Кіріспе

Рим империясының тарихы - рим тарихшысы және сенаторы Публий Корнелий Тацит

Рим тарихшысы және сенаторы Тациттің "Анналы" (Annales) – Рим империясының Тиберийдің билігінен Неронның билігіне дейінгі, яғни 14–68 жылдардағы тарихы. Тациттің "Тарихтары" мен "Анналы" бірге 30 кітаптан тұрады, бірақ кейбір ғалымдар кейбір кітаптарды қай шығармаға жатқызуда келіспейді, дәстүр бойынша 14 кітап "Тарихтарға", ал 16 кітап "Анналдарға" жатқызылады. Иеронимнің айтуынша, 30 кітаптың шамамен жартысы ғана сақталған. Қазіргі ғалымдар Тацит сенатор болғандықтан, Рим сенатының жазбалары – Acta Senatus-қа қол жеткізгенін және осылайша еңбегіне берік негіз қалағанын айтады. Бұл Неронның билігінің соңғы екі жылын қамтитын материалды жоғалтып алады. "Тарихтардағыдай", Тацит Принципаттың қажеттілігі туралы тезисін сақтайды. Ол тағы да Августтың ұзақ жылдарлық азамат соғысынан кейін мемлекетке бейбітшілік сыйлап, оны қамтамасыз еткенін айтады, бірақ екінші жағынан Цезарь тұсындағы өмірдің қараңғы жағын көрсетеді. Принципаттың басталу тарихы – республика кезінде сенаторлық аристократияның моральдық тұрғыдан құлдырап, жемқорланып, императорға құлшынып кеткен саяси бостандығының аяқталу тарихы болып табылады. Неронның тұсында "әсемдердің ақыры" (exitus illustrium virorum) деп аталатын өзін-өзі өлтіруді мақұлдаған әдебиеттер кеңінен тарады. Тацит, "Агриколасындағыдай", пайдасыз шейіт болуды таңдағандарға қарсы шығады. "Анналдарда" Тацит "Тарихтарда" жақсы қолданған портреттік стилін одан да жетілдіреді. Мүмкін, ең жақсы портрет – Тиберийді бейнелеу, ол тікелей айтылмастан, оқиға барысында бірте-бірте суреттеледі, бақылаулар мен түсініктемелермен толықтырылады. Вольтер Тациттің сыншысы болды және Тацит өркениетке тарихи негіз беру стандарттарына сай келмейді деді. 1878 жылы Джон Уилсон Росс, ал 1890 жылы Полидор Хохарт "Анналдардың" барлығын итальяндық ғалым Поджио Браччолини (1380–1459) жасаған деп болжады. "Анналдардың" қолжазбаларының шығу тегі қайта өрлеу дәуіріне дейін жетеді. Браччолини 1425 жылы Германиядағы Херсфельд аббаттығында үш кішкентай шығарманы тапқан, ал Заноби да Страда (1361 жылы қайтыс болған) бұрын Монте-Кассинода 11–16 жылнамаларын тапқан болуы мүмкін, онда ол біраз уақыт тұрған. Монте-Кассино қолжазбаларын Флоренцияға Боккаччо немесе да Страда көшіргеніне қарамастан, Боккаччо 1374 жылғы (Поджио Браччолини туылмастан бұрын) Commento di Dante еңбегін жазғанда "Анналдарды" пайдаланған, бұл Сенаканың өлімі туралы есепті тікелей Тациттің "Анналдардың" 15-ші кітабындағы мәліметтеріне негізделген. Франсис Ньютон 11–16 жылнамалары абат Дезидерийдің (1058–1087) билігінің бірінші жартысында Монте-Кассинода болған болуы мүмкін дейді, ол кейіннен Виктор III папасы болды. 1–6 жылнамалары 1508 жылы Германиядағы Корвей аббаттығында Милан архиепископы болған Джованни Анжело Арчимбольди тапқан, ал алғаш рет 1515 жылы Римде Папа Лео X-тің бұйрығымен Бероалдус басып шығарды, кейіннен қолжазба Флоренциядағы Медичи кітапханасына тапсырылды.

