Механикалық апельсиннен» кадрлар бар. 27 жыл бойы Ұлыбританияда «Механикалық апельсин» фильмін көру қиын болды. Кубрик 1999 жылы қайтыс болғаннан кейін ғана фильм қайтадан кинотеатрларда, VHS және DVD форматында жарық көрді. 2001 жылдың 4 шілдесінде цензурадан өтпеген нұсқасы Sky TV-нің Sky Box Office арнасында көрсетілді және қыркүйек ортасына дейін көрсетілді.

Басқа елдерде цензура

Ирландияда фильмге 1973 жылғы 10 сәуірде тыйым салынды. Warner Bros. компаниясы бұл шешімге шағымданудан бас тартты. Ақырында, фильм 1999 жылғы 13 желтоқсанда кинотеатрларға кесілмеген күйінде жіберілді және 2000 жылғы 17 наурызда көрсетілді. Фильмнің қайта шығарылған постері, британдық түпнұсқасының көшірмесі, слоганындағы «өте зорлық-зомбылық» және «зорлау» сөздеріне байланысты қабылданбады. Бас цензурашы Шемус Смит өзінің шешімін «The Irish Times» газетіне былай түсіндірді: «Менің ойымша, жарнама контекстінде осы сөздерді қолдану ұятты және тиімсіз болар еді». Сингапурда фильмке 2006 жылы шығаруға тырысқанша, 30 жылдан астам уақыт бойы тыйым салынды. Бірақ M18 рейтингісіне берілген өтініш қабылданбады және тыйым алынбады. Кейін тыйым алынып, фильм 2011 жылғы 28 қазанда «Perspectives Film Festival» аясында кесілмеген күйінде (R21 рейтингімен) көрсетілді. Оңтүстік Африкада апартеид режимі кезінде 13 жыл бойы тыйым салынды, содан кейін 1984 жылы бір кесумен шығарылып, тек 21 жастан асқан адамдарға ғана қолжетімді болды. Оңтүстік Кореяда да тыйым салынды. Теңіздік фильмдерді классификациялау кеңесі де кейіннен тыйымды жойды. Екі елдің де қазіргі таңда фильмге R рейтингісі беріліп отыр. Бразилияда фильм әскери диктатура кезінде 1978 жылға дейін тыйым салынды, содан кейін жалаңаш сахналарда актерлердің жыныс мүшелері мен кеуделерін жабатын қара нүктелермен жарық көрді. Испанияда фильм 1975 жылы Вальядолид халықаралық кинофестивалінде Франсиско Франконың диктатурасы кезінде дебют жасады. Фильм Вальядолид университетінде көрсетілуі жоспарланған, бірақ студенттердің наразылығына байланысты университет екі айға жабылды. Соңғы көрсетімдер коммерциялық фестиваль алаңдарында, студенттердің ұзын кезегімен өтті. Фестиваль аяқталғаннан кейін фильм артхаус кинотеатрларына, содан кейін коммерциялық кинотеатрларға сәтті түсті. Мальтада фильмке тыйым 2000 жылы алынып, ол алғаш рет жергілікті кинотеатрларда көрсетілді. Фильм Паулина Дембсканың Слимада 2022 жылғы 2 қаңтарда зорланып өлтірілуіне қатысты дәлелдерді жинау кезінде айтылды, себебі күдікті полицияда тергелгенде өзін Алекспен теңестірді.

