Кіріспе

Ақпаратты немесе мағынаны белгілі бір нысаннан басқа нысанға берудің танымдық процесі.

Аналогия – екі нәрсе немесе екі топтың арасындағы ортақ үшінші элементі бар екендігіне байланысты салыстыру немесе сәйкестік. Логикада бұл дедукция, индукция және абдукциядан өзгеше, бір нақты жағдайдан екінші нақты жағдайға жасалатын қорытынды немесе аргумент. Бұл сондай-ақ, кем дегенде бір алғышарт немесе қорытынды нақты емес, жалпы сипатта болған кезде де қолданылады. Оның жалпы пішіні: A-ның B-ге қатысы, C-ның D-ге қатысымен ұқсас.

Кең мағынада, аналогтық ойлау – белгілі бір нысанның (аналог немесе бастапқы нысан) ақпаратын немесе мағынасын басқа нысанға (мақсат) берудің танымдық процесі, сондай-ақ осы процеске сәйкес келетін тілдік құрал. Аналогия термині бастапқы нысан мен мақсат арасындағы қатынасты да білдіре алады, бұл көбінесе (бірақ әрқашан емес) ұқсастық болып табылады, мысалы, биологиялық аналогия ұғымында. Аналогия адамның ойлау процесінде маңызды рөл атқарады. Ол "танымның негізгі құралы" екендігі айтылады.

Этимология

Анология сөзі латын тіліндегі аналогиядан, ал ол грек тіліндегі ἀναλογίαдан ("пропорция") шыққан, ana – "үстінде, сәйкес" [сондай-ақ "қайта", "жаңа"], + logos – "қатынас" [сондай-ақ "сөз, сөйлеу, есептеу"].

Модельдер мен теориялар

Аналогия проблеманы шешуде, шешім қабылдауда, аргументацияда, қабылдауда, жалпылауда, есте сақтауда, шығармашылықта, өнертабыста, болжауда, эмоцияларда, түсіндіруде, тұжырымдамалауда және коммуникацияда маңызды рөл атқарады. Ол, мысалы, орындарды, заттарды және адамдарды анықтау сияқты негізгі тапсырмалардың қалыптасуына себепші, бетті қабылдау және беттік тану жүйелері осыған дәлел. Хофстадтер аналогияны "танымның ядросы" деп атады. Аналогия – бұл сөз тіркесі емес, ойлаудың бір түрі. Нақты аналогтық тіл мысалдар келтіру, салыстыру, метафора, теңеу, аллегория және мысал айту арқылы қолданылады, бірақ метанимия арқылы емес. "Дәл солай", "сияқты" және "сол сияқты" сияқты тіркестер де хабарламаны қабылдаушының аналогтық түсінуіне сүйенеді. Аналогия тек күнделікті тілде және ақыл-ойда ғана емес (мәтелдер мен идиомалар оның қолданылуына көптеген мысалдар келтіреді), сонымен қатар ғылымда, философияда, құқықта және гуманитарлық ғылымдарда да маңызды. Қауымдастыру, салыстыру, сәйкестік, математикалық және морфологиялық гомология, гомоморфизм, иконалық, изоморфизм, метафора, ұқсастық және сайкестік ұғымдары аналогиямен тығыз байланысты. Когнитивтік лингвистикада тұжырымдамалық метафора ұғымы аналогияға тең болуы мүмкін. Аналогия кез келген салыстырмалы аргументтердің, сондай-ақ нәтижелері зерттелмеген объектілерге қолданылатын эксперименттердің (мысалы, тышқандардағы эксперименттер нәтижелері адамдарға қолданылғанда) негізі болып табылады. Аналогия классикалық антикалық дәуірден бері философтар, ғалымдар, дінтанушылар және заңгерлер тарапынан зерттелген және талқыланған. Соңғы онжылдықтарда аналогияға, әсіресе танымдық ғылымға қызығушылық жаңадан оянды.

