Кіріспе

Француз жазушысы (1923–2007)

Сатпрем (30 қазан 1923 – 9 сәуір 2007) – француз жазушысы және Мира Альфассаның ізбасары.

Ерте өмір

Сатпрем Бернард Энгер Парижде дүниеге келді және балалық шағы мен жастық шағын Бретаньда өткізді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол француз қарсыласының құрамында болды ("Turma Vengeance" желісінде). 1943 жылдың соңында Гестапо оны тұтқындап, бір жарым жыл неміс концлагерлерінде өткізді. Осы оқиғадан қатты әсерленген соң, соғыстан кейін Андре Жид пен Андре Малроның экзистенциализміне қызығушылық танытты.

Үндістан, ана және күн тәртібі

Ол Мысырға, содан кейін Үндістанға сапар шекті, Бенгал шығанағындағы француз колониялық Пондичерри әкімшілігінде қысқа мерзімге мемлекеттік қызметкер болып жұмыс істеді. Сол жерде ол Шри Ауробиндо мен "Ананы" және олардың "жаңа эволюциясын" кездестірді. Мемлекеттік қызметтен кетіп, Француз Гвианасына барып, Амазонкада бір жыл өткізді (оның алғашқы романы L'Orpailleur / The Gold Washer осы жерде жазылды), Шри Ауробиндоның "Жан құдайлығы" кітабымен бірге, содан кейін Бразилияға, одан кейін Африкаға барды. 1953 жылы, 30 жасында ол Үндістанға және Пондичерриге оралып, өзін "Ананың" қызметіне арнап, ашрамда қоныстанды. Ашрам мектебінде аздап сабақ берді және "Ананың" басылымы болған Дене шынықтыру департаментінің тоқсандық бюллетенінің француз тіліндегі нұсқасын басқарды, ол әлі де ағылшын және француз тілдерінде жарық көреді. Осы кезде ол Сужата Нахармен танысты. Эйнгер содан кейін әлемді аралап, Конго, Бразилия, Ауғанстан, Гималай және Жаңа Зеландияға барып, қайтадан ашрамға оралды. 1957 жылдың 3 наурызында "Ана" оған "Сатпрем" ("шындық сүйетін") деген есім берді. Сатпрем бірнеше жыл бойы мазасыздық пен қанағатсыздыққа толы болды, Шри Ауробиндоның ілімімен және "Анаға" деген адалдығымен, сонымен қатар саяхаттауға құштарлығымен күресіп, 1959 жылы ол тағы да ашрамнан кетті. Ол Рамесварам ғибадатханасының діни қызметкері, Тантрик ламаның шәкірті болды. Содан кейін ол басқа бір йогидің шәкірті ретінде алты ай бойы Үндістанды аралап, Тантраны тәжірибелеген санияси ретінде саяхаттады, бұл оның екінші романы "Par le Corps de la Terre, ou le Sanyassin" (Жер денесі арқылы немесе Санияси) негізін құрады. Осыдан кейін ол қайтадан (өз сөзімен айтқанда, "құс тағы бір рет ұшып кетті") Пондичерри ашрамына және "Анаға" оралды, ол оны уақыт өте келе өз бөлмесіне шақыра бастады, бастапқыда "Бюллетеньге" байланысты жұмыс үшін. Олардың қарым-қатынасы дамыған сайын, ол одан көп сұрақтар қойды және ақырында олардың әңгімелерін жаздыруға шешім қабылдады, оның бөлмесіне магнитофон алып келді. Бұл ынтымақтастықтың нәтижесі 13 томдық "Күн тәртібі" болды, оның біріншісі 1951 жылдан 1960 жылға дейін (және Сатпремнің саяхаттаған күндері "Анаға" жазған хаттарын қамтиды) және 1973 жылы аяқталды. "Күн тәртібінің" 90 пайызы "Ананың" ішкі және сыртқы тәжірибелерін, сондай-ақ Сатпремнің пікірлері мен сұрақтарын қамтиды. Әңгімелер барысында "Ананың" физикалық трансформацияны жүзеге асыруға жасаған тырысы туралы талқылаулар жиі кездеседі, яғни оның физикалық денені рухани күшке ашуға сенуі, соның арқасында ауру мен өлімді жеңуге болады; тек өзі үшін ғана емес, бүкіл адамзат үшін. Сонымен қатар, "Күн тәртібінде" жазылғандай, олармен қарым-қатынаста болған шәкірттер мен қонақтар туралы, әсіресе олардың сана деңгейі туралы; әлемде болып жатқан оқиғалар туралы, мысалы Үндістанның Қытаймен шағын соғысы, оның Индира Гандимен байланысы және сол кездегі жастар арасындағы революция, соның ішінде ЛСД құндылығы; Ауровильдің жоспарлануы мен дамуы; бала кезіндегі, кейін суретші және одан кейін оккультист Макс Теонның шәкірті ретінде оның таңғажайып тәжірибелері; Шри Ауробиндомен оның көптеген тәжірибелері, оның өлімінен бұрын және кейін; оның бірнеше индуистік құдайлармен кездесулері; шіркеуді жоғарырақ деңгейге көтеру әрекеті; және басқа да сансыз тақырыптар мен мәселелер талқыланды. "Күн тәртібінен" "Ананың" Сатпремге деген зор сүйіспеншілігі көрінеді. Ол оның зиялылығы мен Шри Ауробиндоның ілімдерін түсінуіне таң қалды және оны рухани дамуға, яғни садханаға ынталандырды. Сондай-ақ, ол оның кемшіліктерін, мысалы "нашарлыққа" бейімділігін және басқа да жағымсыз мінез-құлқын көрсетті. Сонымен қатар, ол оны автор ретінде әрқашан қолдады; көбінесе оның жазбаларында бірге жұмыс істеді. "Ананың" басшылығымен ол "Шри Ауробиндо, немесе Аң-сезімнің оқиғасы" (Sri Aurobindo, ou l'Aventure de la Conscience) кітабын жазды, ол Шри Ауробиндо мен "Ананың" ең танымал кітабына айналды (1964 жылы жарық көрді). 1972 және 1973 жылдары ол "Ананың" басшылығымен "La Genèse du Surhomme" (Суперменге жол) эссесін жазды, ол оны өте жоғары бағалады. Бұл 1974 жылы жарық көрді.

