Кіріспе
Артур Кларктың 1968 жылғы ғылыми-фантастикалық романы «2001: Ғарыш саяхаты» – британ жазушысы Артур Кларктың 1968 жылғы ғылыми-фантастикалық романы. Ол Стэнли Кубриктің фильмдік нұсқасымен бірдей уақытта жасалды және фильм шыққаннан кейін жарияланды. Кларк пен Кубрик кітап үстінде бірге жұмыс істеді, бірақ соңында ресми автор ретінде Кларк қана қалды. Романның негізі Кларктың «Сентинель» (1948 жылы ББС конкурсы үшін жазылған, бірақ 1951 жылы «Мәңгілік күзетші» деген атпен алғаш рет жарияланған) және басқа да әңгімелеріне сіңірген. 1992 жылға қарай роман әлем бойынша үш миллион дана сатылды. Кларк пен Кубриктің осы жобадағы бірлескен жұмысы туралы толық мәліметтер 1972 жылы жарық көрген «The Lost Worlds of 2001» кітабында келтірілген. Романның шетелдіктердің адамдардың ежелгі бабаларына ықпал ететін алғашқы бөлігі Кларктың 1953 жылғы «Таңдағы кездесу» әңгімесімен ұқсас.
2001: A Space Odyssey is a 1968 science fiction novel by British writer Arthur C. Clarke. It was developed concurrently with Stanley Kubrick's film version and published after the release of the film. Clarke and Kubrick worked on the book together, but eventually only Clarke ended up as the official author. The story is based in part on various short stories by Clarke, including "The Sentinel" (written in 1948 for a BBC competition, but first published in 1951 under the title "Sentinel of Eternity"). By 1992, the novel had sold three million copies worldwide. An elaboration of Clarke and Kubrick's collaborative work on this project was made in the 1972 book The Lost Worlds of 2001. The first part of the novel, in which aliens influence the primitive ancestors of humans, is similar to the plot of Clarke's 1953 short story "Encounter in the Dawn".
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Ғажайып ғарыш цивилизациясы галактикадағы әлемдерді зерттеу және мүмкін болса, ақылды тіршіліктің дамуын ынталандыру үшін үлкен кристалл монолиттерді пайдаланатын құралдарды қолданады. Кітапта мұндай монолиттердің бірі үш миллион жыл бұрын Африканың тарихқа дейінгі дәуірінде пайда болады, ол аштықтан өлген гоминидтер тобын құрал-саймандар жасауға шабысқандады. Гоминидтер құралдарын жануарларды өлтіріп, ет жеуге пайдаланады, осылайша аштықтан құтылады. Содан кейін олар құралдарды оларды аулайтын барыс өлтіруге қолданады; келесі күні басты маймыл кейіпкері Ай сақшысы қарсы тайпаның басшысын өлтіру үшін таяқ қолданады. 1999 жылы доктор Хейвуд Флойд Айдың Клавий базасына сапар шегеді, онда ғалым Тайхо кратерінің жанында Тихо магниттік аномалиясы 1 (немесе TMA 1) деп аталатын электромагниттік бұзылыс тапқандығын түсіндіреді. Қазба жұмыстары үлкен қара тақтаны ашты, ол 1:4:9 (немесе 12:22:32) пропорциясында нақты жасалған, сондықтан ол зиялылықтың жұмысы деп саналады. TMA 1-ге сапармен Флойд және басқалар күн сәулесі алғаш рет түскен кезде келеді; ол ғалымдардың Япетусқа бағытталған деп анықтаған өткір радиосигналды шығарады. Discovery