Кіріспе

Публий Корнелий Тациттің кітабы. «Диалог де ораторибус» – Тацитке жатқызылатын, реторика өнері туралы әңгіме түрінде жазылған қысқаша шығарма. Оның жазылған мерзімі белгісіз, алайда Луций Фабий Юстусқа арналғандығы оның шамамен 102 жылға дейін жарияланғанын көрсетеді.

Қорытынды

70 жылдардағы диалог өзі Цицеронның философиялық және риторикалық аргументтерге арналған сөздерінің дәстүріне сай келеді. Оқиға Куриатий Матернның үйінде өтеді, ол сөйлеушілердің бірі, оған сол кездегі екі белгілі заңгер – Марк Апер және Юлий Секунд жақында болған оқиғаны талқылауға келеді; төртінші сөйлеуші Люций Випстан Мессалла кейінірек қосылады. Бұл төрт адамның тарихи тұлға екені куәландырылған. Шығарманың бастауында шешендік пен поэзияны қорғау туралы сөз бар. Содан кейін ораторлықтың құлдырауы талқыланады, оның себебі болашақ оратордың отбасында да, мектепте де білім деңгейінің төмендеуі деп есептеледі. Білім беру бұрынғыдай сапалы емес; мұғалімдер жеткілікті дайындықтан өтпеген, ал жалпы білімнің орнын көбінесе пайдасыз риторика алады. Диалогта бір бөлік толық емес қалғаннан кейін, Матернның сөзімен аяқталады, ол кейбір адамдардың Тациттің пікірі деп санайтынын жеткізеді. Матернның ойынша, ұлы шешендік кез келген биліктен, атап айтқанда, азамат соғыстары кезінде Рим Республикасын сипаттаған анархиядан босатылғанда ғана мүмкін болды. Рим империясының орнауынан кейін туған тыныш және тәртіпті қоғамда бұл уақытқа сай емес және іске асырылмады. Империя қамтамасыз еткен бейбітшілік, бұрынғы дәуірге өкінусіз қабылдануы керек, өйткені сол дәуір сауаттылықтың кең тарауына және ұлы тұлғалардың өсуіне жағдай жасады.

Санаткерлік бағалау

Кейбіреулер Тациттің барлық еңбектерінің негізінде мемлекетті азаматтық соғыстардың хаосынан құтқара алатын жалғыз күш ретінде империяны қабылдау жатыр деп санайды. Империя ораторлар мен саясаткерлердің мүмкіндіктерін шектеді, бірақ оған лайықты балама жоқ. Дегенмен, Тацит императорлық үкіметке немқұрайлы қарамайды және ол, мысалы, "Агрикола" еңбегінде көрсеткендей, мемлекет үшін ар-ұяқты және пайдалы шешімдер жасау мүмкіндігінің қалғанын көрсетеді. "Диалог" еңбегінің жарияланған күні белгісіз, бірақ ол "Агрикола" мен "Германия"дан кейін жазылған болуы мүмкін. Көптеген ерекшеліктері оны Тациттің басқа еңбектерінен ерекшелендіреді, сондықтан оның түпнұсқалығы күмәнді, тіпті ол қолжазба дәстүрінде әрқашан "Агрикола" мен "Германия"мен бірге топтастырылған болса да. "Диалог" еңбегіндегі сөйлеу стилі Цицеронның стиліне жақын, бірақ Квинтилианның оқуын шабыттандырған, бірақ шектен тыс емес; оған Тациттің ірі тарихи еңбектеріне тән үйлесімсіздіктер тән емес. Ол Тацит жас кезінде жазылған болуы мүмкін; оның Фабий Юстусқа арналуы жариялану күнін көрсетеді, бірақ жазылған күнін емес. Көбінесе, бұл еңбектегі ерекше классикалық стиль "Диалогтың" риторикалық еңбек екендігімен түсіндіріледі. Өйткені бұл жанр үшін Цицеронның құрылымы, тілі және стилі қалыпты үлгілер болған.