Анасының қайтыс болуы

Сатпрем 1973 жылғы 19 мамырда, Анасы қайтыс болғанға дейін алты ай бұрын, оның бөлмесіне кіруіне тыйым салынғанын айтады, бұл Ашрам басшылығы мен оның арасындағы қарым-қатынастың нашарлауының бастауы болды. Сонымен қатар, Сатпрем және оның жақтастары жазылған аудиотаспаларда Ананың іс жүзінде қайтыс болмағанын, керісінше, жүрек соғуы тіпті анықталмайтын "каталепсиялық ұйқыға" немесе тоқтап қалған тіршілік күйіне енгенін көрсететін дәлелдер бар деп санайды. Сатпрем Ана мен Пранаб арасындағы танымал әңгімені жазды, бұл Сатпремді Ашрамның бірнеше сатхиктері Ананың өмірін жалғастыруын қаламаған деген қорытындыға әкелді. Алайда, Пранаб оның керісінше Ананың денсаулығына қатты алаңдағанын және оның денесінен шығып кеткендей болғанда не істеу керектігі туралы одан нақты нұсқаулар алғанын айтады. Оның сөзіне сәйкес, бұл нұсқаулар Шри Ауробиндоның Самадхиінің екінші бөлмесіне, Ашрам ауласындағы Қызмет ағашының астына жерлеуден бұрын орындалды, оны ол Шри Ауробиндоның 1950 жылғы желтоқсандағы қайтысынан кейін өзі дайындаған. Жорж Ван Врекхем Сатпремнің Ананың соңғы алты айдағы жұмысы тоқтатылды деген пікірімен келіспейді және оның орнына ол шынымен де жоғары саналы (суперментальдік) денеге ие болды және қалған нәрсе – құрғақ кокон сияқты қалдық болды дейді, бауырсақ көбелекке айналғаннан кейін қалғандай.