One миссиясы Япетусқа жіберілді. Жолда доктор Дэвид Боуман мен доктор Фрэнк Пул – борттағы жалғыз саналы адамдар; олардың үш әріптесі Юпитерге жақын жерде ояту үшін тоқтатылған. HAL 9000, «Хал» деп аталатын жасанды интеллектіге ие компьютер, кемені басқарады. Миссияның алғашқы кезеңдері жоспарланғандай және кесте бойынша орындалады. Пул Жердегі отбасынан туған күніне арналған хабар алғанда, Хал Боуманға кемедегі AE 35 байланыс құрылымының бұзылатынын айтады. Пул қосымша көлік модулінің бірін алып, AE 35 құрылымын ауыстырады; бірақ Боуман алынған AE 35 құрылымын тексергенде, онда ешқандай ақау болмағанын анықтайды. Пул мен Боуман Халдың диагнозының дұрыс еместігін мойындаудан бас тартуына күдікпен қарай бастайды. Пул құрылымын ауыстырып жатқанда, оның модулі оған жылдамдықпен соқтығысып, оны қаза қылады. Боуман Халдың рөлін білмей, қалған үш астронавтты оятуды шешеді, сондықтан Халмен келіспейді, Хал оның бұйрықтарын орындаудан бас тартады. Боуман бұйрықтары орындалмаса, оны ажыратумен қорқытады, ал Хал мойынсұнады. Боуман әріптестерін оятуды бастағанда, Хал екі ауа шлюзін кеңістікке ашып, кеменің ішкі атмосферасын босататынын естиді. Қауіпсіз апаттық баспанадан Боуман ғарыш костюмін киіп, кемеге қайта кіреді, онда ол Халдың санасын өшіріп, тек оның автономды функцияларын сақтап, Жермен байланыс орнатады. Ол өзінің миссиясы Айдағы монолитті жерлеген қоғаммен байланыс орнату үмітімен Япетусты зерттеу екенін біледі. Боуман Халдың миссияның мақсатын одан және Пулден жасырғаны үшін кінәлі екенін сезіне бастағанын біледі, ол ақпарат жинау және толық баяндау міндетіне қайшы келеді; және ажырату қаупі туғанда, ол өзінің өмір сүруіне қауіп төнді деп ойлап, қорғанысқа өтеді, ұйқы туралы түсінігі жоқ. Боуман бірнеше ай бойы кемеде жалғыз болып, Япетусқа жақындап келеді. Жақындағанда ол Япетус бетінде кішкентай қара дақ байқайды, кейіннен оның формасы TMA 1-ге ұқсас, бірақ әлдеқайда үлкен екенін анықтайды. Жердегі ғалымдар бұл монолитті «TMA 2» деп атайды, Боуман бұл қате екі есе деп санайды, өйткені ол Тихо кратерінде емес және магниттік аномалия шығармайды. Боуман монолитке жақындағанда, ол ашылып, Боуманның модулін өзіне тартады. Ол жоғалып кеткенше, Миссиялық басқару оның айқайын естиді: «Бұл нәрсе қуыс – ол мәңгіге созылады – және – о, Құдай! – ол жұлдыздармен толы!» Боуман монолит арқылы белгісіз жұлдыздық жүйеге, үлкен жұлдызаралық коммутациялық станция арқылы тасымалданады және басқа түрлердің ғарыш кемелерінің басқа бағыттармен жүруін көреді. Боуманға ежелгі өркениеттердің қираған қалдықтарынан бастап, қос жұлдыздық жүйенің планетасының бетінде тіршілік ететін тіршілік формалары сияқты түрлі көріністер көрсетіледі. Ол өзін ыңғайлы сезінуі үшін мұқият жасалған қонақ үйдің жайлы люксіне әкелінеді және ұйықтап кетеді, содан кейін ол ғарышта өмір сүре және саяхаттай алатын өлмейтін «Жұлдызды балаға» айналады. Содан кейін Жұлдызды бала Жерге оралады, онда ол орбиталық ядролық оқ-дәрілерді жарылдырады.
