Кіріспе
Белгінің, симптомның немесе аурудың ремиссиядан кейін қайта оянуы.
Ішкі медицинада қайталану немесе рецидив – бұрынғы (әдетте медициналық) жағдайдың қайтадан пайда болуы. Мысалы, қөпсклероз және безгек көбінесе белсенділіктің жоғарылау кезеңдерін және кейде өте ұзақ ұйықтау периодын көрсетеді, одан кейін қайталану немесе жаңару орын алады. Психиатрияда есірткіге құмарлықтың қайталануы немесе қалпына келуі – есірткіні патологиялық түрде қолданудың, өзін-өзі зақымдаудың немесе басқа да симптомдардың жақсару кезеңінен кейін қайта пайда болуы. Қайталану көбінесе есірткіге тәуелділік немесе есірткіге байланыстылық дамыған адамдарда, сондай-ақ психикалық бұзылыстары бар адамдарда байқалады.
Допамин D2 рецепторларының болуы
Допамин рецепторының (D2) болуы өзін-өзі баптауға және кокаин және басқа да стимуляторлардың күшейту әсеріне қатысты. D2 рецепторларының болуы препараттың күшейту әсеріне сезімталдықтың кері байланысымен байланысты. D2 рецепторларының саны азайған сайын, қолданушы кокаиннің күшейту әсеріне көбірек бейім болады. Қазіргі уақытта D2 рецепторларының төмен болуға бейімділігі болуы мүмкін бе, жоқ па, белгісіз; алайда, көптеген зерттеулер D2 рецепторларының төмендеуі кокаин қолданудың нәтижесі, алдындағы себебі емес деген пікірді қолдайды. Сонымен қатар, ұзақ уақыт бойы есірткіден бас тартқан кезде D2 рецепторлары есірткі қолданудан бұрынғы деңгейіне қайта оралуы мүмкін екені анықталды, бұл рецидивті емдеуде маңызды рөл атқаруы мүмкін.
Әлеуметтік иерархия
Әлеуметтік өзара әрекеттесулер, мысалы, сызықтық үстемдік иерархиясының қалыптасуы, заттарды қолдануға бейімділікке де әсер етеді. Жануарларға жасалған зерттеулер көрсетіп тұрғандай, әлеуметтік иерархиядағы үстем және бағынышты жануарлар арасында D2 рецепторларының мөлшері мен кокаиннің өзін-өзі қолдануды нығайту функциясы бойынша айырмашылықтар бар. Әлеуметтік жағынан үстем жануарларда D2 рецепторларының мөлшері жоғары болады және олар өзін-өзі қолдануды жалғастыра алмайды.
Қозғалтқыштар
Препаратты қолдану және қайталануға бірқатар факторлар ықпал етеді, оның ішінде препараттың фармакокинетикасы, дозасы және нейрохимиясы, сондай-ақ препаратты қолданушының ортасы және препаратқа байланысты тарихы. Препаратты қолдануды тоқтатудан немесе ұзақ уақыт қолданбаудан кейін қайта қолдануды бастау әдетте үш негізгі себептің бірі немесе олардың үйлесімі арқылы жүзеге асырылады: стресс, препаратқа қайта ұшырау немесе препаратпен бастау және орталық факторлар. Бұл факторлар препаратты қолданушыда препаратқа ұқсас нейрохимиялық реакцияны тудыруы мүмкін, соның салдарынан қайта қолдану басталады. Бұл факторлар препаратты қолдануға қатты құштарлықты немесе ниетті тудыруы мүмкін, бұл сезімді 1948 жылы Абрахам Виклер «құштарлық» деп атады. Құштарлыққа бейімділік қайталанудың барлық үш себебіне байланысты күшті ықпал етеді және қазір затқа тәуелділіктің анық белгісі ретінде қабылданады. Стресс – препаратты қайта қолдануды ынталандыратын ең күшті факторлардың бірі, себебі стресс факторлары ұзақ қолданбау кезеңінде құштарлықты және препарат іздеу мінез-құлқын күшейтеді. Стресс тудырған құштарлық қайталану уақытын да болжай алады. Салыстырарлық жағдайда, тәуелді адамдар тәуелді емес адамдарға қарағанда стресс факторларына көбірек сезімтал болады. Қайта қолдануды тудыруы мүмкін стресс факторларының мысалдары – қорқыныш, қайғы, ашу сезімдері, аяққа соққы беру сияқты физикалық стресс немесе әлеуметтік оқиғалар. Препаратпен бастау – бұл ұзақ уақыт қолданбаған адамды тәуелділік тудыратын заттарға ұшырату, бұл препарат іздеу мінез-құлқының және өзіне-өзі препаратты енгізудің қайта жандануына әкеледі. Белгілі бір препаратпен немесе оны қолданумен байланысты факторлар құштарлықты да, қайта қолдануды да тудыруы мүмкін. Бұл факторлар препаратпен байланысты заттар, орындар немесе адамдарды қамтиды.
