Кіріспе
Израиль халық биі (, rikudei 'am, lit. "Халық билері") – әдетте еврей тіліндегі әндерге немесе Израильде танымал болған әндерге орындалатын би түрі. Билер нақты әндерге арналған хореографиялық қойылымдар болып табылады. Израиль билеріне шеңбер, жұптық және тізбекті билер жатады. Көбінесе барлық билер мақсатты түрде хореографияланып, хореографтары белгілі болғандықтан, оларды "халық билері" деп атау кейде халық биі қоғамдастығы арасында пікір тудырады. Билердің соңғы жылдары күрделене түсіп, "кәсіби" деңгейге жеткеніне байланысты, кейбіреулер "Бос уақыттық израиль биі" деген балама атау қолдануға көшкен.
Israeli folk dance (, rikudei 'am, lit. "Folk dances") is a form of dance usually performed to songs in Hebrew, or to other songs which have been popular in Israel, with dances choreographed for specific songs. Israeli dances include circle, partner and line dances. As almost all dances are intentionally choreographed, and the choreographers are known and attributed, the reference to these dances as "folk dances" is sometimes controversial among the general folk dance community. The recent trend of dances becoming much more complex and "professional" has led some to use the alternative term "Recreational Israeli Dancing".
Тарих
Яһудилердің Израиль жерінде де, одан тыс жерлерде де би тарихы ұзақ. Киелі кітап пен Талмудта биге қатысты көптеген оқиғалар келтірілген және 30-дан астам түрлі би термині бар. Шетке таралу кезінде ұлттың өз еліндегі қалыпты өмірмен байланысты би тоқтады. Бірінші Әлияның халуцилері арасында 1882 жылы қоғамдық билерге деген қажеттілік туды, ол екінші Әлиямен (1904–1914) және үшінші Әлиямен (1919–1923) жалғасты. Екінші және үшінші Әлия кезеңдерінде, 1904-1923 жылдар аралығында, халуцилер тек диаспорадан әкелген билерді биледі – Хора, Полька, Краковиак, Черкассия және Рондо, ал Хора ұлттық биге айналды. Израильдік халық билері Израиль жерінде жаңа израильдік мәдениет құруға көмектесу мақсатымен жасалды, олар басқа би мәдениеттерінің элементтерін қазіргі Израильдің музыкасы мен тақырыптарымен біріктірді. Билердің көпшілігін жас және кәрі билей алатын, ал пионерлік рухты құрметтейтін билер еді. Басқалары кәсіби немесе жартылай кәсіби би топтары үшін жасалды. Израильдік халық билері Израильде танымал демалыс түрі болып табылады және көптеген қалаларда, әсіресе жағажайларда және жағажай жолдарында (тайлеттер деп аталады) көпшілік алдында орындалады. Уақыт өте келе ол әлемнің басқа елдеріне де тарады. Палестинаға көшіп келген Ривка Штурман балабақшада неміс тіліндегі әндер оқытылатынын байқап, оларға өз елінің мәдениетін көрсететін әндер мен билердің болуы маңызды деп шешті. Ол Хистадруттың демеушілігімен құрылған, халық билерін жасауға арналған жаңа ұйымға қосылды. Қазіргі заманғы биде білімі бар Стурман елдегі ең өнімді халық биінің хореографына айналды. 1942-1983 жылдары ол 90-нан астам биді жасады, үйретті және орындады, олардың көпшілігі израильдік классика болып саналады. 