Кіріспе

Приматтардың түрі (көне қалдық)

Homo rhodesiensis – Артур Смит Вудвардтың (1921) ұсынған түрі, Кабе 1-ді ("Кабве бас сүйегі" немесе "Брокен Хилл бас сүйегі", сондай-ақ "Родезия адамы"), Солтүстік Родезиядағы (қазіргі Замбия) Кабе қаласының Брокен Хилл кенінен табылған Орта Тас дәуірінің қазба қалдығы. 2020 жылы бас сүйек 324 000 – 274 000 жыл бұрынғы деп дараланды. Оған ұқсас басқа да көне үлгілер де бар. H. rhodesiensis қазір H. heidelbergensis-тің синонимі деп кеңінен есептеледі. Сонымен қатар, Homo sapiens arcaicus және Homo sapiens rhodesiensis сияқты басқа да белгілеулер ұсынылған.

Қалдықтар

20-ғасырда Шығыс Африка (Бодо, Ндуту, Эяси, Илерет) және Солтүстік Африка (Сале, Рабат, Дар-эс-Солтан, Джбель-Ирхуд, Сиди-Аберрахаман, Тигениф) аймақтарында морфологиялық жағынан салыстырмалы көптеген қазба қалдықтары табылды. Кабе 1, сондай-ақ Брокен Хилл бас сүйегі немесе «Родезиялық адам» деп аталатын бұл қазба, 1921 жылы Артур Смит Вудвард тарапынан Homo rhodesiensis түрінің типтік үлгісі ретінде белгіленді; алайда, қазіргі ғалымдардың көпшілігі «rhodesiensis» таксонын мүлдем қолданбай, оны Homo heidelbergensis деп санайды. Бас сүйегі 1921 жылдың 17 маусымында екі кенші тарапынан Солтүстік Родезияның (қазіргі Кабе, Замбия) Мутьве Ва Нсофу аймағындағы Брокен Хилл қорғасын кенішінде табылды. Бас сүйегінен басқа, тағы бір адамға тиесілі жоғарғы жақ сүйегі, сакраль, тібік сүйегі және екі жамбас сүйегінің фрагменттері де табылған. Бодо бас сүйегі: 600 000 жылдық бұл қазба 1976 жылы Джон Калб басқаратын экспедиция мүшелері Эфиопияның Аваш өзені аңғарындағы Бодо Д’арда тапты. Бұл бас сүйегі Кабе бас сүйегіне ең ұқсас болғанымен, Вудвардтың номенклатурасы тоқтатылды және оны тапқандар H. heidelbergensis деп атады. Оның ерекшеліктері Homo ergaster/erectus және Homo sapiens арасындағы кезеңдік белгілерді көрсетеді. Ндуту бас сүйегі, «Солтүстік Танзаниядағы Ндуту көлінен табылған гоминид», шамамен 600–500 000 жыл немесе 400 000 жыл бұрын жасалған. 1976 жылы Р. Дж. Кларк оны Homo erectus деп жіктеді және ол көбінесе осылай қарастырылды, бірақ H. sapiens-ке ұқсас белгілер де анықталды. Африкадағы ұқсас табылғандармен салыстыру нәтижесінде Филипп Райтмайр бұл қазбаның H. sapiens-тің африкалық түршесіне жататынын ең дұрыс деп санады. Оның шамамен ми сыйымдылығы 1100 мл құрайды. Райтмайрдің пікірінше, оның супраторалдық сулькус морфологиясы және шығыңқылықтың болуы «Ндутудың төбе сүйегіне Homo erectus-тан өзгеше көрініс береді». Ал 1989 жылы жарық көрген басылымда Кларк былай деді: «Мидың париетальді және төбелік аймақтарының кеңейгендігіне байланысты бұл қазба архаикалық Homo sapiens-ке жатқызылады». Алайда, Стингер (1986) қалың иляк сүйегінің Homo erectus-қа тән екенін көрсетті. 2016 жылы Крис Стрингер бұл бас сүйегін ертедегі H. sapiens емес, Homo heidelbergensis/Homo rhodesiensis (Homo erectus пен Homo sapiens арасындағы аралық түр) деп жіктеді, бірақ оның «кейбір Homo rhodesiensis мысалдарына қарағанда көбірек сапиенстік зигомаксиллярлық морфологияға» ие екенін атап өтті. 1953 жылы Оңтүстік Африкада табылған және шамамен 500 000 жыл бұрын жасалған Салданха бас сүйегі 1955 жылдан 1996 жылға дейін кем дегенде үш рет таксономиялық жаңартудан өтті.

