Кіріспе

Тиісті делдалдық тәсілдің орны (PRIMA) – бағалы қағаздар бойынша мәмілелердің, әсіресе кепілдік мәмілелерінің меншік құқығына қатысты аспектілеріне қолданылатын заңдар қақтығысының қағидасы. Бұл тарихи маңызды «көзбен қарау» тәсіліне балама болып табылады және оның бастапқы нұсқасы Гаага бағалы қағаздар конвенциясының алғашқы жобасының негізі болды. «Көзбен қарау» тәсілінен айырмашылығы, PRIMA негізгі бағалы қағаздарға дейін түрлі делдалдық деңгейлерді қарастырмайды. Керісінше, ол кепілге алу немесе беруге қатысқан тараптардың тікелей үстіндегі делдал деңгейінде тоқтатылады. Оның маңызды артықшылығы – инвестордың бағалы қағаздарға қатысты мүддесін бір юрисдикцияның заңымен реттеу, тіпті негізгі бағалы қағаздарды растайтын құжаттар көптеген елдерде орналасқан немесе бір портфельде бірнеше эмитенттер болған жағдайда да. Бұл барлық тараптар үшін нақтылық пен түсініктілікті қамтамасыз етеді. PRIMA дәстүрлі *lex rei sitae* қағидасының дамуын көрсете ме, әлде оны жаңа ұғым ретінде қарастыру керек пе, деген мәселе талқылауда. PRIMA бірқатар юрисдикцияларда кепілдік беру операцияларының меншік құқығына қатысты аспектілеріне қолданылатын заңдар қақтығысының ережесі ретінде қабылданды. Бірақ Гаага бағалы қағаздар конвенциясымен бірге төменде сипатталған тәсілге жол берді.

PRIMA I типті

I типтегі PRIMA деп аталатын модель 1960 жылдардың соңында Бельгияда пайда болды. Бельгия заңына сәйкес, инвестордың иелігіндегі және оның делдалының есептерінде тіркелген негізгі бағалы қағаздар бойынша алынатын пайыздар, негізгі бағалы қағаздардан бөлек актив ретінде қарастырылады. Осылайша, Бельгия тәсілі PRIMA-ны қолданумен қатар, актив орналасқан жерге қатысты құқықтық дәстүрмен де байланысты. Мұндай тәсіл кейбір құқықтық жүйелерде, әсіресе Жапония мен Германияда қиындықтар тудырады. Олардың екі жүйесінде де инвестор негізгі бағалы қағаздардың тікелей иесі деп есептеледі, тіпті егер бағалы қағаздар делдалдар тізбегі арқылы ұсталса да. Негізгі бағалы қағаздарға тікелей иелік ету, активтің орналасқан жері делдал деңгейінде екенін дәлелдеуді қиындатады.

Еуропадағы қабылдау және күтілетін өзгерістер

1998 жылғы Еуропалық Одақтың есеп айырысудың түпкіліктілігі туралы директивасының 9(2) бабы Еуропалық Одақтың барлық мүше мемлекеттерінде PRIMA енгізді. Германияда, инвесторлар негізгі бағалы қағаздарға тікелей меншік құқығына ие болғандықтан, 9-баптың 2-тармағын ұлттық заңға енгізу дәстүрлі lex rei sitae қағидасымен байланысты үзіліске әкелді. 2002 жылы Еуропалық қауымдастық PRIMA-ның I типтегі қолданысына негізделген Еуропалық Одақтың кепілдік директивасын қабылдады. 9-бапқа сәйкес, бағалы қағаздарды кепіл ретінде беруге байланысты сипаттама, толықтыру және басқа да мәселелер бағалы қағаздар есебі ашылған мемлекеттің заңнамасымен реттеледі. Көптеген мүше мемлекеттер бұл директиваны әлі де іске асырмады. Швейцария аталған конвенцияға қол қойды.

II тип (PRIMA емес тәсіл)

АҚШ-та басқаша шешім қабылданды. Бірыңғай коммерциялық кодекстің 8-бабына сәйкес, қолданылатын заң активтің орналасқан жеріне сәйкес анықталмайды. Оның орнына, тиісті есеп айырысу келісімінің тараптары қолданылатын заңды өздері таңдай алады.