Кіріспе

Млжет (; Мелита, ) – Хорватияның Далмация аймағындағы Адриатика теңізіндегі ірі аралдардың ең оңтүстік және ең шығыс бөлігі. Ұлттық саябақ аралдың батыс бөлігін, Великий көлді, Мало көлді, Солин шығанағын және Млжет мүйісінен 500 метр енді теңіз жолағын, жалпы 54 км² аумақты қамтиды. Саябақтың орталық бөліктері – Великий көл (Сент-Мария аралымен бірге), Мало көл және Говеджари, Полаче және Помена ауылдары.

Халық саны

2011 жылғы халық санауы бойынша Млеттің халқы 1088 адамды құрайды.

Тарих

Млжетті ежелгі грек-рим географтары ашқан, олар алғашқы жазбалар мен сипаттамаларды жазған. Арал алғаш рет б.з.д. 6 ғасырда Кариандалық Скилакс сипаттаған; басқалары Псевдо Скилакстың «Перипл» мәтінін артық көреді. Екі мәтінде де ол Мелит деп аталады және Родос Аполлонийі оны қолдайды. Агатамер мен Плиний Үлкені аралды Мелита деп атайды (немесе Мальтаға Луций Верус: Оппианға қараңыз). Млжетті Византия императоры Константин VII Порфирогенит 950 жылы «Империяны басқару туралы» еңбегінде Нарентиндер иелігіндегі аралдардың бірі ретінде атаған. Арал олардың және Заклумияның арасында жиі дау тудыратын. Ежелгі гректер аралды «Мелита» немесе «бал» деп атаған, ол ғасырлар бойы славян тілінде Млжет атауына айналды. Млжетті киелі Пауылдың кеме апатына ұшыраған жері («Апостолдардың істері» 27:39–28:11) деп есептеу 10-ғасырда Шығыс Рим императоры Константин Порфирогенитпен алғаш айтылды. Пауылдың кеме апаты әдетте Жерорта теңізіндегі Мальта аралында болған. Млжет пен Мальта грек және римдік дереккөздерде бірдей атауға ие болды; «Апостолдардың істері» 28:3–5-тегі жылан туралы айтылған сөз Млжетке жақын деп есептелді (Млжет пен Мальтада жыландар бар, бірақ тек біріншісінде ғана улы жылан мекендейді). Екі аралда да әулие есімімен аталған порты бар. 1151 жылы Пульсанодан (Апулия) келген бенедиктиндер Италиядағы Монте Гарганодан келіп, аралдың феодалдық иелері болды. Олар Сутмихольская шығанағына қонды және 1187–1198 жылдары Сербияның Войислављевић әулетінің князі Деса олар үшін Ұлы көлдегі (Велико Езеро) аралдағы Киелі Мария шіркеуін және монастырын салдырып, сыйлады. Аралдың солтүстік-батыс жағында орналасқан. 1198 жылы папа Иннокентий III шіркеуді қасиеттеу туралы құжат шығарды. 1345 жылы бенедиктиндер Млжеттегі билігінен бас тартып, жердің үштен бір бөлігін ғана сақтап қалды. Аралда заң мен Бабино Польеде муниципалитет құрылды. 1410 жылы ол Рагуза республикасына ресми түрде қосылды. Бенедиктиндермен жасалған келісімге сәйкес, муниципалитет жыл сайын 300 перпер төлеуге міндетті болды. 16 ғасырда монастырь Млжет қауымының (Congregatio Melitensis немесе Melitana) орталығы болды, ол Рагуза республикасы аумағындағы барлық бенедиктиндер монастырларын біріктірді. Қауымның алғашқы президенті Млжет монастырының абысы және әйгілі ақын Мавро Ветранович болды. Тағы бір ұлы ақын – 18 ғасырдағы абат Игнат Джурджевич. Уақыт өте келе Млжеттегі бенедиктиндер монастыры маңыздылығын жоғалтты, ал Млжет қауымының орталығы Рагузаға жақын Свети Яковқа көшті. 1809 жылы Наполеон билігінде Млжет монастыры таратылды. Аустрия аралды басып алғаннан кейін, ғимаратқа орман шаруашылығы кеңсесі орналастырылды. Әлемдік соғыстар арасында ғимарат Рагуза (Дубровник) епископтығына тиесілі болды. 1960 жылы ол қонақ үйге айналды, ал 1998 жылы епископтыққа қайтарылды. Аралдың экологиялық зиянға ұшырау тарихы ұзақ. Көлік мәселесін жеңілдету үшін монахтар Ұлы көлден оңтүстік жағалауға арна қазып, екі тұщы сулы көлді де теңіз сулы көлге айналдырды. Екінші оқиға маңгустарға қатысты. Кішкентай үнді маңгустары 20 ғасырдың басында аралға улы жыландар санын азайту үшін әкелінді (арал мүлдем басып алынған сияқты). Маңгустар бұл міндетті орындағанмен, аралдың барлық құстарын да жоқ етті. Бүгінде аралда құс түрлері, мысалы, қарғалар аз. Маңгустар үй құстарына қауіп төндіреді, сондай-ақ жүзімдіктер мен жеміс бақшаларына зиян келтіреді.

География

Млет Пелешац түбегінің оңтүстігінде орналасқан, одан Млет каналы арқылы бөлінген. Оның ұзындығы – ; орташа ені – . Арал жанартаулық шығу тегіне жатады, көптеген шатқалдар мен тіршіксіз кеңістіктері бар, олардың ең ұзыны – Бабино Полье, аралдың солтүстігі мен оңтүстігін байланыстырады. Солтүстіктегі басты порты – Полаче порты, туристік паромдар тоқтайтын орын. Млет аралының солтүстік-батыс бөлігінде бір қонақ үй орналасқан – «Одисей» (грек тілінен Одиссей). Аралдың солтүстік-батыс бөлігінде ішкі көл және оның ішіндегі кішкентай арал бар. 1960 жылдың 12 қарашасынан бастап ұлттық парк мәртебесіне ие. Аралдың 84%-дан астамы орманмен жабылған. Аралдың геологиялық құрылымын әктас және доломиттан тұратын қырлар, тізбектер және беткейлер құрайды. Млет аралындағы кейбір ойыстар теңіз деңгейінен төмен жатыр және уақытша тұзды көлдерді – блатина («балшық көлдер») немесе слатина («тұз көлдері») құрайды. Климаты Жерорта теңізі типіне жатады; қаңтар айындағы орташа ауа температурасы 9°C (48°F), ал шілдеде шамамен 24°C (75°F). Жауын-шашын мөлшері (көбінесе қазан және сәуір аралығында жауады) жылына 35-тен 45 дюймге дейін жетеді, ең көп жауын-шашын төбелерге түседі.

Көлік

Мьлет аралында әуежай жоқ. Материктегі Дубровник әуежайы аралдың басты халықаралық байланысын қамтамасыз етеді. Мьлет Пелешац түбегі және Дубровникпен паром қатынасында. Аралға тасымалдау Jadrolinija паром қызметі арқылы жүзеге асырылады. Аралдың негізгі порты – Собра, Дубровник Груж және Стонмен автомобиль паром арқылы байланысады. Екі түрлі паром бар: автомобиль тасымалдайтын паром және жылдам катамаран (Дубровникке сәйкесінше 2,5 сағат және 90 минут). Аралдың барлық бөлігін бойлай екі жолақты асфальтталған жол салынған. Мьлеттегі автобустар күніне бір немесе екі рет қана жүреді.