In Ireland, the film was banned on 10 April 1973. Warner Bros. decided against appealing the decision. Eventually, the film was passed uncut for cinema on 13 December 1999 and released on 17 March 2000. The re release poster, a replica of the original British version, was rejected due to the words "ultra violence" and "rape" in the tagline. Head censor Sheamus Smith explained his rejection to The Irish Times: "I believe that the use of those words in the context of advertising would be offensive and inappropriate." In Singapore, the film was banned for over 30 years, before an attempt at release was made in 2006. However, the submission for an M18 rating was rejected, and the ban was not lifted. The ban was later lifted and the film was shown uncut (with an R21 rating) on 28 October 2011, as part of the Perspectives Film Festival. In South Africa, it was banned under the apartheid regime for 13 years, then in 1984 was released with one cut and only made available to people over the age of 21. It was banned in South Korea The Maritime Film Classification Board also reversed the ban eventually. Both jurisdictions now grant an R rating to the film. In Brazil, the film was banned under the military dictatorship until 1978, when the film was released in a version with black dots covering the genitals and breasts of the actors in the nude scenes. In Spain, the film debuted at the 1975 Valladolid International Film Festival under the dictatorship of Francisco Franco. It was expected to be screened in the University of Valladolid but, due to student protests, the university had been closed for two months. The final screenings were in the commercial festival venues, with long queues of expectant students. After the festival, the film went into the arthouse circuit and later in commercial cinemas successfully. In Malta, a ban on the film was lifted in 2000, when it was shown in local cinemas for the first time. The film was brought up during the compilation of evidence on the rape and murder of Paulina Dembska, which took place on 2 January 2022 in Sliema, for the accused attacker compared himself to Alex during police interrogation.

Роман жазушының жауабы

Бёрджесс өзінің романының киноға бейімделуіне қатысты әртүрлі пікір білдірді, Малкольм Макдауэлл мен Майкл Бейтс және музыка қолданылуын жақсы көргенін ашық айтты. Ол оны соншалықты "керемет" деп мақтады, тіпті ол қауіпті болуы мүмкін екенін де айтты. Ол романның құтқарушылыққа толы соңғы тарауының жоқтығына алаңдады, бұл кемшілік үшін американдық баспагерді, Кубрикті емес кінәлі деп есептеді. Романның 1986 жылға дейінгі АҚШ-тағы барлық басылымдарында соңғы тарау болмаған. Кубрик жоғалған тарауды "қосымша тарау" деп атады және ол сценарийді аяқтағанға дейін түпнұсқа нұсқасын оқымағанын, оны пайдалануды ешқашан ойламағанын мәлімдеді. Кубриктің пікірінше, сондай-ақ түпнұсқа американдық редакторы сияқты басқа оқырмандардың пікірінше, соңғы тарау сенімсіз және кітаптың мазмұнымен үйлеспеген. Бёрджесс өзінің "Уақытың өтті" (1990) автобиографиясында Кубрикпен бастапқыда жақсы қарым-қатынаста болғанын, екеуінің де ұқсас философиялық және саяси көзқарастары болғанын, сондай-ақ әдебиетке, киноға, музыкаға және Наполеон Бонапартқа қызығушылық танытқандарын айтады. Бёрджесс "Наполеон симфониясы" (1974) романын Кубрикке арнады. Олардың қарым-қатынасы нашарлаған кезде Кубрик Бёрджессті фильмді зорлық-зомбылықты мақтайтындықтан қорғауға қалдырды. Дінінен алысқан католик Бёрджесс ашуланған христиан ұйымдарына оқиғаның христиандық моральдық мәнін түсіндіруге және газеттерде фильм фашистік идеологияны қолдайды деген айыптауларға қарсы қорғануға көп рет тырысты. Ол сондай-ақ Кубрик атынан марапаттарды қабылдауға барды. Ол фильмнің өндірісіне ешқандай қатысы болмады. Фильмнен тікелей түскен жалғыз пайдасы – адаптация құқығы үшін алған бастапқы 500 доллар болды. Бёрджесс өзінің романының сахналық бейімделуі, "Механикалық апельсин: Музыкамен қойылым" (1984) Кубрикке тікелей сілтеме жасайды. Қойылымның соңғы сәтінде Алекс басқа кейіпкерлермен бірге ән айтады. Сценарийдегі сахналық көрсетімдерде бұл оқиға кезінде: "Стэнли Кубрикке ұқсайтын сақалды бір ер адам керемет контрапунктпен "Singin' in the Rain" әнін трубада орындайды. Ол сахнадан итеріліп түсіріледі" делінген.