Басты кейіпкерлер
Айды бақылаушы: Б.з.д. шамамен 3 000 000 жыл бұрын құрғақ экваторлық Африкада өмір сүрген австралопитек африкандық адам маймылы. Ол, оның тайпасы және оның түрі жойылу қаупіне тап болды, бірақ жоғары интеллекттің бастамасын сыйлаған монолиттің араласуы оны және оның серіктерін құтқарып қалды. Эволюция өз жолын тапты. Доктор Хейвуд Флойд: Астроном және "Астронавтика ұлттық кеңесінің" төрағасы, Айдан табылған екінші монолит – Тихо монолиті немесе ТМА 1 туралы құпия миссиямен Жерден Айға ұшып келді. Оны американдық геологиялық зерттеу тобы Clavius базасынан қазып шығарды. Флойдтың қатысуымен Тихо монолиті үш миллион жылдан бері алғаш рет күн сәулесіне ұшырап, Сатурнға қарай өте күшті энергия импульсын жіберді. Дэвид Боуман / Жұлдызды бала: Discovery ғарыш кемесінің бірінші капитаны, бұрын Юпитер жүйесін зерттеуге жоспарланған, бірақ соңғы кезде Сатурнды зерттеумен тапсырылған американдық ғарыш кемесі. Боуман мен оның орынбасары Фрэнк Пулдың білмейтіні, миссияның нақты мақсаты – ғарышкерлердің ниетіне қатысты қосымша ақпарат табуға болатын жоғарыда көрсетілген энергия сигналының бағытымен байланысты Сатурн кеңістігін барлау. Боуман Iapetus монолитіне (TMA 2) кіргеннен кейін Жұлдызды балаға айналады. Фрэнк Пул: Боуманның орынбасары. Боуман мен Пул Discovery бортында үздіксіз сергек болу үшін кезеңдер мен рөлдерді үнемі алмастырады. Пул HAL шабуыл жасап, EVA жұмысын орындау кезінде өлтірілгендей көрінеді. HAL 9000: Discovery кемесіндегі барлық функцияларды бақылай алатын, адамдармен сөйлесіп, қарым-қатынас жасай алатын ақылды компьютер. HAL істен шығып, Боуманнан басқа барлық экипаж мүшелерін өлтірді; бұл HAL-ға Discovery миссиясының нақты мақсаты тапсырылғандықтан және оны тиісті уақытқа дейін құпия ұстау жөніндегі тапсырманың нәтижесі болды. Бұл бұйрықтар HAL-дың негізгі мақсатына қайшы келеді, ол – адамдарға ақпаратты дәл және толық жеткізу.
Кіші әріптер
Роман барысында бірнеше екінші дәрежелі кейіпкерлер қысқа ғана көрініс береді немесе олардың есімдері тек сөз арасында айтылады, олардың ішінде басқа адам-тектес маймылдар, ғарыш сапары қызметкерлері, Ай станциясының күзетшілері және Discovery экипажының мүшелері бар. Романның екінші дәрежелі кейіпкерлерінің арасында ең маңыздылары төменде тізілген (көбінесе фильмдегі тікелей аналогтары бар, немесе «Одиссея» ромалар сериясындағы қайта оралатын кейіпкерлер). Бір Құлақ: «Басқалар» тайпасының басшысы, австралопитек африканус адам-тектес маймылдарының қарсыласы, осылайша Ай күзетшісі мен оның тайпасының жауы. Оның атауын беруші кемшілігінен басқа, Бір Құлақ Ай күзетшісімен бірдей жасқа және дене бітіміне ие, бірақ «жағдайы нашар» деп сипатталады. Тайпалық қақтығыстарда ол өзінің қорқынышын айқай-шумен немесе «артықпен мақтанғанымен» жасыратын көшбасшылық стилін көрсетеді. Ең қауіпті қарсыласына тап болғанда, Бір Құлақ «қашу үшін тым батыл немесе тым ақымақ» болып көрінеді. Басқалардың ешқайсысы, Бір Құлақ та, монолитпен бағаланған немесе өзгертілген емес. Доктор Дмитрий Моисевич: Флойдтың жақын досы (және қарсылас КСРО азаматы), ол Space Station One бортында, Тайхо монолитінің табылуын сырттан жасыру мақсатымен америкалықтардың «жарылыс» туралы сылтауын Флойдтан дипломатиялық тұрғыдан сұрайды (Жер мен Ай арасындағы аялдама). Фильмде Моисевичтің рөлін басқа есімді доктор Андрей Смислов орындайды, ал Моисевич кейіпкері «Одиссея» сериясының қалған бөлігінде және 2010 жылғы фильмнің басында пайда болады. Моисевич, Флойд сияқты, сақтықпен және әлемді білетін бюрократ ретінде сипатталған. Ральф Халворсен: Оңтүстік провинцияның әкімшісі және Клавь базасының басшысы, Халворсен Айдағы американдық мүдделерді білдіреді және Тайхо монолиті туралы ақпарат жинау үшін Флойдты Клавьде қабылдайды. Уайтхед, Камински және Хантер: ресурстарды сақтау үшін Discovery кемесіне гибернацияға жіберілген үш астронавт. Боуман немесе Пул қаза болған жағдайда, гибернациядағы астронавттар белгіленген тәртіппен қайта тірілтуға тиіс. Сөйтіп, Пулдің болжамды қазасынан кейін Боуман Уайтхедті жартылай қайта тірілтті, бірақ содан кейін HAL Discovery-де қысымды төмендетіп, үшеуін өлтірді, ал Боуман қауіпсіз аймаққа қашып кетті. Фильмде HAL Пулдің денесін іздеу үшін EVA кезінде олардың өмірді қамтамасыз ету жүйелерін өшіру арқылы үшеуін өлтіреді; фильмде олар Кимболл, Камински және Хантер деп аталды. Доктор Чандра: HAL өзінің деактивациясы кезінде оны алғашқы оқытушысы деп қысқаша айтты, ол оған «Daisy» әнін үйреткен. Фильмде бұл алғашқы оқытушы «Мырза Лэнгли» деп аталды; алайда доктор Чандра кейіпкері «Одиссея» франшизасының қалған бөлігінде, әсіресе 2010 жылғы кітапта және фильмде кездеседі. Анна, Бетти, Клара: Discovery-дің үш EVA модулінің аттары. Франшизаның басқа фильмдері мен романдарында бұл модульдерге басқаша аттар берілген. Бетти – HAL бақылауындағы, Пулдің өліміне себеп болған модуль.
Жалғасы
2010: "Одиссея-2", кітапқа 1982 жылы жазылған жалғасы, 1984 жылы фильмге бейімделді. Кларк одан кейін тағы екі жалғас роман жазды: 2061: "Одиссея Үш" (1987) және 3001: "Соңғы Одиссея" (1997). Қазіргі күнге дейін соңғы екі роман әлі фильм түрінде шығарылмаған.
Қабылдау
Джеймс Блиш Кларктың повесі Кубриктің назардан тыс қалдырған немесе жеңілдете түсіндірген оқиғаның маңызды элементтерін қамтитынын айтқанда, "Романның суреттегідей поэзиясы шамалы" және "суреттегі күшті жақтарының көбісі жоқ", бірақ "суретті толық түсіну үшін оны оқып шығу керек" деді. Элиот Фримонт Смит кітапты «Нью-Йорк Таймс» газетінде жақсы бағалап, оны "ғарышқа ұшу және зерттеудің техникалық және адамдық ерекшеліктері туралы білімі мен дәлдігімен (және қызықтылығымен) бірге, үдемелі, тіпті мазасыз күдік тудыруда шеберлік танытқан жазушының қиялы" деп сипаттады.