Тақырыптар:

| |
|---|---|
| 1 | Августтың өлімі мен жерлеуі; Тиберийдің таққа отыруы. Друз және Паннония легиондарының көтерілісі. Германик және неміс легиондарының көтерілісі. |
| 2 | Германиядағы соғыс жалғасты. Либо Друз, Пизо және Асиний Галл Тиберийге қарсы шықты. Такфаринаның көтерілісі. Германик Кіші Азияға жіберілді, содан кейін қайтыс болды. |
| 3 | Германиктың жерлеу рәсімі. Римнің ішкі саясаты және құқықтық мәселелері. Галлия соғыстарының басталуы. Такфаринаның көтерілісі жалғасты. Сеянның билікке өтуі, ол Друзды уландырды. |
| 4 | Такфаринаның көтерілісі аяқталды. Сеянның құлауы. Тракиядағы соғыс. Агриппина әрекет етеді. Тиберий астананы Кампанияға тастап кетеді. Римде Коэлиан төбесінде өрт. Тиций Сабиннің сотталуы. |
| 5 | Императрица Ливияның өлімі (кітап толық емес). |
| 6 | Партия соғысы. Римде Авентин төбесінде өрт. Тиберийдің өлімі. |
| 11 | Клавдий император болады. Суиллиустің қудалануы. Армениядағы алауыздық. Корбуло фриздердің көтерілісін тоқтатады. Сенаторлық құқықтар провинцияларға таратылды. Мессалинаның өлімі. |
| 12 | Клавдий қайтадан үйленеді және Неронды асырап алады. Парфиямен келісім. Помериум кеңейтілді. Британияны басып алу Каратакусқа қарсы науқанмен жалғасады. Армениядағы тәртіпсіздіктер. Фуцин көлінің құрғатылуы. Клавдийдің өлімі. |
| 13 | Нерон император болады; Британикустың өлтірілуі. Парфиямен Армения мәселесі бойынша қиындықтар жалғасады. Рим Арменияда апатқа ұшырайды, Корбуло құтқарады. Немістермен және немістер арасындағы соғыстар жалғасады. |
| 14 | Нерон анасы Агриппинаны өлтіреді. Нерония құрылады. Корбуло Армениядағы Римнің жағдайын жақсартады. Британияда Будикка басқарған Ицениялық көтеріліс. Римде қылмыстық соттар мен саяси тазартулар. Рубеллиус Плаутус пен Октавияның өлтірілуі. |
| 15 | Римде Армениядағы жеңіліс, бірақ "жеңіс ретінде" көрсетілді; содан кейін Парфиямен келісім жасалды, онда Парфия королі Тиридат Римнің вассалы болу үшін Римге келді. Римдегі Ұлы өрт. Писонийдің қастандығы сәтсіз аяқталады. |
| 16 | Нерон стоиктерге қарсы қастандық жасайды. Паетус және Соранус өлтіріледі. |

Танымал мәдениетте

Донна Леонның үшінші комиссари Брунетти романы "Өлімге киінген" (1994) романында басты кейіпкер Тациттің "Шолулар" еңбегін кешкі бос уақытында оқиды, ал роман барысында осы еңбекке әртүрлі сілтемелер жасалады. Михаил Булгаковтың "Мастер мен Маргарита" кітабында Тациттің "Шолулары" туралы айтылады, онда MASSOLIT редакторы Берлиоз оның Иса Мәсіхтің айқышқа хеуелденуін қосқандығы – кейінірек енгізілген, жалған қосымша екенін, оны Тацит жазбағанын мәлімдейді. Хорхе Луис Борхестің "Тармақталған жолдар бағы" әңгімесінде, басты кейіпкер Ю Цун өзінің соңғы міндетін ойдан шығарылған Эшгроув қаласында орындау үшін пойызға отырғанда, пойыз ішінде кездесетін аз адамдардың арасында Тациттің "Шолуларын" құлшына оқып жатқан жас жігіт болады. Тацит туралы қысқаша мәлімет Энн Рэдклифтің "Удолфоның құпиялары" романының VI томы, VIII тарауында да кездеседі.