Burgess had mixed reception about the film adaptation of his novel, publicly saying he loved Malcolm McDowell and Michael Bates, and the use of music. He praised it as so "brilliant" that it might be dangerous. He was concerned that it lacked the novel's redemptive final chapter, an absence he blamed upon his American publisher and not Kubrick. All US editions of the novel prior to 1986 omit the final chapter. Kubrick called the missing chapter "an extra chapter" and claimed that he had not read the original version until he had virtually finished the screenplay, and that he had never seriously considered using it. In Kubrick's opinion – as in the opinion of other readers, including the original American editor – the final chapter was unconvincing and inconsistent with the book. Burgess reports in his autobiography You've Had Your Time (1990) that he and Kubrick at first enjoyed a good relationship, each holding similar philosophical and political views and each very interested in literature, cinema, music, and Napoleon Bonaparte. Burgess's novel Napoleon Symphony (1974) was dedicated to Kubrick. Their relationship soured when Kubrick left Burgess to defend the film from accusations of glorifying violence. A lapsed Catholic, Burgess tried many times to explain the Christian moral points of the story to outraged Christian organisations and to defend it against newspaper accusations that it supported fascist dogma. He also went to receive awards given to Kubrick on his behalf. He was in no way involved in the production of the film. The only profit he made directly from the film was the initial $500 that had been given to him for the rights to the adaptation. Burgess's own stage adaptation of the novel, A Clockwork Orange: A Play with Music (1984), contains a direct reference to Kubrick. In the final moment of the play Alex joins in a song with the other characters. In the script's stage directions it states that while this happens: "A man bearded like Stanley Kubrick comes on playing, in exquisite counterpoint, 'Singin' in the Rain' on the trumpet. He is kicked off the stage."

Фильм мен романды салыстыру

Кубриктің фильмі Бёрджестің романына салыстырмалы түрде адал, тек Алекс жетіліп, социопатиядан арылған соңғы, оңтайлы тарауды ғана қалдырады. Фильм Алекске ашық түрде мемлекеттік жұмыс ұсынылуымен аяқталады, бұл оның ішкі әлемінде социопат болып қала беретінін білдіреді, ал роман Алекстің мінез-құлқының жақсаруымен аяқталады. Бұл сюжеттік қайшылық Кубриктің сценарийін романның американдық басылымына сүйенгендіктен туындады, онда американдық баспагердің талабы бойынша соңғы тарау жойылған еді. Ол сценарийді жазуды аяқтағанға дейін романның толық, түпнұсқа нұсқасын оқымағанын және оны пайдалануды ойламағанын мәлімдеді. 1996 жылғы «Жылжымалы апельсин» басылымына жазылған кіріспеде Кубрик түпнұсқа басылымның соңы тым оптимистік және шынайы емес деп тапқанын айтады. Сынаушы Рэнди Расмуссен фильмдегі үкіметтің қиын жағдайда екенін, ал романдағы үкіметтің күшті және сенімді екенін көрсетеді. Бұл Кубриктің жеке мүдделерді әрекет ету ретінде жасыратын, тек рәсімді орындау сияқты көрінетін нәрсеге ден қоюын көрсетеді. Фильмде Алекстің жыланы бар. Роман мұндай жайтты қамтымайды. Роман бойынша Ф. Александр Алексті бұрынғы шабуылға қатысты бірнеше салмақты айғақтар арқылы таниды (мысалы, оның әйелі олардың телефоны болмағанын мәлімдейді). Ал фильмде Алекс ваннада "Singing in the Rain" әнін орындағанда танылады, ол Ф. Александрдың әйеліне шабуыл жасаған кезде қинаған ән еді. Бұл ән кітапта мүлдем жоқ, өйткені ол актер Малкольм Макдауэллдің Кубрик зорлау көрінісі тым «қатты» деп шағымданғаннан кейін жасаған импровизациясы болды.