Жазу және баспа

Ана қайтыс болғаннан кейін, Сатпремнің 1962 жылдан 1973 жылға дейінгі хат алмасуы тәркіленді және ол «Күн тәртібінің» таспаларын Ауровильге алып қашты. Онде 50 жасында «Күн тәртібінің» 13 томын редакциялап, қатар «Ана» (Mère), «Құдай материализмі» (Le Matérialisme Divin), «Жаңа түр» (L'Espèce Nouvelle), «Өлімнің өзгеруі» (La Mutation de la Mort) трилогиясын жазды – бұл Ананың өмірбаяны және «Күн тәртібінің» материалдарына оның талдаулары мен түсіндірмелері. Сатпрем ашрам басшыларының көзқарасынан қорқып қалған қауым үшін біріккен орта болды. Оның Ашрам басшылығына қарсы жеке қарсылығы 1974 жылы басталды және екі мәселені қамтыды. Біріншісі – Анамен болған әңгімелерінің толық транскриптін өңдеместен жариялау тілегі. Ол бұл мәселеде ашрам қамқорлары мен ақсақалдардың қарсылығын 1962 жылдан бері ашрамды басқару тәсілінің белгісі деп қарады. Екіншісі – қазіргі басшылық астында Йоганың бұрынғы йогалар сияқты институционалдық және догматикалық болып кеткені туралы талабы. Ақсақалдар транскрипттерді жариялауға дайын болды, бірақ тек өңделген түрінде. Сатпрем консерватизм мен догматизмді көрген жерде, олар өздерінің ұстаздарына адалдықпен, олардың ілімдерінің бастапқы шындығын сақтауға ұмтылғанын көрді. Осы кезеңде француз тілді ауровильдіктер Сатпремді Шри Ауробиндо мен Ананың еңбегінің жалғасын беруші деп санады, ал ашрам ақсақалдарына қарсы оның көтерілісіне көптеген радикалдар тартылды. Ашрам, Ауровиль және Шри Ауробиндо қоғамының баспаханаларында «Күн тәртібінің» 13 томын жариялауға жасаған көптеген сәтсіз әрекеттерден кейін Сатпрем 1977 жылдың шілдесінде Парижде Эволюциялық зерттеулер институтын (Institut de Recherches Évolutives) коммерциялық емес ұйым ретінде құрды. Содан кейін, 1976 жылдың тамызында оған қастандық жасауға тырысқан деген айып тағылды, ал 1977 жылдың желтоқсанында (немесе 1978) ашрам қамқорлары оны «Ашрамға қарсы қызметтері» үшін «қуды» және ол ашрамда немесе қуылған адамға айналды. Сатпрем мен Сужата 1978 жылы Пудучерриден кетіп қалды. 1980 жылы Сатпрем «Келіндердің ақыл-ойы» (Le Mental des Cellules) кітабын жазды, ол «Күн тәртібінің» барлық мазмұнына кіріспе болды. Ол Ананың жасушаларды жоғары санаға жауап беретіндей ету әрекетіне назар аударды, осылайша олардың ішкі бағдарламаларын ауруға, ыдырауға және өлімге автоматты түрде түспеу үшін өзгертуге болады – бұл Шри Ауробиндоның толық (Пурна) Йогасының соңғы физикалық мақсаты. 1982 жылы «Күн тәртібінің» барлық 13 томы француз тілінде жарық көрді, және Сатпрем өзінің барлық сыртқы жұмысын аяқтағанын сезінді. Келесі жылы ол Сужатамен бірге қоғамдық өмірден толықтай бас тартып, Шри Ауробиндо мен Ананың дене жасушаларының санасын өзгерту және жаңа эволюцияны жүзеге асыру, сондай-ақ Адамнан тыс эволюциядағы «үлкен жолды» іздеу жұмысына толыққанды берілді. 1985 жылы шыққан «Өлімсіз өмір» (La Vie sans Mort) кітабы Люк Венетпен бірге жазылған «Келіндердің ақыл-ойы» кітабының жалғасы болып табылады және Сатпремнің осы кезеңдегі ашрамнан кейінгі өміріне шолу ұсынады. Жеті жылдан кейін Сатпрем пайда болды және өзінің тәжірибелері, Шри Ауробиндо мен Ананың ілімі және Адамның болашақ эволюциясы туралы кітаптар жазуды бастады. 1989 жылы ол «Жердің бүлігі» (La Révolte de la Terre) кітабын жазды, онда ол денесінде «қазған» жылдарын сипаттайды. 1992 жылы «Эволюция II» кітабы жарық көрді, онда ол: «Адамнан кейін кім? Бірақ сұрақ: Адамнан кейін, қалай?» деп сұрайды. 1994 жылы оның «Бұзғыш хаттары» (Lettres d'un Insoumis) екі томдық автобиографиялық хат-хабарлары жарық көрді. 1995 жылы ол «Софоклден Шри Ауробиндоға жердің апаты» (La Tragédie de la Terre de Sophocle à Sri Aurobindo) кітабында адамзатқа өлімнің циклына қарсы әрекет ету туралы шұғыл хабарлама жазды. 1998 жылы «Қиялдың кілті» (La Clef des Contes) және 1999 жылы «Неандертальдық қарайды» (Néanderthal Regarde) атты шығармасы жарық көрді. 2000 жылы «Болашақ аңызы» (La Légende de l'Avenir) және 2002 жылы «Патагониялық естеліктер Тарихқа дейінгі және Тарихтан кейінгі ертегі туралы» (Mémoires d'un Patagonien Conte Préhistorique et Posthistorique) және «Амур философиясы» (La Philosophie de l'Amour) кітаптары жарық көрді. 2008 жылы IRE оның соңғы кітабын шығарды, L'Oiseau Doël (The Doël Bird). 1999 жылы Сатпрем өзінің «Апокалипсис күндегірі» / «Апокалипсис күндегірі» (Carnets d'un Apocalypse/Notebooks of an Apocalypse) жариялауды бастады (француз тілінде, бүгінгі күнге дейін жеті том басылып шықты, ағылшын тілінде тек бірінші том, 1973-1978 жылдар мен Ана қайтыс болғаннан кейінгі жылдары мен оның тәжірибелері туралы). Бұл оның дене санасының тереңдігіндегі жұмысын жазады.

Өлім

Сатпрем 2007 жылдың 9 сәуірінде 83 жасында дүниеден озды. Оның серігі Сужата Нахар одан кейін 2007 жылдың 4 мамырында қайтыс болды.