Қарым-қатынастың сәйкестігі

Ежелгі грек тілінде αναλογια (аналогия) сөзі бастапқыда математикалық мағынада пропорционалдылықты білдірді және ол кейде латын тілінен proportio деп аударылды. Аналогия кез келген екі реттелген жұптың арасындағы қатынастың сәйкестігі ретінде түсінілді, бұл қатынас математикалық сипаттағы болсын немесе болмасын. Аналогия мен абстракция – әртүрлі танымдық процестер, және аналогия көбінесе оңайырақ болады. Бұл аналогия қол мен аяқтың барлық қасиеттерін салыстырмайды, егер не қол мен оның алақаны арасындағы қарым-қатынасты, аяқ пен оның табанымен салыстырады. Қол мен аяқтың көптеген айырмашылықтары болғанымен, аналогия олардың ішкі бетінің ұқсастығына назар аударады. Осы аналогия туралы түсінік АҚШ-тағы SAT колледжге қабылдау емтиханында қолданылды, онда "А – В – С – не?" түріндегі "аналогия сұрақтары" болды. Мысалы: "Қол – алақанға, аяқ – неге?". Бұл сұрақтар көбінесе аристотельдік форматта берілді: ҚОЛ : АЛАҚАН : : АЯҚ : ?. Көптеген ағылшын тілінде сөйлейтіндер аналогия сұрағына (табан) бірден дұрыс жауап береді, бірақ қол мен алақан сияқты жұптар арасындағы және аяқ пен табан арасындағы нақты қатынасты анықтау және сипаттау қиын. Бұл қатынас алақан мен табанның кейбір сөздік анықтамаларында айқын көрінбейді, онда біріншісі қолдың ішкі беті ретінде, ал екіншісі аяқтың төменгі жағы ретінде анықталады. Канттың "Сот туралы сыни зерттеуі" осы аналогия түсінігін қолдады, екі мүлдем әртүрлі объектілер арасында да дәл осындай қатынас болуы мүмкін деп мәлімдеді.

Ортақ абстракциялау

Платон мен Аристотель сияқты грек философтары аналогияның кең ұғымын қолданды. Олар аналогияны ортақ абстракция ретінде қарастырды. Аналогты объектілер міндетті түрде бір-бірімен байланысты болмаса да, идеяны, үлгіні, жүйелілікті, қасиетті, әсерді немесе философияны ортақ бөліседі. Бұл авторлар салыстыру, метафора және "бейнелер" (аллегориялар) пікірлерді дәлелдеу үшін қолданылатынын қабылдады және кейде оларды аналогия деп атады. Аналогиялар осы абстракцияларды түсінуді жеңілдетуі және оларды қолданушыларға сенімділік сыйлауы керек. Джеймс Фрэнсис Росс "Portraying Analogy" (1982) еңбегінде, Каетанның "De Nominum Analogia" еңбегінен берігі тақырыптың алғашқы толыққанды зерттеуінде, аналогияның табиғи тілдердің жүйелі және әмбебап ерекшелігі екенін, сондай-ақ сөйлемдегі сөздердің мағыналарының өзара байланыстылығын түсіндіретін, анықталатын және заңдарға ұқсас қасиеттері бар екенін көрсетті.

Индукцияның ерекше жағдайы

Керісінше, Ибн Таймия, Фрэнсис Бэкон және кейін Джон Стюарт Милл аналогияны индукцияның ерекше түрі деп сараптап көрсетті. Осы идеяны бастапқы және салыстырылатын объектілер арасындағы байланысты тұжырымдамалық метафора және тұжырымдамалық біріктіру теориялары қолданады. Құрылымдық карталау теориясы психология және компьютерлік ғылым салаларын қамтиды. Осы көзқарас бойынша, аналогия бастапқы және салыстырылатын объектілердің элементтерін байланыстыруға немесе сәйкестендіруге негізделген. Байланыстыру тек объектілер арасында ғана емес, сонымен қатар объектілердің қарым-қатынастары мен қарым-қатынастардың қарым-қатынастары арасында да жүзеге асырылады. Барлық байланыстыру нәтижесінде салыстырылатын объектіге белгілі бір қасиет немесе қарым-қатынас тағайындалады. Құрылымдық карталау теориясы қолданылып, психологияда маңызды нақтылауларға ие болды. Ол компьютерлік ғылым және жасанды интеллект саласында да белгілі бір жетістіктерге қол жеткізді (төменде қараңыз). Кейбір зерттеулер осы тәсілді метафора және ұқсастық сияқты нақты тақырыптарға қатысты кеңейтті.