Үй медиасы

АҚШ-та фильм 1980 жылдан бері үй жағдайында көруге кеңінен қолжетімді болды және бірнеше рет VHS форматында қайта шығарылды. Алғаш рет АҚШ-та DVD форматында 1999 жылдың 29 маусымында жарық көрді. Ұлыбританияда фильм 2000 жылдың 13 қарашасында Warner Home Video компаниясы арқылы жеке және The Stanley Kubrick Collection DVD жинағының бір бөлігі ретінде (VHS және DVD форматтарында) шығарылды. Жасыраушылар тарапынан келген жағымсыз пікірлерге байланысты Warner Bros компаниясы фильмді қайта шығарды, оның бейнесі цифрлық түрде жақсартылып, саундтрегі қайта өңделді. Саундтрек дискісі, фильм плакаты, буклет және фильм кадрлары бар лимиттік коллекционерлік жиынтық шығарылып, кейіннен тоқтатылды. 2005 жылы Ұлыбританияда фильм "Iconic Film" атауымен, шектеулі сандағы қаптамада қайта шығарылды, ол ремастерингтелген DVD жинағымен бірдей болды, бірақ қаптама мұқабасы басқаша болды. 2006 жылы Warner Bros компаниясы қыркүйек айында екі дискілік арнайы басылымның жарыққа шығатынын хабарлады. Бірнеше британдық саудагерлер шығарылым күнін 2006 жылдың 6 қарашасы деп белгіледі. Шығарылым кейінгі уақытқа шегеріліп, 2007 жылғы мерекелік маусымда қайта жарияланды. HD DVD, Blu-ray және DVD нұсқасы 2007 жылдың 23 қазанында төрт басқа Kubrick фильмімен бірге қайта шығарылды, 1080p бейне айналымы және Dolby TrueHD 5.1 (HD DVD үшін) және сығылмаған 5.1 PCM (Blu-ray үшін) дыбыс жолдарымен жабдықталды. Бұрынғы нұсқадан айырмашылығы, DVD-нің қайта шығарылған нұсқасы анаморфтық түрде жақсартылған. Blu-ray фильмнің 40 жылдығына орай қайта шығарылды, ол бұрын шығарылған Blu-ray нұсқасымен бірдей болды, сонымен қатар Digibook және "Стенли Кубрик: Өмір мен бейнелер" деректі фильмі бонус ретінде қосылды. АҚШ-та 2021 жылдың 21 қыркүйегінде, ал Ұлыбританияда 2021 жылдың 4 қазанында жарық көрді.