Бодо бас сүйегі

Бодо бас сүйегі Рифті аңғары зерттеу миссиясы бірқатар іздестірулер жүргізіп, нәтижесінде Ашеул дәуірінің құралдарын, жануарлардың қаңқаларын, сондай-ақ Бодо бас сүйегін тапты. Алғашқы жаңалықты Alemayhew Asfaw және Charles Smart жасады, олар төменгі жақ бөлігін тапты. Екі аптадан кейін Пол Уайтхед пен Крейг Вуд жақ бөлігінің жоғарғы жағын тапты. Бас сүйегінің бөліктері Эфиопиядағы Аваш өзенінің құрғақ салаларының бірінде табылған. Бұл бас сүйегі 600 мың жыл бұрынғыға жатады.

Морфология

Бодо бас сүйегінің алдыңғы бөлігі өте кең және ірі supraorbital құрылымдарды ұстайды. Supraorbital торы жоғары көтеріліп, әсіресе бас сүйегінің орталық бөліктерінде тығыз құрылған. Glabella дөңгелек келген және күшті ілгері шығып тұрады. Ми сауыты, Homo erectus сияқты, төмен және көне түрде көрінеді. Жота сүйектері де Homo erectus үлгілеріне ұқсас қалың. Үлкен бас сүйегі көлеміне байланысты, ортаңғы бөлігі кеңейген, соның ішінде париетальді дөңгелектеу белгілері және уақ сүйектің жоғары контуры бар. Париетальді ұзындығын нақты анықтау мүмкін емес, себебі үлгінің сол бөлігі толық емес. Мастоид жоқ болғанымен, 1981 жылы оқиға орнынан жиналған фрагменттер арқылы үлгі туралы мәлімет алуға болады. Бас сүйегінің париетальді қабырғалары қазіргі заманғы адамдарға тәндей битемпоральді еніне қатысты кеңейеді. Squamosal тігісінің жоғары доғасы бар, ол қазіргі заманғы адамдардың бас сүйегінде де кездеседі.

Эволюциялық маңызы

Бұл бас сүйегінің ерекше сыртқы түрі таксономиясы туралы пікірталас тудырды. Ол примитивтік және туынды белгілерді көрсетеді, мысалы, ми сыйымдылығы қазіргі адамдарға көбірек ұқсас, ал жоғары орбитальді шығыршығы Хомо эректусқа ұқсас. Бодо және басқа да орта плейстоцен гоминидтерінің қазбалары Хомо эректус пен анатомиялық жағынан қазіргі адамдар арасындағы эволюциялық байланысты көрсетеді, бірақ оның адам эволюциясы ағашындағы нақты орны әлі анық емес. Хомо эректус пен қазіргі адамдарға ұқсастығының арқасында Бодо бас сүйегі, сондай-ақ Хомо хайдельбергенсистің өкілдері Орта плейстоценнің басында Хомо эректустан тәуелсіз дамыған гоминидтер тобының бір бөлігі болуы мүмкін деген болжам бар. Осы ұқсастықтарға қарамастан, Хомо хайдельбергенсистің қандай жерде пайда болғаны әлі де сұрақ болып қалады. Бодо бас сүйегі сияқты қазбаларда байқалатын мидың көлемінің артуы анатомиялық жағынан қазіргі адамдардың пайда болуына ықпал еткен күш деп саналады.

Бодо және Кабе бас сүйектерінің ұқсастығы

Бодо және Кабе жаңқалары бірнеше ортақ белгілерге ие. Екеуінің де ми сыйымдылығы қазіргі заманғы адамдарға ұқсас, бірақ олардың ең төменгі шегінде (1250 см³ және 1230 см³). Екі жаңқаның да өте үлкен қас үсті бұлғыны бар. Осы екі ерекшелік бірге олардың Homo erectus пен Homo sapiens арасындағы байланыс екенін көрсетеді. Морфологиясы және таксономиясы ең жақын Homo heidelbergensis түрінің басқа үлгілеріне ұқсас. Бодо және Кабе үлгілерін де архаикалық деп сипаттауға болады, себебі олар Homo erectus-пен ортақ белгілерді сақтайды. Дегенмен, екеуінің анатомиясында да Homo erectus-тан маңызды айырмашылықтары бар, мысалы, төбе сүйектерінің контуры, жақ сүйектерінің пішіні, жаңқаның негізі және мұрын мен тіс қуысының морфологиясы. Көптеген ұқсастықтар болғанымен, үлгілер арасында да бірнеше айырмашылықтар бар, соның ішінде Бодо жаңқасының бүкіл маңдайы, әсіресе бүйірлік бөліктері, Кабе үлгісімен салыстырғанда қалың емес. Стрингер және басқалар олардың таксономиялық ұсыныстарын қабылдамады, өйткені олар өз ұсыныстарын қалай шешетінін түсіндіре алмады, сонымен қатар номенклатуралық ережелерді бұзды.