Кіріспе

Б.з.д. V ғасыр грек софисті, Мегария мектебінің философы Трасимах (/θ//r//æ/'/s//ɪ//m//ə//k//ə//s/; Θρασύμαχος; шамамен 459 – шамамен 400 ж.б.б.) – ежелгі Грекияның софисті, Платонның «Республика» еңбегіндегі кейіпкер ретінде ең белгілі.

Өмір жолы, туған күні және мансабы

Трасимах Босфордағы Халкидон қаласының азаматы еді. Оның мансабы Афинада софист ретінде өткен сияқты, бірақ оның қызметі мен ойлау ерекшеліктері нақты белгілі емес. Ол грек шешендігінің ырғақтық сипатын арттырғандығымен, әсіресе прозада пеоникалық ырғақты қолданғандығымен және әрекеттер арқылы эмоцияларға күшті әсер еткендігімен ерекшеленеді. Аристофан б.з.д. 427 жылға дейінгі жоғалған пьесасынан Трасимахқа қатысты ең нақты айғақ береді. Интернет-фәлсафа энциклопедиясының авторы Нильс Раухут осыдан Трасимахтың осы уақытқа дейін бірнеше жыл Афинада сабақ берген болуы керек деген қорытындыға келді. Александриялық Климент жазған фрагмент Трасимах пен македониялық Архелайды салыстырады. "Еврипид "Телеф" трагедиясында: «Гректер варварлардың құлына айнала ма?» дейді. Ал Трасимах «Ларисалықтарға» деген сөйлеуінде: «Гректер болғанымызға қарамастан, Архелайдың құлына айнала ма?» деп сұрайды". Раухут бұлдан Трасимахтың V ғасырдың соңғы үш онжылдығында ең танымал болғанын көрсетеді. Аристотельдің "Саясат" еңбегінде Кимде демократияны құлатқан осы аттас адам туралы айтылады, бірақ осы оқиға туралы ештеңе белгілі емес, және олардың бір адам екендігіне сенімділікпен айтуға болмайды. Аристотель өзінің "Софистикалық дәлелдемелерде" Трасимахты риторикалық теорияның дамуындағы маңызды рөлі үшін атап көрсетеді. W. А. Пикард Кембридж мәтінінен келтірген үзіндіде: «Әр нәрсенің бастауы маңызды дегендей, риторикалық сөздер мен өнердің барлық түрлерінде де осы қағида сақталған: бастамасын тапқандар оны аздап дамытқан, ал бүгінгі танымал шешендер осы өнерді біртіндеп жетілдірген алдыңғы буынның мұрагерлері. Тизий бастаушылардан кейін, содан кейін Трасимах, одан кейін Теодор келді, ал көптеген адамдар оған өз үлесін қосты. Сондықтан өнердің осы деңгейге жеткеніне таңқалудың қажеті жоқ». Дилон мен Гергель бұл Трасимахтың Тизийдің шәкірті екенін, немесе Теодордың Трасимахтың шәкірті екенін көрсете бермейді дейді. Аристотель "Риторика" еңбегінде Трасимахқа қатысты тапқыр теңеу келтіреді. «Теңеу метафораға жақын болғанда жақсы болады, мысалы, қалқан Арес ішімдігінің ыдысы сияқты, қираған үйдің жыртылған матасы сияқты, ал Никерат Праттис шаққан Филоктет сияқты. Трасимах Никератты көргенде айтқан теңеу осылай еді, Праттис айтысында жеңілген Никерат шашын қимай, түгелдей ұзын қалпында жүрген». "Риторика" еңбегінде Геродик Трасимахтың есімін ойынға айналдырғанын айтады. "Геродик Трасимах туралы: «Сен әрқашан шайқаста батылсың (трасимах)!» деді". Дилон мен Гергель бұл Платонның Трасимахты "Республикасындағы "күш – құқық" теориясын жақтаушы, жауынгерлік және әдемі сөйлейтін тұлға ретінде таңдауына себеп болуы мүмкін дейді. Алайда, зерттеуші Энджи Хоббс Трасимахтың ниеті "қазіргі заманғы екіжүзділікті әшкерелеу болған, оның айлакерлігін мақтау емес" деген пікір білдіреді. Платон Федрде Трасимахты табысты шешен ретінде атайды, бірақ оған ешқандай маңызды есім бермейді. Византиялық Суда Трасимахтың риторикалық теоретик ретіндегі ұстанымын растайтын қысқаша сипаттама береді. «Битниядағы Халкидоннан шыққан халкидондық софист. Ол кезең мен екі нүктені бірінші болып анықтады және қазіргі заманғы риториканы енгізді. Ол философ Платон мен шешен Изократтың шәкірті болған. Ол ойластыратын сөздер, риторика өнері, паэгния, риторикалық құралдар жазды». Дилон мен Гергель екінші сөйлемді «Платон мен Изократқа қатысты ақылға сыймас мәлімдеме» деп бағалайды. Олар «ұстаз» (mathêtês) сөзін «ұстаз» (kathêgêtês) сөзімен ауыстырудың да бекерлік екенін айтады. Олар мәтінде олқылық бар екенін ұсынады, онда Трасимах басқа біреудің шәкірті және Платон мен Изократтың бәсекелесі ретінде көрсетілген. Дионисий Галикарнасский өзінің «Исей туралы» еңбегінде Трасимахтың риторикалық шеберлігін мақтап, оны «таза, нәзік, тапқыр және қалаған уақытта қысқа немесе ұзақ сөйлей алатын» деп сипаттайды. Бірақ Дионис Трасимахты «шешуші» және «тартымды» Лисийден нашар шешен деп тапты, өйткені ол кейінгі ұрпаққа сот істері бойынша сөздер қалдырмады, тек нұсқаулықтар мен демонстрациялық сөздерді ғана қалдырды.