Емдеу
Рецидивті емдеу дегеніміз шартты термин, себебі рецидивтің өзі емдеудің нәтижесіздігін көрсетеді; алайда, қазіргі уақытта есірткіге қайта оралу мүмкіндігін азайту үшін қолданылатын үш негізгі тәсіл бар. Оларға фармакотерапия, когнитивтік-мінездік техникалар және ынталандыруды басқару кіреді. Заттық тәуелділікті емдеудің және рецидивтің алдын алудың басты мақсаты – бұрын есірткі қолдану арқылы қанағаттандырылған қажеттіліктерді анықтау және осы қажеттіліктерді балама тәсілмен қанағаттандыруға қажетті дағдыларды дамыту. Допамин рецепторы D2 сияқты әртүрлі нейротрансмиттер рецепторларының болуы және медиалдық префронталды қабықтағы өзгерістер фармакотерапия үшін маңызды нысана болып табылады, себебі олар есірткіге, стресске және сигналға байланысты рецидивке тікелей қатысты. Рецепторлардың қалпына келуі рецептор антагонисттерін қолдану арқылы күшейтілуі мүмкін, ал медиалдық префронталды қабықтағы нейробейімделулерге фармакотерапиялық емдеулер әлі де салыстырмалы түрде тиімсіз, себебі осы бейімделулер туралы молекулалық және жасушалық деңгейдегі білім жеткіліксіз.
Когнитивтік мінез-құлық әдістері
Қайталануды емдеуге арналған әртүрлі мінез-құлықтық тәсілдер есірткі қолдану мен қайта бастаудың себептері мен салдарына назар аударады. Когнитивтік-әрекеттік терапия (КАТ) Павловтың шартты рефлекс және оперативтік шартты рефлекс принциптерін, оң және теріс нығайту арқылы сипатталатын, қолданып, есірткі қолданумен байланысты танымдарды, ойларды және эмоцияларды өзгертуге бағытталған. КАТ-тың басты тәсілі – стимулға ұшырату, онда есірткіні тоқтатуды қадағалап жүрген адам ең күшті ынталандырғыштарға қайта-қайта ұшырасады, бірақ есірткіні қолданбайды, осылайша есірткіге деген құштарлық біртіндеп азаяды деп үміттенеді. Бұл тәсіл қайталануды толығымен болдырмаудың орнына, оның ауырлығын азайтуға көбірек көмектеседі. Тағы бір әдіс – тәуелді адамдарға есірткіні қолданбау үшін қажетті дағдыларды үйрету. Есірткіге деген құштарлықты тудыратын себептерді анықтау және оларды қанағаттандырудың басқа жолдарын табу үшін, дағдылардың жетіспеушілігін жою маңызды.
Қайталанудың алдын алу
Қайталанудың алдын алу әрекеттері қайталануға себеп болатын факторларды екі негізгі санатқа жіктеуге тырысады: тікелей себептер мен жасырын алғышарттар. Тікелей себептер – қайталанумен байланысты орталық және эмоционалдық жағдайлар, соның ішінде адамның бақылау сезімін, қабылдану стратегияларын және күтілетін нәтижелерді қауіпке ұшырататын жоғары тәуекелді жағдайлар. Жасырын алғышарттар, қайталануға әсер ететін, көзғарасқа түспейтін факторлар болып табылады, оларға стресс деңгейі мен өмір салтының тепе-теңдігі, сондай-ақ құштарлықтар мен тілеулер жатады. Қайталанудың алдын алу моделі тәуелділерге түрлі тікелей себептермен және жасырын алғышарттарды тану және оларды жеңу арқылы қайталануды болжауға және алдын алуға үйретеді. РП моделі алкоголизмді емдеуде ең жақсы нәтижелерді көрсетеді, бірақ басқа емдеу әдістерінен жоғары екені дәлелденбеген. Сондықтан, осы кезеңде қайталанудың алдын алу стратегияларын күшейту маңызды.
Төтенше жағдайларды басқару
Жоғарыда аталған мінез-құлықтық тәсілдерден өзгеше, тәуелділікті басқару есірткі қолданудың себептеріне емес, салдарына назар аударады. Тәуелділік мінез-құлқы сыйлық немесе жаза арқылы нығайтылады, бұл қанағаттандырылмайтындықтан бас тарту қабілетіне байланысты. Тәуелділікті басқарудың кең таралған мысалы – жетондық немесе купондық жүйе, онда есірткі қолданбау жазасыз қалғандығы үшін адамдар түрлі бөлшек сауда тауарларына айырбастай алатын жетон немесе купонмен марапатталады.