1944 жылы Гурит Кадман Далия кибуцында еврейлердің Шавуот мерекесін тойлау үшін Бірінші жемістер би фестивалін ұйымдастырды. Сол жылы ол кибуцте халық биі фестивалін ұйымдастырды, ол тұрақты шараға айналды. Алғаш рет 1988 жылы өткізілген Кармиел би фестивалі – Израильдегі ең ірі би мерекесі, ол үш-төрт күн және түн бойы би билейді. Бұл фестивальде 5000-нан астам биші және 250000 көрермен Гәлилея астанасында қатысады. Израильдің халық биі ретінде басталған фестивальге қазір әртүрлі би түрлері мен ұлттар үшін қойылымдар, семинарлар және ашық би сеанстары кіреді. Еуропалық халық билерінің көптеген түрлері мен АҚШ-тағы елдік батыс билері сияқты, әрбір израильдік халық биінің белгіленген хореографиясы (қадамдар тізбегі) бар және белгілі бір музыкаға биленеді. Йоцер, немесе хореограф, музыканы, әдетте, израильдік музыканың бір түрінен таңдап алады және сол музыкаға сәйкес қадамдар тізбегін жасайды. Бидің формациясы шеңбер, жұптар, үшеулік немесе қысқа сызықтар, сондай-ақ батыс елдік биіндегідей топтық/сызықтық формация болуы мүмкін. Бұл қозғалыстардың өзі әр түрлі, көбінесе ескі еврей және еврей емес халық билерінің дәстүрлеріне сүйенеді. Басты халықтық ықпалдарға Хора (көптеген Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Еуропа мәдениеттеріне тән би түрі), Ца’ад Темани, Атари, Да’аса, Хасидимдердің би дәстүрі (Шығыс Еуропалық еврей діни қозғалысының жақтастары) және басқа да Шығыс Еуропалық халық биі дәстүрлері жатады. Дабке типіндегі израильдік халық билері де көп; дабке – бұл түпнұсқадағы араб халық биі, ол Таяу Шығыста кең таралған. Кейбір билерде тек бір ықпал көрінеді. Мысалы, Хора Чадера (1972) және Эрец, Эрец (1974) билері хасидтік би дәстүріне оралады. Кейбір билер бірнеше халық биі дәстүрлерінің элементтерін немесе халықтық және халықтық емес көздерден біріктіреді. Ма Наву (1956) биінде халық биінің ықпалы (мысалы, Йемен қадамы) балет қозғалысымен біріктірілген. Кейбір израильдік билерде – бұл жаңа билерде жиі кездеседі – халықтық элементтер аздау, тіпті жоқ. Ең басты мысалдар – Йо Я және Зодиак, олар диско форматта орындалады (яғни, барлық бишілер бір бағытта қарап тұрады) және олардың қозғалыстары толығымен джаз биінен тұрады; пуристер мұндай билерді стильдік тұрғыдан халық биінің шегінен тыс деп есептеуі мүмкін. Израильдіктердің құндылықтары, армандары мен өмір салтының көптеген өзгерістеріне қарамастан, 1940 және 1950 жылдардағы көптеген билер әлі де танымал. Алайда, кейбір билер енді биленбейді. Қандай билердің танымалдылығы төмендеп кеткенін анықтау қиын, бірақ Хора әлі де кең таралған. Көптеген заманауи билер өз билеріне халықтық би қозғалыстарын енгізеді. Бүгінде Израильде халық биін жалпы еврей мәдени мұрасының көрінісі ретінде сақтауды мақсат еткен топтар бар. Шамамен жүз мың адам аптасына кем дегенде бір рет, ал тағы жүз мың адам жылына бірнеше рет билейді.
Тзаад Темани
Цзаад Темани – үш қадамдық тізбекпен бір орында орындалатын, соңғы қадамда қысқа тоқталған би қозғалысы ("жылдам, жылдам, баяу"). Бұл қадам оңға, солға, алға және артқа қарай жасалуы мүмкін.
Хора
Хора – Израиль мемлекетінің құрылуына дейін Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Еуропада кең таралған шеңбер би (осы биді hora, khoro, horo немесе oro деп те атайды). Оны 1924 жылы Барух Агадати Палестинаға әкелді. Хора еврей және израильдік халық билерінің символына айналды. Оны көптеген дәстүрлі клезмер және израильдік халық әндерінің әуенімен билеуге болады, әсіресе «Hava Nagila» әнімен. Бұл еврей өмірінің маңызды кезеңдеріндегі қуанышты шараларда, мысалы, тойларда және бар-мицва мен бат-мицваларда жиі орындалатын ең көп таралған би. Алғашқы нұсқасында хора өте жылдам және айналмалы қозғалыстармен биленді. Әр бишінің қолы жанындағы бишілердің иығына тиіп, шеңбер соншалықты жылдам айналған, кейде бишілер жерден көтеріліп кеткен. Би көбінесе сағаттап жалғасқан.