Логика

Логикашылар аналогиялық ойлаудың аналогиялық аргументтерде қалай қолданылатынын талдайды. Аналогияны екі сөз тіркесі арасындағы ұқсас қатынасты көрсете отырып, "дей тұрғанмен" және "сияқты" сөздерін қолдана отырып айтуға болады, мысалы, "Күлімдеу – ауызға, міңкілдеу – көзге". Математика және логика саласында бұл қатынастарды көрсету үшін екі нүкте белгісімен формальдастыруға болады, пропорция үшін бір екі нүкте, ал теңдік үшін екі екі нүкте қолданылады. Тестілеу саласында пропорция мен теңдікті көрсету үшін екі нүктелі жазу жиі қолданылады, сондықтан жоғарыдағы мысал "Күлімдеу : ауыз :: міңкілдеу : көз" деп жазылуы және осылай оқылуы мүмкін.

Тіл білімі

Аналогия – бұл ережелерді бұзатын сөз формаларын осы ережелерге сәйкес келетін, жиі қолданылатын формаларға дейін азайтатын тіл біліміндегі процесс болуы мүмкін. Мысалы, ағылшын тіліндегі help етістігінің бұрынғы уақыты (ағылшын тіліндегі қарапайым өткен шақ) holp, ал өткен шаққа қатысты формасы holpen болған. Бұл ескі формалар аналогияның күші арқылы (немесе жиі қолданылатын Verb ed ережесін қолдану арқылы) тасталып, helped-ке алмастырылған. Бұл морфологиялық тегістеу деп аталады. Аналогия кейде ережелерді бұзатын формаларды жасауы мүмкін; мысалы, американдық ағылшын тіліндегі dive етістігінің өткен шақ түрі dove, drive: drove сияқты сөздермен аналогия арқылы қалыптасқан. Жаңа сөздер де қолданыстағы сөздермен аналогия арқылы жасалуы мүмкін. Жақсы мысал – бағдарламалық жасақтама, ол аппараттық жасақтамамен аналогия арқылы қалыптасқан; басқа аналогтық жаңа сөздерге фирмалық бағдарламалық жасақтама және көңіл көтеру бағдарламалық жасақтама жатады. Тағы бір мысал – аналогия арқылы қалыптасқан, әзілді мағынада қолданылатын underwhelm сөзі, overwhelm сөзімен байланысты. Кейбір ғалымдар аналогияны сөздер сияқты құрылымдардың жасалуын түсіндіру үшін генеративтік ережелерге балама ретінде қарастырады. Ал басқалары олардың бірдей екенін, ережелер – тіл жүйесінің стандартты бөліктеріне айналған аналогиялар екенін, ал аналогияның нақты мысалдары әлі олай болмағанын (мысалы, Лангакер 1987.445–447) айтады. Бұл көзқарас жоғарыда талқыланған когнитивтік ғылымдағы аналогия туралы қазіргі көзқарастармен сәйкес келеді. Аналогия неограммалық мектепте дыбыстық өзгерістер немесе қарыз алу арқылы түсіндірілмейтін тілдегі кез келген морфологиялық өзгерісті сипаттау үшін қолданылатын термин.

Ғылым

Аналогиялар көбінесе жаңа идеялар мен гипотезаларды құру немесе оларды тексеру құралы ретінде қолданылады, бұл аналогтық ойлаудың эвристикалық функциясы деп аталады. Аналогтық аргументтер сонымен қатар дәлелді бола алады, яғни олар нақты тезистер мен теориялардың дұрыстығын дәлелдеуге мүмкіндік береді. Ғылымда аналогтық ойлауды қолдану мәселелі. Аналогия маңызды теорияларды дәлелдеуге көмектеседі, әсіресе теология, философия немесе космология сияқты логикалық немесе эмпирикалық дәлелдеу мүмкін емес салаларда, әсіресе космостың (бір құбылыстың) деректерге негізделген байқаудан тыс аймақтарына қатысты, ал олар туралы білім адамның түсінігінен және сезімдерінен тыс ойлаудан туындайды. Аналогия теориялық және қолданбалы ғылымдарда модельдер немесе симуляциялар түрінде қолданылуы мүмкін, олар ықтимал дұрыстықтың сенімді көрсеткіштері деп есептелуі мүмкін. Басқа, әлдеқайда нашар аналогиялар да жүйелердің күрделі түсінуге немесе дәлелдеуге қиын болатын нақты немесе маңызды функционалдық ерекшеліктерін түсінуге және сипаттауға көмектесе алады. Мысалы, физика оқулықтарында электр тізбектері гидравликалық тізбектермен салыстырылады. Тағы бір мысал – электрлік, электрондық немесе механикалық құрылғыларға негізделген аналогтық құлақ.