Жануарлар үлгілері
Есірткіге тәуелділікті зерттеуде зор этикалық шектеулер бар, себебі адамдарға зерттеу мақсатында өздігінен есірткі қолдануға рұқсат етілмейді. Көптеген зерттеулер кеміргіштерде немесе адам емес приматтарда жүргізіледі, соның ішіндегі адам емес приматтар фармакокинетика, префронтальды қабықтың анатомиясы, әлеуметтік мінез-құлық және өмір сүру ұзақтығы тұрғысынан адамдарға ең жақын. Адам емес приматтарда рецидивті зерттеудің тағы бір артықшылығы – жануардың өздігінен қолдануды қайта бастау қабілеті және есірткі алу үшін күрделі мінез-құлықтарды үйрену мүмкіндігі.
Құрып кету
Адам емес приматтардағы жойылу, белгілі бір шектеулермен, адамдардағы қанағаттанбауға (немесе тоқтатуға) ұқсас. Есірткі іздеу мінез-құлқының жойылуы үшін есірткі тұзды ерітіндімен алмастырылады. Жануар оқытылған тапсырманы орындағанда, оған есірткі инъекциясы арқылы күш берілмейді. Есірткімен байланысты визуалды стимул және тапсырманы аяқтау да алынып тасталады. Жою сеанстары жануар есірткі іздеу мінез-құлқынан бас тартқанша, белдікті басуды тоқтатқанша жалғасады.
Қайта қабылдау
Жануардың есірткі іздеу мінез-құлқы жойылғаннан кейін, сол есірткі іздеу мінез-құлқының қайта оянуын (яғни, рецидивтің) тудыру үшін стимул ұсынылады. Мысалы, егер жануарға сұраныс бойынша дәрі-дәрмек инъекцияланса, ол бұрын оңтайландырылған оперативті міндетті орындауға кірісуі мүмкін.
Нейросуретке түсіру
Нейросуретке түсіру дәріні қайта қолдануға қатысқан нейрондық компоненттерді, сондай-ақ дәрі қабылдауын анықтайтын фармакокинетика, нейрохимия және дәрінің дозасы сияқты факторларды анықтауға көмектесті. Адам емес маймылдарда қолданылатын нейросуреттеу техникаларының ішінде позитрондық эмиссиялық томография (ПЭТ) және радиобелгіленген лиганд іздеушілерді қолданатын сингл фотондық эмиссиялық компьютерлік томография (СЭКТ) бар.
Жыныстар арасындағы айырмашылықтар
Әйелдерде қайталану деңгейі жоғары, абстиненция кезеңдері қысқа, ал есірткіге байланысты ынталандырғыштарға сезімталдық ерлерге қарағанда күштірек болады. Бір зерттеу көрсеткендей, әйелдердегі эстрадиол және прогестерон гормондары, етеккір циклы (немесе кеміргіштерде эструс циклы) бойы ауытқитын деңгейде болатын, есірткіге байланысты қайталануда маңызды рөл атқарады. Лютеалдық фаза кезінде прогестерон деңгейі айқын түрде жоғарылайды, ал эстрадиол деңгейі төмендейді. Адамның менструалдық циклында да, абстиненция кезінде де кездесетін үш симптом – алаңдаушылық, тітіркену және депрессия – лютеалдық фазада ең нашар күйінде болады. Циклмен байланысты емес, мысалы, аштық сияқты абстиненция симптомдары да лютеалдық фазада күшейеді, бұл эстрадиол мен прогестеронның симптомдарды менструалдық циклдің табиғи деңгейінен асырып күшейтудегі рөлін көрсетеді. Адамдарда құштарлық белгілері де лютеалдық фазада артады (кокаинге тәуелді әйелдерде кері нәтиже байқалатынын атап өткен жөн, бұл циклдік өзгерістер әртүрлі тәуелділік тудыратын заттарға қатысты ерекше болуы мүмкін). Сонымен қатар, лютеалдық фазада есірткіге байланысты реакция төмендейді, бұл қолдануды жалғастыруға деген ұмтылыстың азаятын цикл кезеңін көрсетеді. Бұл тұжырымдар тәуелділікті тудыратын заттан бас тарту және абстиненция симптомдарының күшеюіне немесе қайталануға бейімділікке дайындық үшін гормоналды циклдік уақытты көрсетеді.