Мұрасы мен ықпалы

Бони мен Клайд (1967), Тірі өлілердің түні (1968), Жабайы топ (1969), Солдат көк (1970), Киелі Гарри (1971) және Строу Догс (1971) фильмдерімен қатар, бұл фильм кинодағы зорлық-зомбылықты бақылаудың жеңілдетілуіне үлкен үлес қосқан туынды саналады. "Мейлінше портольян" кино және басқа да медиадағы ықпалды туынды болып қала береді. Фильмге танымал мәдениетте жиі сілтеме жасалады, мұны The Atlantic журналынан Адам Чандлер Кубриктің "жанрлық шектеусіз" режиссерлік стиліне байланысты деп түсіндіреді, ол фильм түсіру, музыка және өндіріс салаларында сол кезде жаңашылдықтар әкелді. Village Voice 1999 жылы сыншылардың сауалнамасы бойынша "Мейлінше портольян" фильмін "Ғасырдың ең жақсы 250 фильмі" тізімінде 112-ші орынға орналастырды. Фильм Америка кино институтының (AFI) үздік фильмдер тізіміне бірнеше рет енді. 1998 жылы AFI-нің "100 жыл – 100 фильм" тізімінде 46-шы орынды, ал 2007 жылғы екінші тізімде 70-ші орынды иеленді. "Алекс ДеЛардж" AFI-нің "100 жыл – 100 батыр және зұлымдар" тізімінде зұлым кейіпкерлер бөлімінде 12-ші орынға қойылды. 2008 жылы AFI-нің "10 үздік 10" рейтингісінде "Мейлінше портольян" бүгінгі күнге дейін ең үздік ғылыми-фантастикалық фильмдердің қатарында 4-ші орынды алды. Сондай-ақ, фильм AFI-нің "100 жыл – 100 триллер" тізімінде 21-ші орынға ие болды. 2012 жылы Британдық кино институтының әлемдегі ең үздік фильмдерге арналған Sight & Sound сауалнамасында "Мейлінше портольян" режиссерлердің сауалнамасында 75-ші, ал сыншылардың сауалнамасында 235-ші орынды иеленді. 2010 жылы Time журналы оны "Ең зорлық-зомбылыққа толы 10 фильм" тізімінде 9-шы орынға орналастырды. 2008 жылы Empire журналы оны "Барлық уақыттың ең үздік 500 фильмі" тізімінде 37-ші орынға, ал 2013 жылы "Барлық уақыттың ең үздік 100 британдық фильмі" тізімінде 11-ші орынға қойды. 2010 жылы The Guardian газеті оны 25 ең үздік артхаус фильмдерінің тізімінде 6-шы орынға орналастырды. Испан режиссері Луис Бунуэль бұл фильмді жоғары бағалады. Ол бірде былай деді: "Қазіргі уақыттағы сүйікті фильмім – "Мейлінше портольян". Бастапқыда фильмге қарсы болдым. Бірақ оны көргеннен кейін, бұл заманауи әлемнің мәнін көрсететін фильм екенін түсіндім". "Мейлінше портольян" 2020 жылы АҚШ Ұлттық кино реестріне "мәдени, тарихи немесе эстетикалық" маңызы бар туынды ретінде қосылды.

Along with Bonnie and Clyde (1967), Night of the Living Dead (1968), The Wild Bunch (1969), Soldier Blue (1970), Dirty Harry (1971), and Straw Dogs (1971), the film is considered a landmark in the relaxation of control on violence in cinema. A Clockwork Orange remains an influential work in cinema and other media. The film is frequently referenced in popular culture, which Adam Chandler of The Atlantic attributes to Kubrick's "genre less" directing techniques that brought novel innovation in filming, music, and production that had not been seen at the time of the film's original release. The Village Voice ranked A Clockwork Orange at number 112 in its Top 250 "Best Films of the Century" list in 1999, based on a poll of critics. The film appears several times on the American Film Institute's (AFI) top movie lists. The film was listed at No. 46 in the 1998 AFI's 100 Years 100 Movies, at No. 70 in the 2007 second listing. "Alex DeLarge" is listed 12th in the villains section of the AFI's 100 Years 100 Heroes and Villains. In 2008, the AFI's 10 Top 10 rated A Clockwork Orange as the 4th greatest science fiction movie to date. The film was also placed 21st in the AFI's 100 Years 100 Thrills

In the British Film Institute's 2012 Sight & Sound polls of the world's greatest films, A Clockwork Orange was ranked 75th in the directors' poll and 235th in the critics' poll. In 2010, Time magazine placed it 9th on their list of the Top 10 Ridiculously Violent Movies. In 2008, Empire ranked it 37th on their list of "The 500 Greatest Movies of All Time", and in 2013, Empire ranked it 11th on their list of "The 100 Best British Films Ever". In 2010, The Guardian ranked the film 6th in its list of 25 greatest arthouse films. The Spanish director Luis Buñuel praised the film highly. He once said: "A Clockwork Orange is my current favourite. I was predisposed against the film. After seeing it, I realised it is only a movie about what the modern world really means". A Clockwork Orange was added to the United States' National Film Registry in 2020 as a work considered to be "culturally, historically or aesthetically" significant.