Математика

Аналогиялардың кейбір түрлері изоморфизм ұғымы арқылы нақты математикалық тұжырымдамаға ие болуы мүмкін. Бұл екі математикалық құрылым бір типті болса, олардың арасындағы аналогияны тиісті құрылымның кейбір немесе барлық бөліктерін сақтайтын биекция ретінде қарастыруға болады. Мысалы, және векторлық кеңістік ретінде изоморфты, бірақ кешенді сандар, , одан да көп құрылымға ие: ол векторлық кеңістік қатарында өріс те болып табылады. Категория теориясы математикалық аналогия идеясын функторлар тұжырымдамасымен одан әрі дамытады. C және D екі категорияны қарастыра отырып, C-ден D-ге дейінгі f функторын C және D арасындағы аналогия ретінде қарастыруға болады, себебі f C объектілерін D объектілеріне және C жебелерін D жебелеріне олардың тиісті бөліктерінің құрылымын сақтайтын тәсілде бейнелеуі керек. Бұл Дедре Гентнердің аналогияның құрылымдық карталау теориясына ұқсас, өйткені ол аналогия идеясын белгілі бір шарттарды орындалатын функция ретінде формалдайды.

Анатомия

Анатомияда екі анатомиялық құрылым, мысалы, омыртқалы жануарлардың және жәндіктердің аяқтары сияқты, ұқсас қызметтер атқаратын, бірақ эволюциялық тұрғыдан байланысты болмаса, аналогты құрылымдар деп есептеледі. Аналогты құрылымдар тәуелсіз эволюция нәтижесінде пайда болады және эволюциялық тамырдан туындаған құрылымдардан ерекшеленеді.

Инженерлік

Көбінесе физикалық прототип басқа физикалық нысанды модельдеу және бейнелеу үшін жасалады. Мысалы, жел тоннельдері қанаттар мен ұшақтардың толық көлемді нысандарына сәйкес келетін (аналогты) кішірейтілген модельдерін сынау үшін қолданылады. Мысалы, MONIAC (аналогтық компьютер) өз құбырларындағы су ағынын экономикадағы ақша ағынына аналог ретінде пайдаланды.

Кибернетика

Екі немесе одан көп биологиялық немесе физикалық қатысушы кездескенде, олар бір-бірімен қарым-қатынас жасайды және туындаған кернеулер қатысушылардың ішкі модельдерін көрсетеді. Паск өзінің әңгімелесу теориясында кез келген екі қатысушының ішкі модельдері немесе түсініктер арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды сипаттайтын аналогия бар екенін айтады.

Тарих

Тарихи ғылымда салыстырмалы тарихи талдау аналогия және аналогтық ойлау ұғымдарын жиі қолданады. Жақындағы есептеулерге негіделген әдістер үлкен құжаттар архивімен жұмыс істейді, бұл пайдаланушылардың кездейсоқ сұрақтарына жауап ретінде (мысалы, Мьянма – Бірма) өткендегі ұқсас немесе сәйкес келетін терминдерді табуға және түсіндіруге мүмкіндік береді.

Адептілік

Аналогтық ойлау моральда өте маңызды рөл атқарады. Мұның себебі мораль бейтарапты және әділ болуға тиіс болуында болуы мүмкін. Егер А жағдайында бір нәрсе жасау қате болса, ал В жағдайы А жағдайымен барлық қатысты ерекшеліктерінде сәйкес келсе, онда сол әрекетті В жағдайында жасау да қате болады. Моральдық ерекшеліктерді қабылдаушылық (particularism) дедукция мен индукцияның орнына осындай ойлауды қабылдайды, себебі тек осы тәсіл ғана кез келген моральдық принциптерге қарамастан қолданылуы мүмкін.