1-ші фрагмент

Дионисий Галикарнасскийдің «Демосфеннің стилі туралы» атты еңбегі (осы «орта стильдің» үлгісі ретінде) Трасимахтың жазуларының ең толық сақталған фрагментін сақтайды. Бұл, көрінеу, консервативті көзқарастағы жас, жоғары топқа жататын афиналықтың сөйлеуі үшін жазылған «саяси сөздің бастамасы» және шамамен 420 жылдардың басында жазылған болуы мүмкін. Мен, афиналықтар, жастардың үнсіздікті сақтап, тек қана оқиғалар сөйлеуге мәжбүр еткен, ал егде жастағылар мемлекеттік істерді дұрыс басқарған шаққа тиесілі болсам деймін. Бірақ тағдыр бізді уақытпен осы деңгейге жеткізді, енді біз басқалардың билігіне бағынуға мәжбүрміз, ал салдарына өзіміз жауап береміз; егер жаман нәтижелер аспанның немесе тағдырдың емес, біздің басшыларымыздың салдары болса, онда сөйлеу қажет. Егер адам өзін кімнің қателігіне де, кемшілігіне де ұшыратуға дайын болса, өзгелердің арамдығы мен зұлымдығы үшін өзін кінәлауға дайын болса, онда ол сезімсіз немесе тым шыдамды. Жоқ, өткен оқиғалар бізге жеткілікті – біз бейбітшілікті соғысқа айырбастадық, қауіп-қатерлер арқылы қазіргі жағдайға жеттік, сондықтан өткенге құрметпен, ал болашаққа қорқынышпен қараймыз; келісімді жаулық пен ішкі дау-жанжалға құрбандық еттік. Басқалар молшылықтың кесірінен шектен шығып, азаматтық соғысқа ұшырайды, ал біз байлықта салмақты болдық. Біз қиындық кезінде ақылдан безіп, осылай әрекет еттік, бұл әдетте басқаларды салмақты болуға итермелейді. Егер ол қазіргі жағдайға қайғырып, оны тоқтатудың жолын тапса, онда неге білгенін айтудан тартынсын? Сондықтан, ең алдымен, мен сөзімде, пікір таластырып жүрген сөз шеберлері мен басқалардың бәсекелестікке түскендеріне тиесілі нәрсені дәлелдеймін: олар қарама-қарсы пікір білдіреді деп ойлап, іс-әрекеттерінің бірдей екенін, ал қарсы тараптың теориясы олардың өз теориясының бір бөлігі екенін түсінбейді. Ендеше, әр тарап не іздеп жүргенін басынан-ақ қарастырайық. Біріншіден, «ата-бабамыздың заңдары» – бұл барлық азаматтардың ортақ мүлігі және оны түсіну оңай болса да, олардың арасында келіспеушіліктердің себебі болып табылады. Біз білмейтін нәрсені бұрынғы ұрпақтан үйренуіміз керек, ал ескі ұрпақ көргенін білетін адамдардан біле аламыз. (85В1 [[Дильс Кранц]]

Платонның

Трасимахтың қазіргі маңыздылығы негізінен оның «Республика» еңбегіндегі кейіпкер болуынан туындайды. Ол өз ұстанымын ашық, тіпті бейсақтықпен қорғайтынымен және Сократтың соңғы дәлелдерінен кейін, «Республика»ның бірінші кітабының соңындағы әйгілі қызаруымен танымал. Осы қызарудың мәні, Сократтың алтыншы кітаптағы «Біз енді Трасимахпен дос болдық, бірақ бұрын жау болған емеспіз» (498c) деген сөзі сияқты, пікірталас тудырады. «Республика»ның бірінші бөлімінде Трасимахтың не айтқысы келгенін зерттеудің және оның мәлімдемелерін Платонның ойыншығы ретінде емес, тұжырымды философиялық тұжырым ретінде қарастырудың ұзақ философиялық дәстүрі бар. «Республика»ның бірінші бөлімінде Трасимах Сократтың Полемархпен әділдік туралы пікір алмасуының нәтижесімен күшті дауласады. Сөз сөйлемес бұрын төлем талап ете отырып, ол «әділдік – күштілердің пайдасы» (338c) және «егер ауқымы жеткілікті болса, әділетсіздік әділдіктен күштірек, еркін және шебер болады» (344c) деп мәлімдейді. Сократ оны дана басқарудың белгілі бір стандарты бар екенін мойындауға мәжбүрлейді – Трасимах мұндай нәрсені үйрете алатынын өзі айтады, содан кейін бұл күштілердің пайдасынан тыс әділдік стандартын көрсетеді деп дәлелдейді. Диалогтың қалған бөлігі Глауконның Сократтың дәлелдеріне қанағаттанбауынан туындайды. Оның есімі «қарқынды күрескер» дегенді білдіреді, бұл оның диалогтағы рөліне әсер еткен болуы мүмкін. Лео Штраустың түсіндіруі бойынша, Трасимах және оның әділдік туралы анықтамасы қала мен оның заңдарын білдіреді, сондықтан бір жағынан Сократқа және философияға қарсы. Алайда, интеллектуал ретінде Трасимах философпен қаладағы философияны қорғау үшін әрекет ету мүмкіндігімен ортақ еді.