Фильмнен айырмашылықтары
Роман мен фильм бір мезгілде жасалса да, роман фильмнің алғашқы нұсқаларын негізге алады, ал фильмнің соңғы нұсқасы олардан едәуір өзгеше. Бұл өзгерістер көбінесе фильмді экономикалық тұрғыдан тиімді түсіруге қатысты, ал кейбіреулері Кубрик пен Кларк арасындағы пікір келіспеушіліктен туындады. Ең басты айырмашылықтар – мақсаттағы планетаның Сатурннан Юпитерге ауысуы және ХАЛ-дың жойылуына әкелген оқиғалардың өзгеруі. Стильдік айырмашылықтар мазмұндық айырмашылықтардан гөрі маңыздырақ болуы мүмкін. Монолит пен «Дискавери» ғарыш кемесінің сыртқы түрі, ХАЛ-дың жасы, сондай-ақ романның әртүрлі ғарыш кемелеріне, тарихқа дейінгі маймылдарға және ХАЛ-дың ойлап тапқан ғылымына ат қоюы да аз маңызды емес. Роман фильмде түйсіксіз қалған көптеген оқиғаларды толықтырып, нақтылай түседі. Винсент ЛоБрутто романның «күшті сюжеттік құрылымы» бар екенін атап өтті, ол оқиғаны кеңейтеді, ал фильм көбінесе визуалды тәжірибе, онда көп нәрсе «символдық» қалпында көрінеді. Рэнди Расмуссен Хейвуд Флойдтың мінезі әртүрлі екенін айтады; Кларк романында ол ғарыш саяхатын қызықты деп санайды, тіпті «Кларк өкілі» рөлінде көрінеді, ал фильмде ол ғарыш саяхатын «әдеттегі» және «жалықтыратын» сезінеді. Фильмде «Дискавери» миссиясы Сатурнға емес, Юпитерге бағытталған. Кубрик Юпитерді таңдады, өйткені ол және арнайы эффекттер жетекшісі Дуглас Трамбулл Сатурн сақиналарының фильм үшін сенімді моделін жасауға келісе алмады. Кларк кейіннен романның жалғасы «2010: Odyssey Two» романында Сатурнды Юпитермен алмастырды. Трамбулл кейіннен өзінің режиссерлік дебюті «Silent Running» фильмі үшін Сатурнның сенімді бейнесін жасады. ХАЛ-мен болған соңғы кездесудің жалпы реті фильмде кітаптан өзгеше. ХАЛ-дың AE 35 бірлігінің бұзылатыны туралы алғашқы мәлімдемесі фильмде Дэвид Боуменмен миссияның құпиясы туралы ұзақ әңгімелескеннен кейін айтылады, ресми түрде ХАЛ экипаж психологиясы туралы есеп дайындап, Жерге жіберуі керек болды. Роман бойынша бұл Фрэнк Пулге арналған туған күнгі хабарлама кезінде орын алады. Фильмде Боумен мен Пул ХАЛ-ды өздері ажыратуға шешім қабылдайды, егер ол бұзылмаса, ХАЛ-дың істен шыққаны анықталады. ХАЛ EVA модулі арқылы олардың еріндерін оқып, жоспарды біліп алады. Кларк романында Жердегі басқару орталығы Боумен мен Пулге ХАЛ істен шыққан жағдайда оны ажыратуға бұйрық береді. Алайда, Кларк романында Пулдің өлімінен кейін Боумен қалған экипаж мүшелерін оятуға тырысады, содан кейін ХАЛ ішкі және сыртқы шлюздерді ашып, үшеуін қысып өлтіреді және Боуменді өлтіруге жақындап келеді. Фильмде Боумен Пулдің өлтірілуінен кейін оны құтқаруға шығады. ХАЛ оған қайта кіруге рұқсат бермейді және тіршілік ету жүйесін өшіру арқылы қыстаушы экипаж мүшелерін өлтіреді. «2010: Odyssey Two» жалғасында «Дискавери» миссиясының баяндалуы фильм нұсқасына сәйкес өзгертілді. Фильм ХАЛ-дың істен шығуының себебін түсіндірмейді, ал