Құрылым картасының теориясы

Құрылымдық карталау, бастапқыда Дедре Гентнер ұсынған, психологиядағы теория, ол аналогиялар арқылы ойлау және үйренуге қатысты психологиялық процестерді сипаттайды. Нақтырақ айтқанда, бұл теория таныс білімді, яғни базалық домен туралы білімді, адамның нашар таныс идеяны, яғни мақсатты доменді түсіну үшін қалай пайдалануға болатынын сипаттауға бағытталған. Теорияға сәйкес, адамдар идеялар немесе домендер туралы білімдерін өзара байланысты құрылымдар ретінде қарастырады. Басқаша айтқанда, домен объектілерден, олардың қасиеттерінен және олардың өзара әрекеттесуін сипаттайтын қатынастардан тұрады деп есептеледі. Аналогия процесі келесіні қамтиды: базалық және мақсатты домендер арасындағы ұқсас құрылымдарды тану; негізгі доменнің басқа қатынастарын мақсатты доменге сәйкестендіру арқылы тереңірек ұқсастықтарды табу; осы нәтижелерді мақсатты домен туралы қолда бар біліммен салыстырып тексеру. Су ағыны жүйесінде су құбырлар арқылы тасымалданады және су ағынының жылдамдығы су мұнараларының немесе төбелердің қысымымен анықталады. Бұл қатынас тізбек арқылы өтетін электр тогына сәйкес келеді. Тізбекте электр тогы сымдар арқылы тасымалданады, ал ток немесе электр тоғының жылдамдығы кернеу, яғни электр қысымымен анықталады. Осы домендер арасындағы құрылымдық ұқсастық немесе құрылымдық сәйкестікті ескере отырып, құрылымдық карталау теориясы аналогияны пайдалана отырып, осы домендердің бірінен екіншісіне қатысты қорытындылар жасалатынын болжайды. Бұл олардың танымдық дамуы үшін маңызды, себебі нақты объектілерге назар аударуды жалғастыру балалардың абстрактілі үлгілерді үйрену және аналогтық түрде ойлау қабілетін төмендетуі мүмкін. Объектілерді салыстыру кеңістікте және/немесе уақытта жақын болғанда ықтимал. Ортақ құқық жүйесінде ол әдетте прецеденттің ауқымын кеңейту үшін қолданылады. Джорджия университетінің педагогикалық психология және оқыту технологиясы кафедрасының профессоры Шон Глинн аналогиялар арқылы оқыту теориясын және осы әдіспен оқыту процесін түсіндіруге арналған қадамдарды жасады. Аналогияларды қолдану қадамдары: Бірінші қадам – жаңа тақырыпты таныстыру және тақырып бойынша жалпы білім беру. Екінші қадам – оқушылардың екі ұғымның ұқсастығын бағалау үшін қажетті білімге ие екеніне көз жеткізу үшін олар бұрын білетін ұғымды қайта қарау. Үшінші қадам – екі ұғымның аналогиясындағы маңызды ерекшеліктерді табу. Төртінші қадам – екі ұғым арасындағы ұқсастықты табу, осылайша оқушылар оларды салыстырып, қарама-қарсы қоюға мүмкіндік алады. Бесінші қадам – екі ұғым арасындағы аналогияның қай жерде бұзылатынын көрсету. Алтыншы қадам – жаңа материалды бұрынғы біліммен салыстыру. Әдетте, бұл әдіс ғылымдағы тақырыптарды оқыту үшін қолданылады. 1989 жылы мұғалім Керри Руф «Жеке көз жобасы» атты бағдарламаны бастады. Бұл сабақта тақырыптарды жақсы түсіндіру үшін аналогияларды қолдануға негізделген оқыту әдісі. Ол аналогияларды оқу бағдарламасының бір бөлігі ретінде пайдалану идеясын ойлады, себебі ол бірде заттарды бақылап отырғанда: «Менің ойым әр заттың маған нені еске түсіретінін анықтап отырды», – деді. Бұл оны «Сіздерге [тақырып немесе мәселе] не еске түсіреді?» деген сұрақпен оқытуға итермеледі. Пәндер мен ұғымдарды салыстыру идеясы «Жеке көз жобасын» оқыту әдісі ретінде дамытуға әкелді. Бағдарламаның мақсаты – аналогиялар негізгі тақырыптарының бірі ретінде сыншыл ойлау дағдыларын дамыту. Глинн ғылымды оқыту үшін аналогияларды қолдануға назар аударса, «Жеке көз жобасы» жазу, математика, өнер, әлеуметтік таным және өнертабыс сияқты кез келген пән үшін қолданылуы мүмкін. Қазір оны елдегі мыңдаған мектептер қолданады.