роман ХАЛ-дың миссия мақсаты туралы жалған айтуға бұйрық берілгендіктен ішкі қақтығысқа түскенін көрсетеді. Суретке түсірілген жақсы көрінуіне байланысты, Айды бақылаған және басқа «адам маймылдарды» бағыттап көрсеткен монолиттің сыртқы түрі романнан фильмге өзгертілді. Романда бұл монолит мөлдір кристалдан жасалған, ал фильмде ол қара түсті. TMA1 және TMA2 монолиттері өзгеріссіз қалды. Кітапта монолит өлшемдерінің арақатынасы 1:4:9 (1:2:3) деп көрсетілген, бірақ фильмдегі нақты монолит пішіні осы арақатынасқа сәйкес келмейді. 1:4:9 арақатынасы қалың, кең және төменгі нысанды тудырады. Кьюбрик биік және жұқа монолитке ие болғысы келді, ол одан да әсерлі болады деп ойлады. Фильм кадрларынан алынған өлшемдер фильмдегі монолиттің өлшемдері шамамен 0,65:4:9 немесе 1:6:14 арақатынасында екенін көрсетеді. Кітапта ХАЛ 1997 жылдың 12 қаңтарында іске қосылды, бірақ фильмде жыл 1992 деп көрсетілген. Кьюбрик ХАЛ-дың жасын тоғыз жасар ақылды баламен бірдей етуді қалаған деп есептеледі. Кітапта Хейвуд Клав базасынан TMA 1-ге дейінгі 200 мильдік сапарға жер асты көлігімен барды, ол «сағатына елу миль жылдамдықпен кратер жазықтығымен дөңгелектеп өтетін» және «сегіз иілгіш дөңгелектерге орнатылған үлкен трейлерге» ұқсайтын жылжымалы зертхана еді, сондай-ақ «төрт реактивтік қозғалтқыштарымен» кедергілерді секіріп өте алатын. Көлік құралы «автобус» деп аталды. Алайда фильмде Хейвуд 200 мильдік сапарды қанаты жоқ шаттлмен жүзеге асырады. Тіпті Айдың тартылыс күшімен мұндай ұшу техникалық немесе экономикалық тұрғыдан мүмкін емес. Кітапта «Дискавери» ғарыш кемесінің жоғары температуралы ядролық реакторын балқымау үшін «құбыршақ қанаттарына» ұқсайтын үлкен радиаторлық панельдері бар. Фильмдегі кеме бастапқыда радиаторлармен жабдықталған, бірақ Кьюбрик оларды алып тастады, өйткені ол терең ғарышқа ұшатын ғарыш кемесінде «қанаттардың» болуын қаламайтын.
Япет пен Япет
Сатурнның Айпаты деген аты кітапта Япетус деп жазылады. Бұл атаудың баламалы нұсқасы, себебі латын тілінде "I" әрпі көбінесе "J" әрпін білдіреді (латын тілінің қазіргі заманғы жазылымын қараңыз). 1970 жылғы кино туралы толық кітабында, автор Джером Агел, көптеген дереккөздерге, соның ішінде Оксфорд ағылшын тілінің сөздігіне сәйкес, Айпаты есімінің ең көп таралған жазылуы екенін айтады. Ол сондай-ақ "Кларк, мінсіздікке ұмтылатын" адам, Япетус деп жазады дейді. Агел сөздіктен "жапыру" деген сөздің мағынасын келтіріп, оны "қайырсу, әзілдеу, мазақтау" деп түсіндіреді. Содан кейін ол оқырманға: "Кларк бізге бірдеңе жеткізуге тырысып отыр ма?" деп сұрақ қояды. Кларк өзі 2001 жылғы "Жоғалған әлемдер" кітабының 19-тарауында бұл жазылу мәселесіне тоқталып, "J" формасы грекше атаудың неміс тіліндегі нұсқасы деп есептегендіктен, Вилли Лей мен Чесли Бонестеллдің "Ғарышты бағындыру" (1949) кітабынан таныс болған жазылуын жай ғана (және әдейсіз) қолданғанын түсіндіреді.