Католицизм

1215 жылы өткен төртінші Латеран кеңесі былай деді: Жаратушы мен жаратылыс арасында қаншалықты ұқсастық болса да, одан да үлкен айырмашылықты көруге болады. Осы мәселені теологиялық тұрғыдан зерттеуге *аналогия энтис* деп аталады. Бұл теорияның салдарынан, Құдайға қатысты барлық нақты айғақтар (Исаның жердегі өмірінің нақты деректерінен басқа) ешқандай жалғандыққа ұрындырмайтын, тек шамаменгі ұқсастықтар болып табылады. Мұндай аналогтік және нақты айғақтарға мысалдар: Құдай бар, Құдай – Махаббат, Құдай – жалындайтын от, Құдай оны шақыратындардың бәріне жақын, немесе Құдай – Үштік. Бұл жерде болмыс, махаббат, от, қашықтық, сан – адам баласының оң немесе теріс тілмен сипаттау мүмкін емес нәрсе туралы шексіз білім алуына мүмкіндік беретін аналогиялар ретінде қарастырылуы керек. Теологиялық айғақтарды силогизмдерде қолданғанда, олардың аналогтік екенін ескеру қажет, себебі әрбір аналогия мақсатынан асып кеткенде бұзылады.

Үштік ілімі

Троица туралы христиан ілімі, орташа христиан немесе теист үшін қыңыр болуы мүмкін. Осы себепті, Троицаны түсіну үшін аналогиялар қолдану кең таралған. Троица – «үш» деген мағына беретін “tri” және «бірлік» деген мағына беретін “unity” сөздерінің бірігімі. «Үштік» Троицаның тұлғаларын, ал «Бірлік» – мән немесе болмысты білдіреді. Осы ілімнен көптеген аналогиялар туындады, бірақ бұрын айтқандай, көптеген аналогиялар жан-жақты қарастырылғанда сәтсіздікке ұшырайды. Мысалдардың бірі – Троицаны судың түрлі күйлерімен (қатты, сұйық, газ) немесе жұмыртқаның бөліктерімен (қабық, сарысы және ақуызы) салыстыру. Алайда, мұндай аналогиялар тереңірек зерттелгенде модализм (судың күйлері) және парсиализм (жұмыртқаның бөліктері) сияқты ерестіктерге бастап соқтырады, бұл христиандық Троица түсінігіне қайшы келеді. Одан да тиімді аналогиялар бар. Мысалы, C мажор аккордының ноталарын Троицамен салыстыру жеткілікті. C, E және G ноталары жеке-жеке «естілетін» кеңістікті толтырады, бірақ барлық ноталар біріксе, бір кеңістікте ерекше, тең ноталармен біртекті дыбыс пайда болады. Тағы бір аналогия – Хадестің қақпасын күзеткен мифологиялық ит Кербер. Иттің өзі – жалғыз организм, ол мәнімен сөйлейді. Кербер үш басымен ерекшеленеді, олардың әрқайсысы бірдей ит табиғатын сақтайды.

Ислам діні

Ислам заң ғылымы заңның басқа көздерінен қорытынды шығару үшін аналогияны жиі пайдаланады. Аналогиялық қорытынды жасау үшін қолданылатын шектеулер мен қағидалар түрлі мазхабтарда және шамалы дәрежеде жеке ғалымдар арасында айқын ерекшеленеді. Дегенмен, бұл заңгерлік таным теориясы аясында қабылданған заң көзі болып саналады, ал оған басты қарсылық білдіретін мектеп – заһири (сыртқы мағынаны ғана ұстанатын) мектебі.